بررسی جرم شناختی عوامل مؤثر بر قاچاق کالا در مرز بازرگان

پردیس بین المللی ارس

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته حقوق

گرایش حقوق جزا و جرم شناسی

عنوان

بررسی جرم شناختی عوامل مؤثر بر قاچاق کالا در مرز بازرگان

چکیده:

یکی از پدیده­هایی که امروزه به عنوان یک معضل اقتصادی و اجتماعی و حتی امنیتی امروز، در جوامع مختلف به­خصوص در مناطق مرزی سبب شده است تا زمینه­های مناسبی جهت ایجاد اشتغال سالم و پایدار ایجاد نگردد، سودآوری بالای قاچاق می­باشد و ساکنین این مناطق جهت کسب درآمد بیشتر به فعالیت­های غیر­قانونی و قاچاق نظیر (کالا، مواد مخدر، اسلحه، سوخت و غیره) روی آورند. در این پایان­نامه سعی شده است تا عوامل و متغیرهای مختلفی که بر گسترش و توسعه­ی پدیده­ی قاچاق در مرز بازرگان موثر می­باشند مورد بررسی قرار بگیرد و با مرور نظریات ارائه شده در خصوص قاچاق و توجه به عوامل اثر­گذار در گسترش پدیده­ی قاچاق، در پایان به ارائه­ی راهکار عملی جهت کاهش، کنترل و پیشگیری از پدیده­ی قاچاق در شهر مرزی بازرگان خواهیم پرداخت.

واژگان کلیدی: جرم شناسی، قاچاق، مرز، شهر مرزی، قاچاق کالا، قاچاق انسـان

فهرست مطالب

مقدمه ۱

الف) تعريف و بیان مسأله ۲

ب) اهداف تحقیق. ۲

ج) سؤال هاي تحقیق. ۳

د) فرضیه های تحقیق. ۳

هـ) پیشینه ی تحقیق. ۳

و) روش تحقیق. ۵

ی) جامعه ي آماری. ۶

ط) نمونه ی آماری. ۶

م) ابزار گردآوری اطلاعات. ۶

ل) روش تجزیه و تحلیل اطلاعات. ۷

فصل اول: مفاهیم و کلیات مربوط با قاچاق کالا. ۸

۱-۱ مقدمه ۹

۱-۲ مفاهیم قاچاق کالا. ۹

۱-۲-۱ تعاریف قاچاق. ۹

۱-۲-۲ معنای حقوقی قاچاق. ۱۱

۱-۲-۳ اقتصاد زیر زمینی. ۱۳

۱-۲-۴ تعریف گمرک.. ۱۴

۱-۲-۵ قلمرو گمرکی. ۱۴

۱-۲-۶ مبادی رسمی و غیر رسمی. ۱۴

۱-۲-۷ حقوق گمرکی. ۱۵

۱-۲-۸ عوارض گمرکی. ۱۵

۱-۲-۹ کالاهای ممنوع. ۱۵

۱-۲-۱۰ ممنوعیت های کلی واردات و صادرات. ۱۶

۱-۲-۱۱ انواع قاچاق. ۱۶

۱-۲-۱۲ قاچاق صادراتی و قاچاق وارداتی. ۱۷

۱-۲-۱۳ قاچاق گمرکی و قاچاق غیرگمرکی. ۱۷

۱-۳ عوامل موثر بر حجم قاچاق کالا در حالت کلی در تمامی مرزها ۱۸

۱-۳-۱ مالیات و عوارض گمرکی. ۱۸

۱-۳-۲ بالا بودن میزان بیکاری. ۱۸

۱-۳-۳ ارزانی برخی کالاها به سبب اعمال مقررات مربوط به یارانه ۱۸

۱-۳-۴ نظارت ارزی. ۱۹

۱-۳-۵ افزایش دخالت دولت در بازار ۱۹

۱-۴ تنوع کنونی قاچاق در مرز بازرگان. ۱۹

۱-۴-۱ قاچاق صادراتی. ۱۹

۱-۴-۱-۱ قاچاق کالاهای یارانه ای.. ۲۰

۱-۴-۱-۲ قاچاق سیگار به خارج. ۲۱

۱-۴-۱-۳ قاچاق سوخت.. ۲۱

۱-۴-۱-۴ قاچاق انسان. ۲۲

۱-۴-۲ قاچاق وارداتی در مرز بازرگان. ۲۳

۱-۴-۲-۱ پوشاک و منسوجات مهمترین و عمدهترین قاچاق واردانی از مرز بازرگان. ۲۳

۱-۴-۲-۲ لوازم آرایشی و بهداشتی. ۲۴

۱-۴-۲-۳چای.. ۲۵

۱-۴-۲-۴ مواد غذایی. ۲۵

۱-۴-۲-۵ قاچاق دارو ۲۶

۱-۵ نتیجه گیری. ۲۷

فصل دوم: مبادی و شیوه های قاچاق در مرز بازرگان. ۲۸

۲-۱مقدمه ۲۹

۲-۲ تشریح مبادی عمده قاچاق کالا در بازرگان. ۳۳

۲-۲-۱ محورهای ورودی کالای قاچاق. ۳۳

۲-۲-۱-۱ بازارچه مرزی.. ۳۳

۲-۳ شیوه های قاچاق کالا در این مرز ۳۵

۲-۳-۱ شیوه های کالای قاچاق، هم واردات و هم صادرات را شامل میشود عبارتند از: ۳۵

۲-۳-۱-۱ کالاهای همراه مسافر ۳۵

۲-۴ نتیجه گیری. ۳۶

فصل سوم: عوامل غیر قضائی موثر بر قاچاق کالا در مرز بازرگان. ۳۸

۳-۱ مقدمه ۳۹

۳-۲ عوامل موجدِ قاچاق کالا در مرز بازرگان. ۴۲

۳-۲-۱ مطلوبیت نسبی کالاهای خارجی. ۴۲

۳-۲-۱-۱ زیبایی و نوآوری در طرح و رنگ تولیدات.. ۴۳

۳-۲-۱-۲ کیفیت کالاها ۴۳

۳-۲-۱-۳ قیمت در کنار کیفیت.. ۴۴

۳-۲-۲ تعرفه ها ۴۴

۳-۲-۳ قوانین بازرگانی. ۴۵

۳-۲-۴ تشریفات بازرگانی. ۴۷

۳-۲-۵ طولانی بودن فرایند واردات رسمی. ۴۸

۳-۳ عوامل تشدید کننده ی قاچاق کالا در مرز بازرگان. ۴۸

۳-۳-۱ فرهنگ فرار مالیاتی. ۴۸

۳-۳-۲ میزان بیکاری. ۴۹

۳-۳-۳ پایین بودن ریسک قاچاق کالا. ۴۹

۳-۳-۳-۱ گستردگی مرزها و برخی ناهماهنگی ها در نظارت بر آن. ۵۰

۳-۳-۳-۲ امکان قاچاق از همه نواحی مرزی.. ۵۰

۳-۳-۴ گستردگی مرز زمینی. ۵۱

۳-۳-۵ کوتاهی مسیر قاچاق زمینی. ۵۱

۳-۳-۶ سهل انگاری نیروهای نظامی و انتظامی کشور همسایه ۵۱

۳-۴ عوامل خاص منطقه ای قاچاق در مرز بازرگان. ۵۲

۳-۴-۱ موقعیت جغرافیایی بازرگان. ۵۲

۳-۴-۲ تشابهات فرهنگی با کشور همسایه ۵۳

۳-۴-۳ کمبود شغل و بیکاری در شهر مرزی بازرگان. ۵۳

۳-۴-۴ فقر فرهنگی وسلطه ی فرهنگ عشیرهای. ۵۳

۳-۴-۵ حاکمیت فرهنگ مصرف. ۵۴

۳-۵ جمع بندی کلی. ۵۵

۳-۶ نتیجه گیری. ۵۶

فصل چهارم: عوامل تقیینی و اداری و قضایی موثر بر قاچاق کالا در مرز بازرگان. ۵۸

۴-۱ مقدمه ۵۹

۴-۲ آسیب شناسی قوانین و مقررات تجاری. ۶۰

۴-۲-۱ نبود تعریفی جامع و مانع از قاچاق کالا. ۶۰

۴-۲-۲ ناهماهنگی در تدوین مقررات. ۶۱

۴-۲-۳ وجود راه گریز قانونی برای قاچاقچیان. ۶۱

۴-۳ آسیب شناسی نظارت گمرکی. ۶۳

۴-۳-۱ ضعف در امکانات نیرویی و تجهیزات. ۶۳

۴-۳-۲ مشکلات گمرک در مبادی ورود زمینی. ۶۴

۴-۳-۳ سلب اختیار از گمرک برای فروش کالاهای ضبط شده قاچاق. ۶۵

۴-۳-۴ مشکلات موجود در خصوص افزایش ترانزیت خارجی. ۶۵

۴-۳-۵ ناهماهنگی با کشور همسایه ۶۵

۴-۳-۶  نبود نظارت بر کالاهای ورود موقت و ترانزیتی. ۶۶

۴-۴ آسیب شناسی نظارت انتظامی. ۶۶

۴-۴-۱ نیروی انتظامی و قاچاق کالا. ۶۶

۴-۵ آسیب شناسی برخورد قضایی. ۶۷

۴-۵-۱ مشکلات موجود در محاکم. ۶۷

۴-۵-۲ اختلاف آرای قضایی. ۶۹

۴-۵-۳ ضعف در برخورد قضایی. ۷۰

۴-۶ دیگر موارد آسیب شناسی. ۷۲

۴-۶-۱ ناهماهنگی فعالیت های مبارزه با قاچاق کالا. ۷۲

۴-۶-۲ ضعف در برخورد تشکیلاتی و منسجم. ۷۳

۴-۶-۳ وابستگی معیشتی بیشتر عاملان قاچاق کالا. ۷۳

۴-۶-۴ سلامت عمل نیروهای درگیر ۷۴

۴-۷ نتیجه گیری. ۷۴

فصل پنجم: یافته های تحقیق. ۷۸

۵-۱ آماره های توصیفی تحقیق. ۷۹

۵-۲ آماره های استنباطی تحقیق (آزمون فرضیه های تحقیق) ۸۶

۵-۳ نتیجه گیری. ۸۸

فصل ششم: راهکارها و پیشنهادهای مقابله با قاچاق کالا. ۹۱

۶-۱ مقدمه ۹۲

۶-۲ اقداماتی که بایستی برای مقابله با قاچاق کالا در مرز بازرگان صورت بگیرد ۹۴

۶-۲-۱ طرح نظارت بر ترانزیت.. ۹۴

۶-۲-۲ توجه به وضعیت معیشتی مرزبانان و شناسایی نیازهای آنان. ۹۴

۶-۲-۳ تشکیل شعبه ویژه قضایی. ۹۴

۶-۲-۴ تسهیل واردات از مجاری رسمی. ۹۴

۶-۲-۵ شناخت مزیت های منطقه برای  افزایش رقابت پذیری. ۹۵

۶-۲-۶ کمک به بخش کشاورزی. ۹۵

۶-۲-۷  ایجاد فرصت های جدید شغلی. ۹۶

۶-۲-۸  فناوری اطلاعات. ۹۶

۶-۲-۹ مقررات زدایی. ۹۷

۶-۲-۱۰ شفاف سازی قیمت ها و تغییر روش در پرداخت یارانه ها ۹۸

۶-۲-۱۱ حذف انحصارها و فراهم آوردن محیط رقابتی در شهر مرزی بازرگان. ۹۹

۶-۲-۱۲ توجه و نظارت کافی بر فعالیت بازارچه  مرزی. ۹۹

۶-۲-۱۳ نظارت کافی بر امور گمرکی. ۹۹

۶-۲-۱۴ اقدامات مرتبط با امور انتظامی. ۱۰۰

۶-۲-۱۴-۱ ایجاد هماهنگی. ۱۰۱

۶-۲-۱۵ نظارت بر ارز و کالای همراه مسافر ۱۰۲

۶-۳ پیشنهادهای راهبردی. ۱۰۲

۶-۳-۱ تقویت نقاط قوت مرز در مقابله با قاچاق. ۱۰۲

۶-۳-۲ از بین بردن نقاط ضعف در مقابله با قاچاق. ۱۰۳

۶-۴ فرصت های منطقه در مقابله با قاچاق. ۱۰۴

۶-۵ تهدیدهای منطقه در مقابله با قاچاق. ۱۰۴

۶-۶ راهبردهای برخواسته از قوت ها و فرصت ها ۱۰۵

۶-۷ راهبردهای برخواسته از ضعف ها و فرصت ها ۱۰۵

۶-۸  راهبردهای برخواسته از قوت ها و تهدیدها ۱۰۵

۶-۹  راهبردهای برخواسته از ضعف ها و تهدیدها ۱۰۵

۶-۱۰ پیشنهادهای برخواسته از پژوهش و تحقیق. ۱۰۶

۶-۱۱ نتیجه گیری. ۱۰۶

منابع و مأخذ ۱۱۶

Abstract 124

فهرست جداول

 

جدول (۱-۱) انواع فعالیت های زیر زمینی. ۱۳

جدول (۱-۲) انواع فعالیت های زیر زمینی. ۱۳

نمودار (۵ ـ ۲) میزان تأثیر عوامل رفتاری کارمندان گمرک بر قاچاق کالا از مرز بازرگان. ۸۰

جدول (۵-۱) ضریب همبستگی پیرسون (مهمترین عوامل قاچاق کالا) ۸۷

جدول (۵-۲) ضریب همبستگی پیرسون (ناکارآمدی احکام قضایی و کیفری) ۸۷

 


مقدمه

قاچاق کالا هم اکنون ذهن بسیاری از مدیران کشور ما را به خود مشغول کرده و بسیاری از دستگاه­ها را نیز درگیر کرده است. گستردگی مرزهای جغرافیایی در کنار همسایگانِ دارای نظام­های تقریباً بی­ثبات و نیز وجود مبادی مختلف و شیوه­های متنوع قاچاق مقابله با آن را دشوار کرده است. این تحقیق مبتنی بر کارهای انجام شده دیگران در سازمان­های دولتی و نهادهای دانشگاهی و علمی در پی معرفی ابعاد این پدیده و ارائه جمع­بندی خلاصه، اما کاملی از آن است. هدف غایی در این پژوهش آن است ،که علاوه بر توجه به یافته­های علمی و با محک­زدن کارهای انجام شده با این یافته­ها از میان انبوه گفته­های موجود مستدل­ترین و غنی­ترین مباحث را سازماندهی کند و از درون آنها به نگرشی جدید از این پدیده برسد. در این صورت فرصت پرداختن اصولی­تر به رفع قاچاق کالا برای همه نهادهای مسئول فراهم خواهد آمد. فقط در این صورت است که امکان بهره­گیری از ظرفیت­های موجود در نهادهای قانون گذار، برای اصلاح قوانین، در نهادهای اجرایی، برای اصلاح شیوه­های مقابله و در نهادهای قضایی، برای ارتقای اثربخشی فراهم خواهد بود. در نهایت در این تحقیق، به این نتیجه مهم دست یافته­ایم که نگرش موجود به قاچاق کالا باید تغییر کند و بجای مقابله با جریانی که در اوضاع فعلی با آسیب­های فراوان همراه است، باید به هدایت آن در جهت بهره­برداری از ظرفیت­های تجاری و ترانزیتی پرداخت. هم اکنون بسیاری از سیاست­های کلان اقتصادی، به مزیت­سازی برای قاچاق کالا می­انجامد و اقدامات نه­چندان موثر مقابله با قاچاق­، خطر­پذیری آن را بی­نهایت کاهش داده است. بنابراین اصلاح سیاست­های کلان اقتصادی برای مزیت­زدایی از قاچاق و نیز اصلاح و بهینه­سازی نظام­ها و روش­ها برای افزایش خطر­پذیری قاچاق کالا، از الزامات اساسی نگرش بلند مدت و جدید به پدیده قاچاق کالاست. پرهیز از برخورد با عوامل خرده­پا و البته مقابله با موارد کلان و در مبادی اصلی، در کنار تقویت نظارت بر بازرگانی داخلی و نیز تقویت و تجهیز سازمان­های اجرایی مانند گمرک و نیروی­انتظامی و اقدامات قضایی ویژه برای مقابله با نقض کنندگان قانون، از جمله دیگر موارد اصلاحی لازم­اند.

الف) تعريف و بیان مسأله

در حال حاضر قاچاق در عام و قاچاق کالا به نحو خاص از مشکلات بزرگ کشور است. این پدیده چندان ابعاد گوناگونی یافته و چنان تاثیرات منفی و مخربی در اقتصاد کشور گذارده که به ناچار بخش چشم­گیری از امکانات ملی برای مقابله با آن بسیج شده است. به رغم این تلاش­ها و بنا بر اعتراف مکرر مسئولان، اقدامات به عمل آمده چندان اثری نداشته و فقط پاره اندکی از کل قاچاق کشف شده است. متاسفانه وجود برخی سیاست­های اقتصادی خاص، مانند حمایت گسترده از تولید داخلی با استفاده از ابزارهای ممنوعیت­ها و محدودیت­های تجاری، پرداخت یارانه­های گسترده برای سوخت و کالاهای اساسی به مصرف کننده و نیز وجود مرزهای گسترده جغرافیایی مناسب، ایجاد امکان ورود کالای قاچاق دامنه و گسترش این معضل را افزایش داده است. در این فصل با هدف شناختن درست ابعاد این پدیده و یافتن راهکارهای اساسی باری حل آن به معرفی اصطلاحات و مفاهیم می­پردازیم و پس از آن ابعاد قاچاق کالا را از نظر حجم و تنوع بررسی خواهیم کرد به این ترتیب در پایان فصل حاضر خواهیم توانست به درک تقریباً کامل و درستی از مشکل فعلی قاچاق کالا، در ایران دست یابیم. با توجه به اینکه گمرک بازرگان اولین رتبه[۱] از حیث پرونده­ی قاچاق کالا در ایران را داراست و این امر به خوبی مشهود است و نظر به اینکه قاچاق کالا صدمات و ضربات مهلکی به ثبات اقتصادی کشور وارد کرده و زمینه­ی فساد را در جامعه ایجاد می­کند، و از سوی دیگر ملاحظه می­شود که دست اندرکاران امور گمرکی منطقه نه تنها اقدامات جدی برای مبارزه با این جرم را به عمل نمی­آورند بلکه، بالعکس خود به نوعی در این امر نقش دارند تا حدی که احساس می­شود قاچاق کالا در شهر مرزی بازرگان بصورت یک جرم سازمان­یافته در حال ارتکاب است. نگارنده بر آن است که ضمن بررسی عوامل موثر در توسعه­ی قاچاق کالا در مرز بازرگان را مورد تجزیه و تحلیل حقوقی قرار دهد.

ب) اهداف تحقیق

هدف كلي :

۱- شناسايي عوامل مؤثر در قاچاق كالا و تخلفات گمرکی از مرز بازرگان، از منظر جرم شناختي – قضایی.

۲ـ تبیین تأثیر برخورد قضایی با قاچاق کالا و تخلفات گمرکی در جهت پیشگیری و کاهش جرم.

ج) سؤال هاي تحقیق

۱ ـ عوامل مؤثر در قاچاق کالا و تخلفات گمرکی از مرز بازرگان کدامند؟

۲ ـ برخورد قضایی با قاچاق کالا و تخلفات گمرکی در پیشگیری و کاهش جرم تا چه حد مؤثر بوده است؟

د) فرضیه های تحقیق

۱ ـ به نظر می­رسد عواملی همانند کوتاهی مسیر، عدم نظارت دقیق، هم­دستی مأموران اجرای قانون با قاچاقچیان مهمترین عوامل قاچاق کالا در مرز بازرگان می­باشد.

۲- به نظر می­رسد به سبب عدم تمایل جدی به اجرای قوانین و مجازات مرتکبان جرایم قاچاق و تخلفات مربوطه احکام قضایی و کیفری مربوطه ناکافی و ناکارآمد بوده و برخورد قضایی با قاچاق کالا و تخلفات گمرکی تاثیر چندانی در پیشگیری و کاهش جرم نداشته است.

هـ) پیشینه ی تحقیق

در این مبحث بصورت مختصر و مفید به تعدادی از تحقیقات و پژوهش­های انجام یافته در حوزه این تحقیق پرداخته می شود:

۱- موسایی و بنایی[۲] (۱۳۸۹) در مقاله­ی خود تحت عنوان بررسی رابطه­ی بین آموزش اجتماعی و ارتکاب به قاچاق کالا، تعداد ۷۰ نفر را که ۵۵ نفر آن شهروند معمولی و ۱۵ نفر آن قاچاقچی زندانی بودند در استان هرمزگان مورد مطالعه قرار داده و به دو دسته نتایج تقریباً متفاوت رسیده اند. دسته اول که نتایج مصاحبه با شهروندان می­باشد عواملی چون تجاری بودن منطقه و همسایگی با کشورهای همجوار و سیاست­های اقتصادی باز، وجود ابهامات در قانون و استنباط­های متفاوت از آن، عدم مخالفت صریح روحانیون اهل تسنن با قاچاق و … را در ارتکاب به قاچاق موثر دانسته­اند. دسته­ی دوم که شامل نتایج به دست آمده از پژوهش می­باشد مواردی مانند فقر، بیکاری، سطح پایین سواد، زندگی در خانواده­های نا­بسامان، داشتن خانواده­های پر جمعیت و … را ذکر کرده­اند که البته نقش آموزش که فرضیه­ی اصلی این پژوهش می­باشد با توجه همراهی کل خانواده در امر قاچاق، چه به وسیله­ی علامت دادن به بیرون برای نشان دادن حضور یا عدم حضور پلیس و چه به صورت مخفی­کردن کالاها و یا عدم همکاری با پلیس و ندادن اطلاعات، تایید شده است.

۲- عباسیان و ابراهیم زاده[۳] (۱۳۸۹)، در پژوهشی با عنوان (بررسی عوامل و دلایل قاچاق در استان سیستان و بلوچستان و راهکارهای رفع آن)، به عواملی چون تعرفه­های گمرکی بسیار بالا جهت ورود صدور کالاها از مبادی رسمی گمرکی، وجود مرزهای طولانی با کشورهای افغانستان و پاکستان، محرومیت اقتصادی، نبود اشتغال پایدار، فراهم بودن زمینه­های قاچاق در مقابل فراهم نبودن زمینه­های اشتغال بومی و ملی اشاره نموده­اند و با توجه به مزیت نسبی این استان (همجواری با دو همسایه شرقی یعنی افغانستان و پاکستان)، ایجاد بازارچه­های مشترک مرزی و مناطق ویژه­ی اقتصادی و یا محدوده تجارت آزاد در برخی از نقاط استان را به عنوان راهکار ارایه کرده­اند.

۳- رضویان و همکاران[۴] (۱۳۸۹) در مقاله­ای به بررسی قاچاق کالا از مرزهای جنوب ایران پرداخته­اند. ایشان با استفاده از روش تحلیلی – توصیفی ابتدا به بررسی مهمترین دلایل شکل­گیری قاچاق در ایران پرداخته و پس از دسته­بندی انواع قاچاق به بررسی دلایل اصلی قاچاق کالا از مرزهای دریایی پرداخته­اند. یافته­های پژوهش آنها عواملی مانند گستردکی مرزهای دریایی، کوتاهی مسیر، وسعت منطقه و متعدد بودن مسیر قاچاقچیان، وجود جزایر و سکوهای نفتی بسیار در منطقه خلیج فارس را در داخل کشور و عدم اتخاذ اقدامات سخت­گیرانه در جهت مقابله با پدیده­ی قاچاق توسط کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در خارج از کشور بر قاچاق کالاها تاثیر دارند.

۴- عوامل گرایش به قاچاق در منطقه آورتین شهرستان کهنوج تحقیق دیگری است که توسط فروزنده جعفرزاده و فاضیه حسنی[۵] (۱۳۸۷) به رشته تحریر درآمده است. در این اثر ویژگی­های جغرافیایی و اقتصادی منطقه، که سبب گرایش مردم به قاچاق کالا می­شود، ذکر شده است. از جمله: فقدان مراکز صنعتی، کشاورزی فصلی، نزدیکی به استان­های مرزی و قرار گرفتن در مسیر قاچاق، فقر اقتصادی و بیکاری از مهمترین عوامل گرایش به قاچاق است.

۵- سبحانی نژاد و افشار[۶] (۱۳۸۸) نیز در پژوهشی دیگر به بررسی (علل ناکارآمدی مقابله با قاچاق) پرداخته­­اند. ایشان در این پژوهش در زمینه­های مختلف عوامل موثر بر بروز پدیده­ی قاچاق، عوامل موثر بر ناکارآمدی نظام­های مقابله با قاچاق، پیامدهای قاچاق و راهکارهای مقابله با پدیده قاچاق، تحقیق به عمل آمده است که هر کدام در ابعاد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مورد سنجش واقع شده­اند. در این پژوهش نامتناسب بودن قوانین و مقررات مربوط به قاچاق، توسعه نیافتگی مناطق مرزی کشور، فقر گسترده­ی اقتصادی، بالابودن سطح بیکاری، وجود قوانین سخت­گیرانه برای صادرات و واردات کالاها، تعدد مراکز تصمیم گیری و … به عنوان برخی از عوامل موثر بر بروز پدیده قاچاق معرفی شده­اند.

و) روش تحقیق

اين تحقيق به لحاظ هدف از نوع تحقيقات کاربردي بوده و به لحاظ روش جمع­آوري آمار و اطلاعات، از روش پیمایشی استفاده شده و سطح تبیین تحقيقات توصیفی است. همچنین اطلاعات لازم بررسی موضوع، مطالعات مقدماتی و نظریه­های مربوط به جرم شناسی و قاچاق کالا با استفاده از روش اسنادی و کتابخانه­ای جمع­آوری شده اسـت.

ی) جامعه ي آماری

با توجه به روش تحقيق، جامعه­ي آماری این تحقيق شامل كليه­ي کارمندان دادگستری، زندان، تعزیرات و کارشناسان رسمی دادگستری و وکلای شهرستان ماکو و همچنین فعالان شرکت­های حمل و نقل، رانندگان ترانزیت، فروشندگان البسه و لوازم بهداشتی و آرایشی خارجی مرز بازرگان می­باشد.

ط) نمونه ی آماری

با توجه به گستردگی جامعه­ی آماری از بین جامعه آماری مورد بررسی و در جهت بالا بردن دقت اندازه­گیری با بررسی­های بعمل آمده تعداد ۱۰۰ نفر از جامعه آماری با روش نمونه­گیری تصادفی و به تناسب حجم جامعه­ی آماری مورد بررسی قرار گرفته پرسش نامه­ی تحقیق در بین آنها توزیع شد.

م) ابزار گردآوری اطلاعات

در این تحقیق از پرسش­نامه با سوالاتی در مورد علل موثر بر قاچاق کالا با سوالات بسته استفاده شده است.

به منظور ارائه­ی تصویری دقیق و روشن از نقش عوامل مؤثر در قاچاق کالا از مرز بازرگان و تعیین و تبیین میزان سهم هر یک از این عوامل در بروز این پدیده­ی زشت در منطقه­ی مرزی بازرگان، اقدام به طراحی و تدوین پرسشنامه­ی محقق ساخته­ای، نمودیم تا با تحلیل آماری داده­های حاصل از پاسخ آزمودنی­ها به آن، به تفسیری جامع از عوامل مؤثر در قاچاق کالا از مرز بازرگان دست یابیم و این یافته­ی نهایی هم به دست آید که کدام یک از عوامل مذکور سهم بیشتری در قاچاق کالا از مرز بازرگان دارند.

لازم به یادآوری است که ۱۰۰ نفر بعنوان آزمودنی از بین جامعه­ی آماری این تحقیق انتخاب شدند تا به سؤالات پرسش­نامه پاسخ بدهند.

ل) روش تجزیه و تحلیل اطلاعات

شيوه­ی استخراج داده­ها به صورت زير خواهد بود كه پس از جمع­آوري اطلاعات از طريق پرسش­نامه ، كد­گذاري آن صورت مي­گيرد ، كد گذاري با توجه به جهت سئوالات (مثبت و منفي) انجام خواهد شد. و سپس با توجه به كدهاي اختصاص يافته به هر متغير و گزينه­هاي مربوط به آن داده­ها تعريف خواهد شد. و به صورت جدول ستوني يا سطري وارد كامپيوتر مي­گردد و با انجام دستور­العمل­هاي تغيير و تبديل و اجراي داده­ها و ويرايش آنها از طريق نرم افزار spss مورد پردازش قرار مي­گيرد و سر انجام ستاده­هاي كامپيوتر استخراج و توسط محقق تجزيه و تحليل مي­شود . این پژوهش و تحقیق با این هدف در شش فصل سازمان داده شده است. مفاهیم و کلیات مرتبط با قاچاق و نیز تنوع آن در کشور در فصل اول آمده است. در فصل دوم مبادی و شیوه­های قاچاق معرفی شده و در فصل سوم علل و عوامل موثر بر قاچاق کالا در مرز بازرگان تحلیل شده است. عوامل غیر قضایی قاچاق در مرز بازرگان، موضوع فصل چهار است در فصل پنجم یافته­های تحقیق ارائه شده است. در فصل ششم، آخرین فصل به راهکارها و پیشنهادها مختلف ساختاری بلند مدت و میان مدت و اجرایی توجه شده و به جمع­بندی نهایی پرداخته شده است. هر یک از فصول با مقدمه­ای شروع و با نتیجه­گیری به پایان می­رسد.

فصل اول:

مفاهیم و کلیات مربوط با قاچاق کالا

فصل اول: مفاهیم و کلیات مربوط با قاچاق کالا

۱-۱ مقدمه

در حال حاضر قاچاق در کل و قاچاق کالا به نحو اخص از مشکلات بزرگ کشور است. این پدیده چندان ابعاد گوناگونی یافته و چنان تاثیرات منفی و مخربی در اقتصاد کشور گذارده که به ناچار بخش چشمگیری از امکانات ملی برای مقابله با آن بسیج شده است. به رغم این تلاش­ها و بنا بر اعتراف مکرر مسئولان، اقدامات به عمل آمده چندان اثری نداشته و فقط پاره اندکی از کل قاچاق کشف شده است. متاسفانه وجود برخی سیاست­های اقتصادی خاص – مانند حمایت گسترده از تولید داخلی با استفاده از ابزارهای ممنوعیت­ها و محدودیت­ها تجاری، پرداخت یارانه­های گسترده برای سوخت و کالاهای اساسی به مصرف کننده و نیز وجود مرزهای گسترده­ی جغرافیایی مناسب ایجاد امکان ورود کالای قاچاق دامنه و گسترش این معضل را افزایش داده است. در این فصل با هدف شناختن درست ابعاد این پدیده و یافتن راهکارهای اساسی باری حل آن به معرفی اصطلاحات و مفاهیم می­پردازیم و پس از آن ابعاد قاچاق کالا را از نظر حجم و تنوع بررسی خواهیم کرد به این ترتیب در پایان فصل حاضر خواهیم توانست به درک تقریباً کامل و درستی از مشکل فعلی قاچاق کالا در ایران دست یابیم.

۱-۲ مفاهیم قاچاق کالا

قاچاق کالا و ارز از مهم­ترین دغدغه­های برخی کشورهای در حال توسعه است. در این فصل، ابتدا نگاهی به معنای لغوی و تعاریف قاچاق و لغات مترادف آن می­اندازیم و سپس به دیگر مفاهیم مرتبط خواهیم پرداخت.

۱-۲-۱ تعاریف قاچاق

برای یافتن تعاریف گوناگون قاچاق و قاچاق کالا، نخست به چند لغت­نامه یا فرهنگ فارسی معتبر مراجعه و متن آنها را عیناً نقل می­کنیم:

قاچاق[۷] (ترکی، ص) برده، ربوده (فرهنگ نظام). آنچه ورود آن به کشور و یا معامله آن از طرف دولت ممنوع است.

قاچاق[۸] (تر.فراری) (ا.) ۱٫کاری برخلاف قانون که پنهانی انجام شود. ۲٫ متاعی که معامله یا ورود آن به کشور ممنوع است.

قاچاق[۹] ماخوذ از ترکی: تردستی، کاری که پنهانی و با تردستی انجام شود خرید و فروش کالاهایی که در انحصار دولت بوده یا معامله آنها ممنوع باشد؛ وارد یا صادر کردن کالاهایی که ورود و صدور آن ممنوع است.

قاچاق[۱۰] (تر.) (صـ.). ویژگی کالایی که خرید و فروش و حمل آن غیر قانونی است. (امصـ) (حقوق) حمل و نقل و یا خرید و فروش کالا بدون داشتن مجوز قانونی.

در فرهنگ دانشگاهی انگلیسی- فارسی آریانپور (۲ جلدی)[۱۱] فعل Smuggle به معنی از گمرک گریزاندن، قاچاق کردن، قاچاق خارج یا وارد کردن با (OUT و IN) آمده است همچنین CONTRABAND به معنی کالای قاچاق، تجارت قاچاق یا ممنوع، قاچاق، قاچاقچی (صفت) و قاچاقچی­گری کردن، جنس قاچاق معامله کردن، ممنوع کردن، قدغن کردن (فعل) آمده است.

در این تعاریف گوناگون قاچاق به صورت ضمنی به تخلف­های گمرکی هم اشاره شده که به چند مورد از آنها اشاره می­گردد:

قاچاق[۱۲] (براساس کنوانسیون نایروبی) تخلفی گمرکی است شامل جابه­جایی کالا در طول مرز گمرکی به روشی مخفیانه و به منظور فرار از نظارت گمرکی.

قاچاق[۱۳] یعنی کاری برخلاف قانون که پنهانی انجام شود و متاعی که معامله یا ورود آن به کشور ممنوع باشد. به طور کلی، هر نوع معامله یا مبادله کالا با پول یا کالایی دیگر که دولت محدودیت یا ممنوعیتی علیه آن وضع کرده باشد قاچاق محسوب می­شود و این در تجارت و مبادله کالا به قدمت تاریخ است.

با مفاهیم و تعاریف فوق چنین استنباط می­شود: منظور از قاچاق در اصطلاح گمرک و دیگر دستگاه­های وصولی دولت عبارت است از گریزاندن کالا از پرداخت مالیات و عوارض به دولت یا فرار دادن کالا از شمول مقررات دولتی و نقل و انتقال و خرید و فروش آن بطور غیر مجاز و ممنوع.

۱-۲-۲ معنای حقوقی قاچاق

در قوانین کیفری ایران تعریف صریح و شفافی از قاچاق یافت نمی­شود و قانون­گذاران، بجای ارائه تعریفی جامع و مانع از قاچاق و متمایز کننده آن از دیگر جرائم، ارتکاب دسته­ای مشخص از اعمال مجرمانه را قاچاق تلقی کرده و در واقع، فعل قاچاق را با مصادیق آن بیان کرده اند. به هر صورت، قاچاق فعلی انسانی است و باید تعریفی مشخص و شفاف از آن به دست داد. در ترمینولوژی حقوق (نوشته محمد جعفر جعفری لنگرودی)[۱۴] در باب قاچاق چنین آمده است. حمل و نقل کالا از نقطه­ای به نقطه ای خواه هر دو نقطه مزبور در داخله کشور باشد (قاچاق داخلی) خواه یک نقطه در داخله و یک نقطه در خارجه باشد (که آن را قاچاق خارجی گویند) بر خلاف مقررات مربوط به حمل و نقل به طوری که این عمل ناقص ممنوعیت یا محدودیتی باشد که قانوناً مقرر شده است (خواه عمل مزبور ناقض امتیازی یا انحصاری باشد خواه نباشد) مثلاً صدور و ورود اجناس مجاز بدون دادن عوارض گمرکی قاچاق گمرکی است.[۱۵]

کمیسیون استفتائات و مشاوران حقوقی شورای عالی قضایی وقت در تاریخ ۱۹/۲/۱۳۶۲ در پاسخ به پرسش مربوط به تعریف قاچاق چنین اشعار داشته است: چنانچه کسی از مالی که موضوع درآمد دولت است بدون پرداخت آن درآمد استفاده نماید یا مالی را که ورود و صدور آن ممنوع است وارد یا صادر نماید یا مالی را که در انحصار دولت است از طریق توزیع نیمه دولتی تحصیل کند، وی مرتکب قاچاق شده است و نتیجتاً قاچاق عبارت است از مال موضوع درآمد دولت بدون پرداخت آن درآمد یا ورود و صدور مال ممنوع یا تحصیل اموال انحصاری از غیر مجرای دولتی. بطور کلی قاچاق را می­توان جریان ورود کالا به کشور یا خروج مخفیانه آن از کشور به منظور نپرداختن مالیات­های مربوط و دیگر نظارت­های دولتی دانست. ماده ۲۹ قانون آیین نامه امور گمرکی موضوعات قاچاق گمرکی را به شرح ذیل[۱۶] بیان کرده است:

۱- وارد کردن کالا به کشور یا خارج کردن آن از کشور به ترتیب غیر مجاز، مگر آنکه کالای مزبور در موقع ورود یا صدور ممنوع یا غیرمجاز یا مجاز مشروط نبوده و از حقوق گمرکی و سود بازرگانی و عوارض بخشوده شده باشد.

۲- خارج نکردن وسایط نقلیه یا کالایی که بصورت ورود موقت یا ترانزیت خارجی وارد کشور شده به استناد اسناد خلاف واقع مبنی بر خروج آن وسایط نقلیه و کالا.

۳- بیرون بردن کالای تجاری از گمرک بدون تسلیم اظهارنامه و پرداخت حقوق گمرکی و سود بازرگانی و عوارض خواه در حین خروج از گمرک یا بعد از کشف آن پس از خروج.

۴- تعویض کالای ترانزیت خارجی یا برداشتن از آن.

۵- اظهار کردن کالای ممنوع الورود یا غیرمجاز تحت عنوان کالای مجاز یا مجاز مشروط با نام دیگر.

۶- وجود کالای اظهارنشده ضمن کالای اظهارشده.

۷- خارج نکردن یا وارد نکردن کالایی که ورود یا صدور قطعی آن ظرف مهلت مقرر ممنوع یا مشروط باشد.

۸- اظهار کردن کالای مجاز تحت عنوان کالای مجاز دیگری که حقوق گمرکی و سود بازرگانی و عوارض آن کمتر است یا نام دیگر یا استفاده از اسناد خلاف واقع برای این منظور.

۹- بیرون بردن کالا از گمرک با استفاده از شمول معافیت با تسلیم اظهارنامه خلاف یا اسناد خلاف واقع.

۱۰- اظهار خلاف واقع در مورد کمیت و کیفیت کالای صادراتی به نحوی که منجر به خروج غیر قانونی ارز کشور گردد (بند۱۱ الحاقی مصوب ۲۳/۱۰/۵۸ است).

۱-۲-۳ اقتصاد زیر زمینی

منظور از اقتصاد زیرزمینی،کلیه فعالیت­هایی است که خارج از چارچوب قوانین و مقررات جاری صورت می­پذیرد. طبقه­بندی فعالیت­های اقتصادی زیرزمینی در جدول (۱-۱) آمده است.

جدول (۱-۱) انواع فعالیت های زیر زمینی

                معاملات غیر پولیمعاملات پولی
مبادله پایاپای مواد مخدر، کالاهای دزدی، قاچاق، تولید و رشد دادن گیاهان مواد مخدر برای مصرف شخصی، سرقت برای استفاده شخصیتجارت در کالاهای سرقتی، ساخت و خریدو فروش مواد مخدر، فحشا، قمار، قاچاق و سرقتفعالیتهای  غیر رسمی
اجتناب از دادن مالیاتفرار از مالیاتاجتناب از دادن مالیاتفرار از مالیات
همه موارد مرتبطمبادله پایاپایگزارش نکـردنگزارش نکردن درآمدهایفعالیتهای

جدول (۱-۲) انواع فعالیت های زیر زمینی

معاملات غیر پولیمعاملات پولی
با کار شخصی و کمک به دیگرانکالاکارکرد کارمند، تخفیف ها، مزایای شغلیشخصی، دستمزد، حقوق، شغل و دارایی گزارش نشده کار مرتبط با خدمات و کالاهای قانونیغیر رسمی

 ماخذ: گمرک جمهوری اسلامی ایران، همان، ص ۱۰

۱-۲-۴ تعریف گمرک

شورای همکاری گمرکی[۱۷] تعریف زیر را برای گمرک ارائه نموده است گمرک یعنی سازمان دولتی که مسئول اجرای قوانین مربوط به ورود و صدور است. این اصطلاح به هر یک از قسمت­های سازمان گمرک یا ادارات اصلی یا تابعه آن نیز اطلاق می­شود.[۱۸]

۱-۲-۵ قلمرو گمرکی

قلمرو گمرکی (قلمروی است که در آن قانون گمرک یک کشور کاملاً اعمال می­شود. باید افزود که بطور کلی، قلمرو گمرکی یک کشور همان قلمرو ملی – شامل سرزمین، دریا، و فضای هوایی – آن است، ولی این امکان هم هست که بعضی از قسمت­های قلمرو ملی جز قلمرو گمرکی نباشد. مانند مناطق آزاد یا آبهای بین خط ساحلی و مرز قلمرو یک کشور در دریا. قسمت­هایی از قلمرو ملی یک کشور را که بدین ترتیب جز قلمرو گمرکی آن نیست بخش خارج از قلمرو گمرکی می­نامند. طبق توافق بین المللی قلمرو گمرکی یک کشور ممکن است شامل بخش خارج از قلمرو گمرکی کشور دیگری شود. منطقه­ای که بدین ترتیب، جزء قلمرو گمرکی کشور میشود بخش داخل در قلمرو گمرکی نامیده می­شود.

۱-۲-۶ مبادی رسمی و غیر رسمی

مبادی به دو دسته رسمی و غیر رسمی و خود مبادی رسمی نیز به دو دسته عام و ویژه تقسیم می­شوند.[۱۹] که در اینجا به شرح آنها می­پردازیم:

مبادی رسمی عام: مناطقی است که گمرک جمهوری اسلامی ایران یا نمایندگی این دستگاه در آن مناطق حضور داشته باشد و نسبت به اعمال مقررات گمرکی اقدام کند. مانند بنادر، فرودگاه­های بین­المللی و مرزهای زمینی کشور که گمرک در آنها مستقر است.

مبادی رسمی ویژه: به مبادی­ای اطلاق می­شود که طبق قوانین و مقررات در اختیار سازمان­های خاص­اند مانند اسکله­های ویژه­ی نفتی، محورهای رسمی تردد زمینی، فرودگاه­های اختصاصی و نیز اسکله­های تحت اختیار شیلات و نیروهای مسلح.

مبادی غیر رسمی: به دیگر مبادی اعم از دریایی (آبهای زیرزمینی و داخلی) زمینی (از صفر نوار مرزی به داخل کشور) و هوایی اطلاق می­شود.

۱-۲-۷ حقوق گمرکی

حقوق گمرکی[۲۰] حقوقی است که طبق تعرفه گمرکی وضع شده و به اجناس هنگام ورود یا خروج از قلمرو گمرکی تعلق می­گیرد.[۲۱] در منبع دیگر درباره حقوق گمرکی چنین آمد است: حقوق گمرکی وجوهی است که براساس جدول تعرفه گمرکی (قانون مقررات صادرات و واردات) به واردات کالا تعلق گرفته و از وارد کننده دریافت می­شود.[۲۲] حقوق گمرکی حقوق پایه نیز خوانده می­شود.حقوق پایه را قوه­ی مقننه برای حمایت از صنایع داخلی وضع می­کند.[۲۳]

۱-۲-۸ عوارض گمرکی

عوارض گمرکی به طور کلی مبلغی است که دولت براساس قوانین و مقررات از بخش­های مختلف اقتصادی دریافت می­کند و در محلی خاص و از پیش تعیین شده به مصرف می­رساند. عوارض دریافتی گمرک عبارت است از وجوهی که در مجوز مربوط وصول آن به گمرک واگذار گردیده است.[۲۴]

۱-۲-۹ کالاهای ممنوع

کالای ممنوع، یا غیر مجاز، کالایی است که صدور یا ورود آن به موجب شرع مقدس اسلامی به اعتبار خرید و فروش یا به موجب قانون منع شده است.[۲۵]

۱-۲-۱۰ ممنوعیت های کلی واردات و صادرات

براساس قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، ورود برخی کالاها یا صدور آنها به کل ممنوع است. بعضی از این کالاها عبارت اند از:

۱- مشروبات الکلی

۲- قمار

۳- اسلحه سرد و گرم و مواد محترقه و منفجره

۴- مواد مخدر

۵- نشریات، تصاویر، فیلم، عکس، و هر کالایی که مغایر شنوعات مذهبی و ملی کشور باشد.

۶- هر نوع نوشته مخالف مذهب رسمی کشور یا مخل نظم و عفت عمومی و شئون ملی،

۷- دیگر کالاهایی که منع شرعی و قانونی دارند یا ورود و صدور آنها به موجب جدول تعرفه­ی گمرکی یا قوانین خاص ممنوع شناخته شده است.

۱-۲-۱۱ انواع قاچاق

انواع قاچاق با اختصار عبارتند از:

الف) انواع قاچاق ارز (یا پول نقد رایج کشورهای خارجی)،

ب) قاچاق کالای تجاری

ج) قاچاق سلاح و مهمات

د) قاچاق آثار ملی و عتیقه (یعنی اشیائی با قدمت یکصد سال یا بیشتر)،

هـ) قاچاق کالای دخانی، مواد افیونی و مخدر

در پایان­نامه حاضر فقط به قاچاق کالا و ارز خواهیم پرداخت.

۱-۲-۱۲ قاچاق صادراتی و قاچاق وارداتی

قاچاق را از نظر ورود و خروج کالا از کشور می­توان به دو قسمت صادراتی و قاچاق وارداتی تقسیم کرد.

قاچاق صادراتی: قاچاق صادراتی بر کالایی اطلاق می­شود که بدون انجام گرفتن تشریفات گمرکی و بدون پرداخت حقوق و عوارض گمرکی از کشور خارج شود.

قاچاق وارداتی: قاچاق وارداتی بر کالایی اطلاق می­شود که بدون انجام گرفتن تشریفات گمرکی و بدون پرداخت حقوق و عوارض گمرکی به کشور وارد شود.

۱-۲-۱۳ قاچاق گمرکی و قاچاق غیرگمرکی

قاچاق از نظر راه­های ورود و خروج کالا از کشور می­توان به دو قسمت قاچاق گمرکی و قاچاق غیر­گمرکی تقسیم کرد.

قاچاق گمرکی: قاچاق گمرکی عملی غیر قانونی است که در آن شخصی کالای قاچاق خود را از مرزها و مناطق مجاز گمرکی به کشور وارد یا از آن خارج کند.

قاچاق غیر گمرکی: قاچاق غیر گمرکی عملی غیر قانونی است که در آن شخصی کالای قاچاق خود را از مرزها و مناطقی بجز مرزهای مجاز گمرکی به کشور وارد یا از آن خارج کند.

۱-۳ عوامل موثر بر حجم قاچاق کالا در حالت کلی در تمامی مرزها

۱-۳-۱ مالیات و عوارض گمرکی

اتفاق نظر بیشتر محققان در ایران بر این است که فرار از پرداخت مالیات و عوارض گمرکی از مهمترین انگیزه­های قاچاق کالاست. درصورت افزایش مالیات مشاغل و شرکت­ها احتمال فرار از پرداخت مالیات افزایش می­یابد و انگیزه­ای برای گسترش فعالیت­های غیر رسمی به ویژه­ی قاچاق کالا آن هم در بخش تجارت خارجی و خصوصاً واردات فراهم می­آید بنابراین می­توان از جدول نرخ­های مالیاتی مشاغل و شرکت­ها و حقوق و عوارض گمرکی و سود بازرگانی به منزله علامت وجود قاچاق کالا استفاده کرد.

۱-۳-۲ بالا بودن میزان بیکاری

کاهش میزان اشتغال در اقتصاد رسمی هم توجیه کننده و هم علت افزایش میزان اشتغال در اقتصاد غیر رسمی و قاچاق کالاست. افزایش عرضه نیروی کار و کاهش تقاضا برای آن در بخش رسمی اشتغال در بخش غیر رسمی را افزایش می­دهد. از طرف دیگر، عده­ای افزایش اشتغال در بخش غیر رسمی را، به دلیل سود آور بودنش، علت کاهش اشتغال در بخش رسمی[۲۶] می­دانند. بنابراین بالا­بودن میزان بیکاری در اقتصاد رسمی علامت روشنی از گسترش قاچاق است. مثلا، بنا به تخمین در مرز بازرگان ۱۰۰۰ نفر، معروف به (چتربازان)[۲۷] در بخش قاچاق کالا اشتغال دارند.

۱-۳-۳ ارزانی برخی کالاها به سبب اعمال مقررات مربوط به یارانه[۲۸]

افزایش یارانه (سوبسید) کالاهای اساسی به ایجاد تفاوت بین قیمت­های داخلی و قیمت­های جهانی منجر خواهد شد.

این تفاوت قیمت انگیزه­ای برای تجارت قاچاق از کشورهای دارای قیمت­های داخلی کمتر از قیمت­های جهانی به سمت کشور­های دیگر می­شود. یارانه­های پرداختی به حامل انرژی از جمله نفت و بنزین در ایران انگیزه­ی قاچاق این کالاها به کشورهای همجوار است. یارانه گندم و آرد نیز همین نتیجه را در پی داشته است. بنابراین وجود یارانه­ی زیاد در اقتصاد علامت روشن و هشدار دهنده­ای بر وجود فعالیت غیر رسمی قاچاق کالاست.

۱-۳-۴ نظارت ارزی

افزایش نظارت ارزی در ایران – که معمولاً با کاهش درآمدهای ارزی ناشی از صدور نفت رابطه مستقیم دارد از دیگر انگیزه­های مهم قاچاق کالا خصوصاً در بخش خارجی است. درنظام­های چند ارزی معمولا واردکنندگان استفاده کنندگان از ارز با قیمت پایین­تر تلاش می­کنند ارزش کالای وارداتی را (بیش از حد نشان دهند) تا بتوانند از طریق اضافه سهمیه­ی ارزی و فروش آن در بازار آزاد سود کسب کنند. صادرکنندگان نیز به دلیل تعهد مبنی بر واریز ارز صادراتی خود به نرخ پایین­تر از بازار آزاد به صندوق دولت سعی می­کنند ارزش صادرات خود را کم نشان دهند یا تلاش می­کنند کالای خود را کاملا به صورت قاچاق صادر کنند در کل وجود نظارت­های ارزی به هر صورت در اقتصاد از شاخص­های راهنمای موید وجود قاچاق کالاست.[۲۹]

۱-۳-۵ افزایش دخالت دولت در بازار

معمولاً بزرگ شدن دولت – چه به دلیل داشتن نیازهای بیشتر و چه به دلایل افزایش مقررات و نظارت بیشتر بر اقتصاد رسمی – به توسعه­ی فعالیت­های قاچاق منجر می­شود. بنابراین در هر کشوری که دخالت دولت در اقتصاد زیادتر باشد. میزان فعالیت غیر رسمی و قاچاق نیز می­باید بیشتر باشد.

۱-۴ تنوع کنونی قاچاق در مرز بازرگان

۱-۴-۱ قاچاق صادراتی

تجارت در دنیای امروز اهمیت روز افزونی دارد و ایفاگر نقشی مهم در توسعه و رشد اقتصادی است. در واقع رشد صادرات استمرار رشد تولید را امکان­پذیر می­سازد و اشتغال نیروی کار داخلی را تضمین می­کند درآمدهای صادراتی هر کشور بهترین پشتوانه برای ارزش پول آن کشور است و از طریق سرمایه­گذاری این درآمدها در اقتصاد داخلی است که شکوفایی و رشد تولید و اشتغال مسیر خواهد شد.

این درحالی است که قاچاق کالای صادراتی با خارج کردن در آمدهای حاصل از آن از گردونه اقتصاد ملی و بعضاً تقدیم کردن این منابع به واردات غیر قانونی اثر معکوس دارد و درمیان مدت رکود داخلی را به دنبال آورد.

سوق دادن صادرات کالاهای غیر نفتی کشور به سمت صادرات قاچاق یکی از پیامدهای نامطلوب قاچاق به منظور تأمین ارز لازم برای واردات و سودآوری حاصل از مجموع صادرات و واردات غیر رسمی است. از این رو، بخشی از کالاهای قاچاق به خارج کشور از کالاهای غیر نفتی­اند، از آن جمله می­توان از فرشهای نفیس، شمش طلا، ضایعات فلزی، پلاستیک و غیره نام برد.

۱-۴-۱-۱ قاچاق کالاهای یارانه ای

قاچاق کالاهای یارانه­ای از مهمترین موارد قاچاق کالا صادراتی است فرآورده­های نفتی در این دسته جای دارند. چنانکه دیدیم کالاهای فرآورده­های نفتی بالاترین سهم ارزشی را در قاچاق کالاهای صادراتی دارد. مهمترین دلیل صادرات این دسته کالا و موارد مشابه دیگر مانند آرد و دارو اختلاف قیمت آنها در بازرارهای داخلی و بازارهای خارجی خصوصاً بازرار کشورهای همسایه است. قیمت این گروه از کالاها، به علت اختصاص یارانه به آنها در بازار داخلی به مراتب کمتر از بازارهای خارجی است. از این رو با پایی بودن قیمت ها اینگونه کالاها، انگیزه­ای قوی و سودی سرشار برای قاچاق این کالاها به خارج از مرزهای کشور به بار می­آورد و قاچاقچیان و حتی افراد عادی برای تامین نیازهای ارزی خود مبادرت به خروج چنین کالاهایی می­کند.

تا هنگامی که کالاهای تولید داخل از یارانه­های دولتی بهره می­برند و از سویی دیگر صادرات آنها ممنوع یا با مشکلات فراوانی همراه است شبکه­های قاچاق با هزینه­ی کمتر و سود بیشتر آنها را قاچاق خواهد کرد. بنابراین، پایین نگاه داشتن قیمت تولیدات داخلی با یارانه در صورت وجود بخش غیررسمی مبادلات کالاها، معمولا آثاری معکوس را با آنچه از سیاست های دولت انتظار می­رود و به دنبال خواهد داشت و تا زمانی که پرداخت یارانه در داخل کشور هدفمند نشود و این اختلاف قیمت ناشی از پرداخت یارانه برجای بماند قاچاق هم سودآور خواهد بود. در مجموع می­توان گفت که قاچاق کالاهای صادراتی با ایجاد مشکلاتی در زمینه های ارزی تاثیر گذاری در قیمت­های کالاهای صادراتی قانونی در بازارهای جهانی، کاهش عرضه نسبت به تقاضا در داخل و تاثیر در قیمت­های بازار داخلی آثار نامطلوبی را در کل اقتصاد بر جای می­گذارد و آحاد جامعه به ویژه اقشار کم درآمد و آسیب­پذیر در تامین نیازهای اساسی خود با دشواری روبه­رو می­شوند، زیرا کالاهای قاچاق صارداتی برعکس کالاهای قاچاق وارداتی عمدتاً از کالاهای ضروری و یارانه ای­اند. باید اضافه کرد که بخشی از اقلام کالاهای قاچاق صادراتی مربوط به محصولات کشاورزی است. پرداخت یارانه به بخشی از نهادهای کشاورزی، مانند کود و سموم دفع آفات نباتی و غیره باعث تفاوت قیمت آنها در بازارهای داخلی و خارجی شده است.

۱-۴-۱-۲ قاچاق سیگار به خارج

سیگار طی سال­های ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ در فهرست اقلام کالاهای قاچاق صادراتی آمده است. این در­حالی است که سیگار طی سالهای گذشته قبل از آن جزء عمده محصولات قاچاق وارداتی بوده است. این در پی تحولات بنیادین در زمینه های مختلف تولیدی، صنعتی، بهینه­سازی ساختار و روش­ها و همچنین ایجاد مزیت­های رقابتی در تولید سیگار پدید آمده است که علاوه بر برطرف کردن قسمت اعظم نیاز داخلی با بالا بردن سطح کیفیت تولیدات و همچنین تمهیداتی برای مشارکت و سرمایه­گذاری شرکت­های خارجی نتایج مثبتی را در تولید و صادرات سیگارهای خارجی در برداشته باشد. این طرح طی سال­های اخیر با هدف مبارز با قاچاق سیگار و جلوگیری از ورود سیگارهای خارجی با مارک­های متفاوت و بدون استانداردهای لازم صورت گرفته است.

۱-۴-۱-۳ قاچاق سوخت[۳۰]

در بررسی نحوه­ی قاچاق سوخت امکانات طبیعی و غیر طبیعی انجام گرفتن قاچاق شایسته توجه است. آنچه مسلم است مرزهای گسترده بهترین و بزرگترین امکان قاچاق سوخت را فراهم می­آورد. پراکندگی جایگاه­های عرضه­ی سوخت نیز این امکان را تسهیل می­کند، مخصوصاً جایگاه­های عرضه­ای که نزدیک نقاط مرزی­اند امکان تهیه­ی آسان­تر سوخت را فراهم می­نمایند. افراد پس از تهیه­ی سوخت، آن را از منطقه­ی مختلف صعب­العبور یا کوری راه­ها و دور از تیررس ماموران انتظامی خارج می­نمایند. و این قاچاق با همکاری کارمندان کنترل سوخت با سهولت انجام می­گیرد به این صورت که:

رانندگان کامیون­ها و اتومبیل­های، سبک که پس از سوخت­گیری در پمپ بنزین اقدام به تخلیه و فروش آن می­نمایند، تامین کننده­ی اصلی سوخت هستند. رابطان در کنار پمپ بنزین­ها و جایگاه­های عرضه و در حاشیه شهرها، همچنین در طول مسیرهای منتهی به مرز استقرار می­یابند و پس از ذخیره­ی مقادیر زیاد سوخت آن را به مرز منتقل می­کنند. حمل سوخت به وسیله­ی کامیون­هایی که مخزنی اضافی شبیه باک در کنار آن تعبیه شده است انجام می­گیرد. به هرحال، رایج­ترین شیوه­ی قاچاق سوخت قدیمی­ترین شیوه­ی آن یعنی حمل با گالن است.

۱-۴-۱-۴ قاچاق انسان

قاچاق انسان[۳۱]، يكي از پديده‌هاي در حال رشد عصر حاضر است و به عبارت ديگر شكل جديد و امروزي برده‌داري محسوب مي‌شود. بررسي جنبه‌هاي قاچاق انسان در محور‌هاي چهارگانه­ی قاچاق زنان و دختران، قاچاق كودكان، قاچاق اعضاي بدن و سرانجام بهره‌كشي از نيروي كار و از طرف ديگر علل و انگيزه­ی قاچاق انسان در ايران و پيامد‌هاي ناشي از آن و بررسي جغرافيايي قاچاق انسان از این موارد هستند، زنان و دختران تقريبا قربانيان هميشگي و به دنبال آن مردان و پسران در رتبه‌هاي بعدي قرار دارند. نكته­ی مهم اينكه حجم كمي از قاچاق انسان، شناسايي و قابل پيگيري است. قربانيان قاچاق كه بيشتر آنها زنان و كودكان هستند، به‌زور، فريب يا ارعاب ناچار مي‌شوند به شرايط غيرانساني تن بدهند و بدون توجه به شكل بي‌رحمانه بردگي، در ترس و درماندگي زندگي كنندبردگي داخلي و كار اجباري از جمله شكل‌هاي بهره‌كشي از انسان است اما اكثريت قربانيان به بردگي جنسي كشانده مي‌شوند. شواهد نشان مي‌دهد كشور جمهوري اسلامي ايران، به دليل موقعيت ويژه و قرار‌گيري در يك منطقه­ی خاص جغرافيايي درگير مسائل ناشي از قاچاق انسان بوده است.

۱-۴-۲ قاچاق وارداتی در مرز بازرگان

در بین کالاهای قاچاق وارداتی بیشترین سهم ارزشی متعلق به کالای پارچه و البسه و پوشاک بوده است. (وب سایت گمرک ایران).

شواهد حاکی از آن است که میزان واردات کالاهای قاچاق بسیار بیشتر از میزان صادرات آن بوده است.

این گویا آن است که بازار مصرف برای اینگونه کالاها در کشور مهیاست. این دسته از کالاها نظیر دوربین عکاسی و فیلمبرداری، لوازم خانگی و وسایل آرایشی و بهداشتی به دلیل مشکلات موجود برای واردات قانونی بیشتر به شکل کالاهای همراه مسافر و از طریق قاچاق وارد کشور می­شوند.

درخصوص واردات مواد غذایی نظیر غلات، شکر و چای کمبود عرضه در جامعه و تولید داخلی ناکافی موجب افزایش قیمت اینگونه کالاها شده و زمینه قاچاق آنها را فراهم آورده است. باید در این باره با ارائه سیاست­ها و راهکارهای مناسب مقابله جدی با سوداگران اقتصادی آغاز شود. اقداماتی از قبیل شناسایی راه­های ارتباطی اصلی و فرعی استان وارد کننده و نظارت مؤثرتر بر تردد خودروها، ایجاد سیاستی مدون در بخش تولیدکنندگان مواد غذایی در مورد جلوگیری از مصرف مواد غذایی قاچاق و تخفیف در قیمت تولیدات داخلی می­توانند حربه ای مناسب برای افزایش میزان خطرپذیری قاچاق کالاهای مواد غذایی در کشور باشند و تا حدودی گرایش به قاچاق این دسته کالاها را کاهش دهند.

۱-۴-۲-۱ پوشاک و منسوجات مهمترین و عمده­ترین قاچاق واردانی از مرز بازرگان

پوشاک و منسوجات در بین کالاهای قاچاق وارداتی، اولین جایگاه را در مقایسه با دیگر کالاها به خود اختصاص داده است. مهمترین علت قاچاق منسوجات و پوشاک تفاوت در کیفیت ، نوع رنگ، دوخت و فرهنگ مصرفی مد روز است.

همانگونه که بیشتر اشاره کردیم، منسوجات و پوشاک از جمله کالاهایی است که قاچاق آن به شیوه­های گوناگون و از مناطقی متفاوت صورت می­گیرد و فقط بخشی از آنها که با انواع شیوه­ها و ابتکارات و جدید وارد کشور می­گردند، در واحدهای مسئول مبارزه با قاچاق کشف می­شود. با این همه بررسی­های صورت گرفته حاکی  از آن است که بخش اعظم این مبادلات غیرقانونی در پوششی ظاهراً قانونی یا با استفاده از اسناد جعلی از مبادی مجاز گمرکات مناطق آزاد ، بازارچه های مرزی، تعاونی مرزنشینان، و … به بازار مصرف داخلی روانه می­شود. نتایج حاصل از بررسی مجراهای ورودی، از قبیل بازارچه­های مرزی، نقاط مرزی و مناطق آزاد نشان می­دهد که ۵۰ تا ۸۰ درصد حجم قاچاق و واردات به پوشاک و منسوجات اختصاص دارد. همچنین هر سال مسافران بی­شماری که از سفرهای خارجی به کشور بر می­گردند. مقدار معتنابهی پوشاک و منسوجات به همراه می­آورند. این در حالی است که سخت­گیری شدیدی برای به همراه داشتن کالای الکتریکی یا کالاهای دیگر ( مثلاً لوازم یدکی اتومبیل) می­شود.اما میزان منسوجات و پوشاک همراه مسافر  توجه چندانی مبذول نمی­شود.

اغلب کالاهای همراه مسافران برخی کشور (مانند ترکیه و تایلند)، پوشاک است. با نگاهی سرسری و نه چندان دقیق به بازار تهران می­توان به حجم و عمق واردات منسوجات خارجی کشور پی برد. در مجموع بررسی­ها حاکی از آن است که منسوجات و پوشاک سهم نسبتاً بیشتری از واردات غیر رسمی کشور را به خود اختصاص داده­اند.

۱-۴-۲-۲ لوازم آرایشی و بهداشتی

لوازم آرایشی و بهداشتی بعد از لباس و پارچه، دومین جایگاه کالاهای قاچاق وارداتی را به خود اختصاص داده است، چون جمعیت جوان بوده و فرهنگ مصرف کالاهای خارجی جای خود را در میان این اقشار جامعه فضایی باز کرده و کشش لازم برای ورود این کالا را دارد تا بدان حد که بیش از ۷۰ درصد لوازم آرایشی موجود در بازار به دلایلی از جمله کیفیت بهتر لوازم آرایشی و بهداشتی خارجی در مقایسه با کالاهای مشابه تولید داخلی، تنوع بسیار تولیدات خارجی، محدودیت تولید لوازم آرایشی در کشور، و تجویز پزشکان به استفاده از لوازم آرایشی و بهداشتی خارجی از طریق قاچاق در کشور توزیع و پخش شود.

بخشی از قاچاق لوازم آرایشی و بهداشتی را مسافران و بخش دیگر آن را نمایندگی­های مجاز از مبادی ورودی گمرکات انجام می­دهند. لیکن عمده­ی نیاز کشور به این نوع کالاها را قاچاقچیان از طریق مرزهای زمینی مانند مرز ایران و ترکیه یا مرزهای دریایی وارد کشور می­کنند.

۱-۴-۲-۳چای

مهمترین و عمده ترین و پر مصرف ترین کالای قاچاق وارداتی خوراکی را به خود اختصاص داده است.

ایران از جمله تولیدکنندگان چای دنیاست لیکن تولیدات مرغوب کشور صادر و تولیدات نامرغوب در داخل کشور توزیع می شود.[۳۲] از این­رو، عمده مصرف چای کشور از طریق واردات تامین می­شود.

عواملی همچون کیفیت بد چای داخلی در مقایسه با انواع خارجی، تولید محدود با توجه به سیر رو به افزایش مصرف چای در کشور و ممنوعیت ورود انواع چای خارجی موجب شده است مصرف کنندگان مایل به خرید چای خارجی شوند و به تبع آن قاچاق انواع چای به کشور تشدید و تشویق میشود. از این رو برای مبارزه با قاچاق چای در کشور این راهکارها پیشنهاد می­شود: افزایش تولید چای داخلی و تخصیص اعتبارات بلند مدت به چای کاران برای تشویق کشت چای، افزایش کیفیت و تولید انواع چای داخلی به منظور رقابت با انواع خارجی آن و ممنوع نکردن واردات و صادرات آن.

باید افزود که عمده­ی قاچاق از طریق مرزهای زمینی مخصوصاً مرز زمینی بازرگان صورت می­گیرد. مسیر قاچاق زمینی چای از مسیر ترکیه و عراق به کردستان است علاوه برآن اخیراً روش قاچاق چای تازه­ای مرسوم شده و چای را با عنوان ترانزیت کالا از مبدأ ترکیه وارد کشور می­کنند که در این میان چای سبز با طعم­های متنوع و با تبلیغات گسترده از سوی پزشکان کشور، بحث گسترده­ای را به خود اختصاص داده است.

۱-۴-۲-۴ مواد غذایی

قاچاق این بخش از کالا به علت تنوع بسیار زیاد شدن، به شکل وسیع و گسترده­ای صورت می­پذیرد. انواع مواد مانند پنیر، آدامس، شیرخشک، سس، آبمیوه، خمیردندان، نوشابه، روغن، شکلات، شربت، ژله، کمپوت، کنسرو، قهوه، کاکائو، و اقلام دیگر حتی برنج و شکر و کالاهای اساسی به دلایلی مانند کیفیت برتر برخی تولیدات خارجی، محدودیت تولید و فروش برخی مواد غذایی و تفاوت قیمت آنها با محصولات مشابه خارجی در ابعادی وسیع به صورت قاچاق وارد کشور می­شوند.

قاچاق این قبیل کالاها عمدتاً از راه مناطق خاکی و راه­های فرعی است، که گمرکات و نیروی انتظامی برآن نظارت ندارند. این روش معمولاً در در مناطق خاکی به چشم می­خورد و آب راه­هایی که به روستاهای اطراف ختم می­شوند محلی امن برای قاچاقچیان شده است. این کالاها پس از ورود به طرق مختلف از جمله توسط (چتربازها) به سراسر کشور منتقل می­شود. در اینجا باید اشاره کرد که قاچاق این محصولات از طریق مرز ترکیه و سیستان بلوچستان نیز رونق فراوانی دارد.

۱-۴-۲-۵ قاچاق دارو

دارو از کالاهایی است که بعضی از انواع آن، از جمله داروهای مخدر و محرک، تقویتی، و تک نسخه­ای برای بیماری­های خاص، به صورت قاچاق و عمدتاً توسط مسافران و رانندگان کامیون­های ترانزیتی وارد و یا خارج می­شود. بعضی از انواع داروهای معمولی ساخت داخل نیز به کشور همسایه (ترکیه) قاچاق می­شود. علاوه بر آن بعضی اقلام داروهای حیوانی نیز قاچاق وارد کشور می­شود. همچنین کلیه فرآورده­های تقویتی، تحریک کننده، ویتامین­ها و غیره که فهرست آنها را وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اعلام و منتشر می­کند جز اقلام دارویی است.

واردات، صادرات، خرید و فروش دارو بدون اخذ مجوز از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی جرم و قاچاق محسوب می­شود. با توجه به جمعیت جوان این منطقه مرزی و نبود امکانات تفریحی و سرگرمی مناسب با نیازهای این قشر موجب شده تا دست به تفریحات کاذب از طریق مصرف داروهای قاچاق وارداتی بزنند.

مهمترین داروهای قاچاق وارداتی در مصاحبه با رئیس شبکه بهداشت و درمان مرز بازرگان داروی محرک تقویت کننده جنسی و هیجان آور بوده و از میان داروهای قاچاق صادراتی داروهای اعصاب و تک نسخه­ای برای بیماران خاص می باشد.

۱-۵ نتیجه گیری

در این فصل، ضمن مرور تعاریف و اصطلاحات ، با حجم و تنوع قاچاق کالا در ایران آشنا شدیم، به لحاظ حجم و با توجه به این حقیقت که درصد اندکی از کالاهای قاچاق کشف می­شود.می توان حدس زد سالیانه حدود ۷ میلیارد دلار کالای قاچاق وارد کشور می­شود که سیر رشد آن در مرز بازرگان صعودی است. برخی مشخصه­های تطبیق پذیر با اقتصاد ایران از قبیل نرخ­های زیاد مالیاتی میزان بیکاری وجود یارانه در حجم وسیع ممنوعیت­های تجاری همگی دلالت بروجود رونق فعالیت­ها در اقتصاد غیر رسمی و از جمله فعالیت قاچاق کالا در ایران دارند.

برای برآورد حجم قاچاق کالا در هر کشور روش های متعددی وجود دارد که در این فصل به دو روش آن اشاره و نتایج هر یک تحلیل شد. به هر صورت وجود قاچاق در حجم و تنوع  وسیعی در ایران واقعیتی انکار ناپذیر است و آمار پرونده­های کشف قاچاق  نیز شاهد محکمی بر این مدعاست. پس از اثبات وجود این پدیده­ باید به دنبال شناخت مبادی و شیوه­های قاچاق کالا باشیم تا درک بهتری از این پدیده در کشور خود داشته باشیم. این مهم موضوع فصل دوم این تحقیق است.

فصل دوم:

مبادی و شیوه­های قاچاق در مرز بازرگان

فصل دوم: مبادی و شیوه های قاچاق در مرز بازرگان

۲-۱مقدمه

درحال حاضر، و درکلّ، می­توان مبادی ورود و خروج کالای قاچاق را به دو بخش عمده­ی مبادی گمرکی و مبادی غیر گمرکی تقسیم کرد. مبادی گمرکی، شامل گمرکات مستقر در مرزها، فرودگاه­ها، مناطق آزاد تجاری- صنعتی، مناطق ویژه اقتصادی و بازارچه­های مرزی است. مبادی غیر گمرکی شامل حدود شش هزار کیلومتر مرزهای زمینی است.

کشور ایران با وسعتی بیش از۶/۱ میلیون کیلومتر مربع در نیمه جنوبی منطقه­ی معتدل شمالی از خط استوا و ۴۴ درجه و ۰۲ دقیقه تا ۶۳ درجه و ۲۰ دقیقه طول شرقی از نصف­النهار گرینویچ قرار دارد. میانگین ارتفاع آن بیش از۱۲۰۰ متر از سطح دریاست پست­ترین نقطه­ی داخلی ایران با ارتفاع ۵۶ متر در چاله­ی لوت و بلند­ترین قله­ی آن دماوند با ارتفاع ۵۶۱۰ متر در میان رشته کوه البرز قرار دارد. در کناره­های جنوبی دریای خزر، ارتفاع زمین ۲۸ متر پایین­تر از سطح دریای آزاد است.

با توجه به موقعیت جغرافیایی کشور و داشتن هزاران کیلومتر زمینی مشترک و همجواری با مناطق و کشورهای قاچاق خیـز و تضاد منافع بیشتر کشورهای همسایه در برخورد با قاچاق کالا فعالیت­های قاچاق را در کشور ما تشدید کرده است.

در حال حاضر بخشی از حجم قاچاق کالاها از مبادی مجاز و بخشی دیگر، از مرزهای غیر مجـاز وارد یا از کشور خارج می­شود. همچنین بخش عمده­ی کالاهای قاچاق از طریق مرزهای زمینی قاچاق می­گردد. قاچاقچیان به علت کنترل شدید، از راه­های اصلی استفاده نمی­کنند به همیـن لحاظ اکثر کالاهای قاچاق از کوهستان های صعب­العبور وارد یا خارج می شوند.

مبداء مهم دیگر برای ورود قاچاق (کالای قاچاق)؛ مناطق آزاد تجاری صنعتی می­باشند که ورود کالا به آنها آزاد است و خروج آن نیز به دلیل وسعت مرزهای خاکی آسان صورت می­گیرد. لوازم برقی، صوتی و تصویری و دوربین­های عکاسی و فیلم برداری معمولاّ از مناطق آزاد قاچاق می­شوند و بـه صورت بار همراه مسافر از این مناطق خارج می­گردند. ارز؛ احشام زنده، دارو و فراورده­های نفتی مانند بنزین و گازوئیل از جمله کالاهایی هستند که به کشور ترکیه قاچاق می­شوند. بخش قابل توجهی از این کالاهای قاچاق از مرز زمینی بازرگان وارد و خارج می­شود.

عمده­ترین عوامل قاچاق کالا در بازرگان را از لحاظ جغرافیایی و ژئوپلیتیکی[۳۳] می­توان به شرح ذیل دسته­بندی کرد:

  • وجود مرزهای کوتاه زمینی.
  • نبود دولت­های مقتدر در همسایگی کشورمان(ترکیه).
  • تغییر مرزهای جغرافیایی طی زمان و جدایی جبری بین اقوام.
  • وجود معبرهای گوناگون در مرزهای خاکی از جمله مناطق آزاد، بازارچه مرزی و دیگر مبادی ورودی و خروجی که امکان نظارت گمرکی بر آنها وجود ندارد.

شهر بازرگان[۳۴]

شهر بازرگان از توابع شهرستان ماکو و در ۱۵ کیلومتری شمال آن قرار گرفته است. بازرگان به عنوان نقطه خروجی، مرز ایران و ترکیه در دامنه کوه آرارات واقع شده است. آب و هوای آن معتدل و شغل ساکنین آن خرید و فروش کالا و کشاوررزی می­باشد. با توجه به میزان افزایش تردد کامیون­ها و مسافرین خروجی و ورودی از طریق بازرگان، در منطقه مزبور تاسیسات فراوانی ایجاد گردیده است و رشد و شکوفایی در مرز بازرگان به وضوح به چشم می­خورد. این منطقه نقطه­ی انتهایی مسیر (جاده ابریشم) در ایران که از (پل خاتون) در مرز ترکمنستان شروع شده و پس از عبور از استان­هایی خراسان، سمنان، تهران، قزوین، زنجان و آذربایجان­غربی عبور می­نماید، محسوب می­گردد. مسیر مزبور به عنوان مهمترین و کوتاه­ترین راه موجود در جهت مبادله کالا و مسافر از طریق ایران به اروپا محسوب می­گردد.

گمرک بازرگان در سال ۱۳۰۵ زمانی که روستای بازرگان حدود ۴۰ خانوار جمعیت داشته، در این منطقه مستقر بوده است. ساختمان اولیه گمرک بازرگان شامل یک اطاق گلی بوده که حدود ۴ تا ۵ نفر پرسنل در محل مذکور مشغول خدمت بوده­اند. به علت عدم وجود امکانات و همچنین آذوقه، مدتی گمرک بازرگان به شهرستان ماکو منتقل شد.

نقشه­ی آذربایجان غربی

نمای شهرستان ماکو، بخش بازرگان

مجدداً در سال ۱۳۱۴ با توجه به تقاضای تجار و مسافرین مبنی بر انجام تشریفات گمرکی در مرز گمرک به محل قبلی انتقال یافت. در طی سال­های ۱۳۱۵ تا ۱۳۱۷ ساختمان مستقلی در کنار جاده و در محلی که به عنوان کوی قدیم معروف است، احداث گردید. در سازمان سال ۱۳۱۷ دفاتر گمرکی مرز ایران و ترکیه که همگی تابع گمرک تبریز بودند شامل دفاتر گمرکی تمرچین، قطور، سیه­چشمه، صوفیعلی و بازرگان بوده است. با شروع جنگ جهانی دفاتر صوفیعلی و تمرچین تعطیل و به پاسگاه مرزی تبدیل شدند. دفتر گمرکی قطور نیز به محل گمرک رازی منتقل گردید. در ساختار سازمانی سال ۱۳۲۷ دفاتر گمرکی قطور، سیه­چشمه و صوفیعلی از جمله گمرکات تابعه بازرگان محسوب گردیدند.

در سال ۱۳۱۸ به دلیل افزایش حجم مبادلات و تردد مسافرین قرارداد احداث ساختمان مشترک گمرکات ایران و ترکیه در جوار هم و در نقطه صفر مرزی به صورت مشابه منعقد گردید. به علت وقوع جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۰ ساختمان گمرک ایران نیمه تمام باقی ماند که نهایتاً در طی سال­های ۱۳۲۵ – ۱۳۲۷ ساختمان مذکور مرمت و گمرک بازرگان در محل مذکور شروع به کار نمود. در سالهای ۱۳۲۸ – ۱۳۷۷ ساختمان­های جدید، انبارها و منازل مسکونی و سایر امکانات و تاسیسات مورد نیاز احداث گردید ( در سال ۱۳۶۴ ساختمان­های اداری گمرک بازرگان به مساحت ۴۴۱۸ مترمربع و در ۴ طبقه با زیر بنای ۹۱۱۹ مترمربع راه اندازی شد).

در طی جنگ تحمیلی حجم فعالیت گمرک بازرگان افزایش یافت و در سال ۱۳۷۷ نیز سازمان پایانه­ها اقدام به ساخت ساختمان جدیدی که پاسخ­گوی نیازهای فعلی گمرک بازرگان باشد، به مساحت ۴۵۰ مترمربع نموده است. گمرک مزبور در حال حاضر در سطح مدیر کل و به منظور انجام امور مختلف گمرکی شامل مسافری، واردات، صادرات، ترانزیت، قضایی و … فعالیت می­نماید. همچنین گمرک پلدشت و بازارچه­های ساری سو و صنم بلاغی تحت مدیریت گمرک بازرگان مشغول فعالیت می­باشند.

۲-۲ تشریح مبادی عمده قاچاق کالا در بازرگان[۳۵]

۲-۲-۱ محورهای ورودی کالای قاچاق

اصلی­ترین و برجسته ترین محور ورودی یا صدور برای کالای قاچاق خود گمرک و در کنار آن بازارچه مررزی می­باشد که از نفوذ قاچاقچیان حرفه­ای و به­صورت سازمان یافته در امان نیست. معمولاً قاچاقچیان جزئی و خرده پا که نفوذی در این سیستم ندارند از طرق مبادی غیرگمرکی و از راه­های صعب­العبور و کوهستانی مبادرت به قاچاق می­کنند.

۲-۲-۱-۱ بازارچه مرزی[۳۶]

واردات کالا به کشور از طریق مناطق آزاد، بازارچه مرزی، شرکت­های تعاونی مرزنشین، پیله­وران و درنهایت توسط مسافران که به کشور وارد می­شود غیر قانونی و قاچاق نیست، بلکه به صورت کاملاً قانونی و بر اساس قوانین و مقررات صورت می­گیرد. لیکن مسئله این است که از طرفی با وضع مقررات سخت گیرانه سعی می­شود که از واردات کالاهای عمدتاً مصرفی و لوکس جلوگیری به عمل آید، ولی از طرف دیگر، با ایجاد مجراهای متعدد، راه برای واردات اینگونه کالاها به کشور باز و هموار شده است. پس، در عمل می­بینیم که قوانین و مقررات کشور طی سالهای گذشته به گونـه­ای وضع گردیده که ورود کالا از طریق متعارف عملاً دشوار صورت می­گیرد. درعوض، راه­های متعدد غیر متعارفی برای واردات کالا ایجاد شده است. نتیجه این شده است که مردم به فکر واردات کالا از مناطق آزاد، بازارچه­ی مرزی و… می افتند.

بازارچه­ی مرزی،که باهدف بهبود معیشت مرزنشینان و رفع محرومیت از مناطق مرزی تشکیل شده بود، به تدریج از هدف اصلی خود دور شده و امروزه به مأمنی برای سرمایه داران و واردکنندگان عمده­ی کالا تبدیل شده است. بهره­ی مرز نشینان از چنین تحصیلاتی به حداقل خود رسیده و سود اصلی عاید دیگران شده و صرفاً باربری و مشاغل پست در جابجایی کالا نصیب محرومـانِ مرز نشین شده است.

کالاهای تجاری که از طریق ثبت سفارش[۳۷] نمی­توان وارد کرد، از طریق تعاونی مرزنشینـان[۳۸] وارد می­شود و این کالای وارداتی به هیچ وجه بین اعضای تعاونی تقسیم نمی­شود، بلکه یکجا به صورت حواله فروخته می­شود. استانداری­ها و فرمانداری ها نیز که باید ناظر بر تحقق اهداف بازارچه مرزی باشند در عمل به واسطه­هایی برای واردکنندگان کالا تبدیل شده اند. درمجموع، بازارچه مرزی محل مطمئنی برای واردات کالای تجاری و فرار از پرداخت حقوقی قانونی دولت در واردات شده است.

۲-۳ شیوه های قاچاق کالا در این مرز[۳۹]

۲-۳-۱ شیوه های کالای قاچاق، هم واردات و هم صادرات را شامل می­شود عبارتند از:

  • از طریق ترانزیت خارجی و داخلی (پر رونق­ترین و درآمدترین روش بوده که معمولاً قبلاً هماهنگی­های لازم از طریق افراد نفوذی بایستی صورت گیرد).
  • از طریق بازارچه­های مرزی به صورت زیر باری.
  • برگشت کالای ترانزیت خارجی از کشور ترکیه.
  • جعل مدارک و پلمپ گمرکی (کاربردی­ترین روش از طریق ترانزیت داخلی و خارجی می­باشد که به علت عدم نظارت کافی کارمندان گمرک در بیشتر موارد موفق می شوند).
  • ورود موقت.
  • کالای همراه مسافر (این شیوه شایع ترین روش بوده و روزانه صدها نفر مسافر به نزدیک­ترین شهر ترکیه برای خرید و فروش مبادرت می­ورزند و این شهر با توجه به ازدیاد رفت و آمد در این دهه­های اخیر توسعه­ی چشمگیری یافته است و این شیوه قاچاق در جای خود بحث زیادی را به دنبال دارد).

۲-۳-۱-۱ کالاهای همراه مسافر[۴۰]

بخش عمده­ای از کالاهای خارجی را که در بازار داخلی به طریق غیر رسمی عرضه می­شوند مسافران وارد می­کنند. به استناد ماده۱۷ قانون و مقررات صادرات و واردات مسافری که به کشور وارد می­شود، علاوه بر وسایل شخصی می­توانند تا سقف مصوب هیئت وزیران با معافیـت از پرداخت حقوق گمرکی و سود بازرگانی کالا وارد و ترخیص نماید.

با توجه اطلاعات موجود، مسافران ورودی به کشور خیلی بیشتر از رقم مصوب هیئت دولت کالا وارد می­کنند که بخش انبوهی از آن نیز در بازار عرضه می­گردد بر اساس گزارش سازمان مدیریت و برنامه­ریزی کشور، در عمل، ارزش کالاهای ورودیِ همراهِ مسافران خارجی به کشور که گمرک نیز به دلیل سخـت نگرفتن یا تمایل نداشتن به ایجاد تنش با مسافران از آن چشم پوشی می­کند.

نقش کالای همراه مسافر در اقتصاد درست مثل کالای قاچاق است، زیرا حقوق و عوارض متعلق به دولت پرداخت نمی­شود با وجود این، مقررات موجود، کشور ترتیبات لازمی را فراهم نمـی­آورد تا این کالاها مشمول مقررات قاچاق شود.

۲-۴ نتیجه گیری

در این فصل مبادی و شیوه­های قاچاق کالا در مرز بازرگان مرور شد، همان­طور که ملاحظه شـد از هـردو حیث مبادی وشیوه­ها با تنوع بسیار زیادی روبرو هستیم که نظارت کامل بر آن را تقریباً غیر ممکن می­سازد. وجود مرز گسترده زمینی با کشور همسایه (ترکیه) متنوع از نظر اقتصادی و سیاسی، که بعضاً حساسیت ویژه مارا درمقابله با قاچاق کالا نیز ندارند،کار مقابله را دشوارتر ساخته است. شیوه­های قاچاق کالا نیز کـار مقابله را دشوار می­نماید، زیرا غیر از شیوه­های متنوع غیر قانونی، شیوه­های قانونی مانند ورود موقت، از طریق تعاونی­های مرزنشینان و نیز کالاهای وارد شده از طریق گذر مرزی همه شیوه­های هستند که به ظاهر قانونی عمل می­کنند ولی هیچ تفاوتی از لحاظ تاثیرات با قاچاق کالا برای اقتصاد کشور و خزانه دولت ندارند. چنین مباحثی به سادگی باید این نقطه را خاطر نشان کرده باشد که نگرش به قاچاق باید تغییر کند. آیا، در واقع، همه یا بیشتر یک جامعه خلاف کارند؟ نمی­توان در برخورد با این معضل از دریچه دیگری به مسئله نگریست؟ هم اکنون وضعیت شهر ما در منطقه همانند دشت همواری است که در دامنه­ی ارتفاع پر شیبی قرار گرفته است. اگر این سرزمین در معرض باران­های سیل آسا قرار گیرد آیا ممانعت از ورود آبهای ناشی از باران ممکن خواهد بود؟ یا فقط باید این جریان عظیم را هدایت کرد؟ تنها در صورت اخیر است کـه می­توانیم از آن بهره­برداری کنیم که از آثار مخرب ان در امان باشیم. درستی این نگرش در فصل­های بعدی بیشتر روشن خواهد شد.

فصل سوم:

عوامل غیر قضائی موثر بر قاچاق کالا در مرز بازرگان

فصل سوم: عوامل غیر قضائی موثر بر قاچاق کالا در مرز بازرگان

۳-۱ مقدمه

قاچاق کالا را در کشور نمی توان کتمان کرد. قاچاق کالا به دلایل مختلف اجتماعی، اقتصادی، و سیاسی به ویژه در سالهای اخیر نضج گرفته است. اقلام متنوع کالاها به صورت قاچاق و غیر قانونی وارد کشور می­شود و مقدار هنگفتی ارز از این طریق به جیب اداره کنندگانِ شبکه­های سازمان­یافته سرازیر می­شود.

برخی از دلایل و عوارض قاچاق کالا عبارت انداز: فرار از پرداخت حقوق و عوارض دولتـی، بر هم­زدن تعادل بازار رقابتی، سودآوری زیاد و فساد مالی و اخلاقی، مختل کردن بخش تولید کشور و بـروز ارتشا و فساد نظام اداری. قاچاق کالا در کارکرد سیاست­های تجاری و اقتصادی هم تاثیرات نامطلوبی دارد. از این­رو، مبارزه با قاچاق کالا برای حمایت واقعی از اقتصاد کشور ضروری است.

به طور کلی، بروز و گسترش قاچاق کالا از آن روست که همواره تقاضا برای این نوع کالاها در بـازارهای داخلی و خارجی هست و عوامل قاچاق با هدف کسب سود بیشتر از تجارت غیر قانونی بـه عرضه کالاها از مسیر غیر رسمی مبادرت می­ورزند.

منشاء وجود تقاضا برای کالاهای قاچاق علل و عوامل متعددی دارد. شناسایی و بررسی دقیق این علل و عوامل ممکن است در کاهش تقاضا برای اینگونه کالاها و مبارزه جدی با آثار سوء اقتصادیِ قاچاق کالا تاثیر به سزایی داشته باشد. اگر علل و عوامل موجودِ قاچاق کالا به درستی شناسایی، ارزیابی و تحلیـل نشود، چه بسا در مبارزه­ی رودررو با عوامل قاچاق، حتی با صرف هزینه­های هنگفت موفقیتی به دست نیاید.

مهمترین علل پدیده­ی بروز (قاچاق کالا) را در ایران باید فضای قطبی شده­ی کشور از نظر رشد اقتصادی و اجتماعی دانست. بدین ترتیب که به علت محوریت یافتن بعضـی مناطـق، رشد نامتوازنی را درمناطق مختلفِ پهنه­ی کشور شاهدیم و علاوه بـر آن، میزانِ بیکـاری در مناطق مرزی رو به افزایش است. ازطرف دیگر، پیدا شدنِ شکاف و فاصله طبقاتی بسیار زیاد در گروه­های مختلف درآمدی جامعـه و توزیع ناعادلانه­ی ثروت و درآمد بی­تناسبیِ شدیدی در سبد مصرفی گروه­های مختلف جامعه ایجـاد شده که نتیجه­ی آن در بهترین اوضاع روی آوردن برخی طبقات اجتماعی به کالاهای تجمّلی و مصرفی است.

اگر چه برخی تصمیمات و سیاست­های اقتصادیِ اتخاذ شده­ی دولت به سببِ وجود قاچاق کالا منحرف می­شود، باید توجه داشت که قاچاق خود معلول سیاست­های اقتصادی نامناسب، ضعف زیـر­ساخـت­های صنعت و کشاورزی، مدیریت نامدبرانه­ی مبارزه با قاچاق کالا، قوانین و مقررات دست و پا گیر و ده­ها دلیل دیگر است.

حال، با عنایت به آن چه رفت، به نظر می­رسد تدوین هر قانون و برنامه­ای برای مبارزه­ی اصولی با قاچاق بدون ملحوظ داشتن مسائل، تنگناها، دلایل اساسی و نگرش ریشه­ای به آن ناکارآمد باشد. بنابر این در این فصل به پاره­ای از عوامل موثر که به بروز و تشدید قاچاق کالا در نواحی مرزی بازرگان منجر می­شود می­پردازیم. در بسته­بندی­ای کلی از علل قاچاق کالا در ایـن نواحی باید به عوامل ایجـاد کننده و عوامل تسهیل کننده­ی آن توجه کنیم. عوامل ایجاد کننده در هر یک از موءلفه­های تقاضای قاچاق (با تفکیک قاچاق وارداتی و قاچاق صادراتی) و عرضه­ی قاچاق موثرند. در پایان، باید بر علل خاص آن منطقه­ی مرزی توجه ویژه و شایسته­ای شود.

مطلوبیت نسبی کالاهای خارجیزیبایی و نوآوری در طرح و رنگ تولیدات کیفیت کالاهاقیمت در کنار کیفیتتعرفه­هاقوانین بازرگانیتشریفات بازرگانیطولانی بودن فرآیند واردات رسمییارانه­ها و قاچاق صادراتی
عوامل غیر قضایی موثر بر قاچاق کالا در مرز بازرگان
قاچاق، معلول چند علیتی است
فرهنگ فرار مالیاتی پول شوییپایین بودن ریسک قاچاق کالاگستردگی مرزها و برخی ناهماهنگی در نظارت بر آنامکان قاچاق از همه نواحی مرزیتوزیع نابرابر درآمدها
وابستگی معیشتی بیشتر عاملان قاچاق کالاگستردگی مرز زمینیحاکمیت فرهنگ مصرفسهل انگاری نیروی نظامی و انتظامی کشور همسایهکوتاهی مسیر قاچاق زمینیموقعیت جغرافیاییتشابهات فرهنگی با کشور همسایهکمبود شغل و بیکاریفقر فرهنگی و سلطه فرهنگی عشیره ای
عومل تشدید کننده قاچاق
عوامل خاص منطقه­ای مرزی بازرگان
عوامل موجد قاچاق کالا  

۳-۲ عوامل موجدِ قاچاق کالا در مرز بازرگان[۴۱]

وجود عرضه و تقاضا برای شکل­گیری مبادله هرنوع کالا ضروری است. از آنجا که داد وستد قاچاق نیز مبادله­ی کالایی اقتصادی در اقتصاد زیر زمینی است، نخستین گام عبارت است از شناخت علل پیدایش و استمرار داد و ستد قاچاق کالا و بررسی عوامل موجدِ تقاضا و عرضه­ی آن. در اینجا عوامل عمـده­ی موجدِ قاچاق کالا را برمی­شماریم.

۳-۲-۱ مطلوبیت نسبی کالاهای خارجی[۴۲]

عوامل قاچاق با هدف کسب سود بیشتر از تجارت رسمی به عرضه کالاها از مسیر غیر رسمی مبادرت می­ورزند. بنابراین، پدیده­ی قاچاق کالا زمانی بروز یا گسترش می­یابد که تقاضا برای آن کالاها در بازارهای داخلی و خارجی موجود باشد.

مطلوبیت کالاهای خارجی، برای مصرف کننده، از علل و عوامل متعددی سرچشمه می­گیرد که با شناسایی و بررسی دقیق آنها می توان سیر صعودی تقاضا برای اینگونه کالاها را کاهش داد و با آثـار سوء اقتصادی آنها مبارزه­ای جدی کرد. اگر علل و عوامل موجد تقاضا برای کـالاهای قاچـاق به درستـی شناسایی، ارزیابی و تحلیل نشود، مبارزه با عوامل قاچاق حتی با صرف هزینه­های هنگفت ثـمری نخواهد داشت و اشتیاق مصرف اینگونه کالاها همواره انگیزه برای یافتن راه­های تازه­ی عرضه غیر قانونـی کالاهای قاچاق را در قاچاقچیان تقویت می کند.

بررسی­ها در مورد علل اشتیاق به استفاده از کالاهای قاچاق آشکار می­کند که مطلوبیت نسبی ایـن کالاها تحت تاثیر عوامل گوناگونی است. مهمترین این عوامل را در اینجا شرح می­دهیم.

۳-۲-۱-۱ زیبایی و نوآوری در طرح و رنگ تولیدات[۴۳]

انسان موجودی تنوع طلب و زیبایی دوست است و معمولاً به شکل و ظاهر اشیاء توجه می­کند. هر اندازه که طراحی و رنگ آمیزی کالا توجه بیشتری را جلب کند، تقاضا برای آن بیشتر می­شود. به همین علـت است که شرکت­های بزرگِ چند ملیتی و فرا ملیتی در عصر تولید انبوه کالاها همواره به نوآوری و ابتکار در طراحی صنعتی توجه دارند و علاوه بر عرضه­ی کالاهای جدید در تغییر و اصلاح شکل کالاها با اهداف گوناگون کوشیده­اند.

توجه این شرکت­ها به تغییرات مستمر شکل ظاهری کالاها حتی بدون تغییرات ضروری و چشم­گیری در کیفیت و نحوه­ی ساخت آنها برای جلب نظر مشتریان و استمرار فروش، انسان را به تأمل فرا می­خواند.

بنابراین، تولیدکنندگان کالاها همواره به شکل ظاهری تولیدات و سلایق مصرف کنندگان توجه دارند و می­کوشند که نظر مشتری را جلب کنند.

بررسی شکل ظاهری، رنگ­آمیزی و به طور کلی طراحی محصولات و کالاهای تولید شده در ایران حاکی از آن است، که شرکت­های تولیدکننده در ایران تلاش در خور توجهی به مطلب نکرده­اند و بخش طراحی صنعتی، تحرک و پیشرفت چشم­گیری نداشته است.

۳-۲-۱-۲ کیفیت کالاها[۴۴]

برای بسیاری از مصرف­کنندگان، کیفیت کالا اهمیت بسزای دارد. اگر کالاهای خـارجی بدون پرداخت حقوق و عوارض گمرکی و با قیمـت ارزان­تر به بازار داخلی عرضه شود. مصرف­کننده برای خرید کالاهای مرغوب به خرید اینگونه کالاها روی می­آورد. البته بررسی کالاهای قاچاق وارداتی به کشور، تا حدودی معلوم کرده است که این کالاها خدمات پس از فروش (تعمیرات و تامین لوازم و قطعات یدکی) ندارند و چه بسا مصرف کننده­ی داخلی بر اثر نا آگاهی یا بی­توجهی به این مسائل درخرید اینگونه کالاها متضرر شود.

با این­حال، بحث کیفیت کالا جایگاه ویژه­ای دارد و مصرف­کننده برای تهیه­ی کالای خوب و با کیفیت حتی حاضر است مبالغ بیشتری (در مقایسه با تولیدات مشابه داخلی) بپردازد.

۳-۲-۱-۳ قیمت در کنار کیفیت[۴۵]

از جمله عواملِ رونق دهنده قاچاق کالاهای خارجی می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

نازل بودن کیفیت محصولات داخل و بالا بودن قیمت آن در مقـایسه با محصولات مشابه خارجی، بی­توجهی به نیاز کیفی و کمّی مصرف کنندگان و به کارگیری مواد اولیه­ی نامرغوب، و نازل بودن استانداردهای ساخت دربرخی از کالاهای داخلی. اینها همه موجب سلب اعتماد مردم از تولیدات داخـلی شده و از جمله عوامل قاچاق کالاهای خارجی است.

۳-۲-۲ تعرفه ها[۴۶]

همه­ی کشورها از اغلب کالاهای وارداتی خود به نحوی تعرفه می­گیرند یا در واردات محدودیت قائل می­شوند. با این حال، میزان تعرفه و مقدار محدودیت ایجاد شده برای واردات هم در کشورهای مختلف و هم برای کالاهای مختلف متفاوت است. به عبارت دیگر، همه­ی کشورها در مورد بخشی از کالاهای وارداتی به کشورشان نوعی سیاست حمایتی را در پیش می­گیرند.

در کشور ما نیز بر واردات کالاها تعرفه­هایی اعمال می­شود. نرخ­های تعرفه­ی اعمال شده در کشور ما از کشورهای منطقه بیشتر است و همین عامل یکی از مهمترین دلایل مساعد بودن زمینه­ی قاچاق کالا به داخل کشور است. باگرفتنِ تعرفه بیشتر، قیمت کالاهای وارد شده از مبادی قانونی بالا می­رود و به این دلیل واردات قاچاق سود آور می­شود.

در کشور ما، علاوه بر اخذ تعرفه ها، مبالغی دیگر هم با عناوین متفاوتی (شبه تعرفه) از واردات گرفته می­شود. این مبالغ در بر گیرنده­ی همه هزینه­های اضافی و دیگر مالیات­های وارداتی است که عنوان حقوق گمرکی و سود بازرگانی ندارد.

با توجه به این واقعیت که نرخ­های زیاد تعرفه از جمله دلایل اصلی قاچاق کالاست. پیداست قاچاق پارچه، تلویزیون، یخچال، فریزر، پوشاک و البسه، لوازم آرایشی و بهداشتی در میان کـالاهای دیگر فراوانیِ بسیار بیشتری دارند و این بدین علت است که نرخ تعرفه ورود آنها بیش از ۵۰% است. بنابراین، می­توان گفت تعرفه زیاد دلیل اصلی گرایش به قاچاق برای این کالاهاست.

۳-۲-۳ قوانین بازرگانی[۴۷]

قوانین بازرگانی و گمرکی به تنهایی نه در بروز قاچاق کالا موثر است و نه با اصلاح و بهبود ساختـار ایـن قوانین و مقررات می­توان قاچاق را برای همیشه ریشه­کن کرد. قاچاق معلول عوامل زیادی است که سهمی از آن به قوانین بازرگانی و گمرکی می­رسد. البته، نباید نقش این سهم را که هرچند از لحاظ تعـدد موضوعات از دیگر عوامل کمتر به نظر می­آید از لحاظ تاثیر دست کم گرفت، زیرا قوانین بازرگانی و گمرکی در بروز تشدید یا تقلیل قاچاق موءثر است. این عوامل عبارتند از:

۱- ساختار قوانین (بازرگانی،گمرکی)که مشکلات زیر را دارد:

الف) شفاف نبودن قوانین،

ب) تفسیر پذیر بودن قوانین،

ج) ناپایداری یا بی ثباتی،

د) مطابقت نداشتن قوانین با واقعیت­های موجود،

ه) ارتباط نداشتن قوانین با نیازهای جامعه،

و) فراهم آوردن زمینه انحصارات و از بین رفتن رقابت های سالم در تجارت،

ی) دقیق و جامع نبودن قوانین،

ط) گرایش غیر­منطقی قوانین به حمایت از تولید داخلی بدون ملاحظه کیفیت، قیمت و ….،

م) تداخل با دیگر قوانین،

ل) تغییرات مکرر قوانین،


[۱] – خبرگزاری فارس، میر هاشم سید احمدی، ناظر گمرکات استان آذربایجان غربی۳/۷/۱۳۹۲

[۲] – موسایی و بنایی مقاله بررسی رابطه بین آموزش اجتماعی و ارتکاب با قاچاق کالا سال (۱۳۸۹)

[۳] – عباسیان و ابراهیم زاده پژوهش بررسی عوامل ودلایل قاچاق در استان سیستان و بلوچستان و راهکارهای رفع آن (۱۳۸۹)

[۴] – رضویان و همکاران بررسی قاچاق کالا از مرزهای جنوب ایران سال (۱۳۸۹)

[۵] – جعفرزاده، فروزنده وحسنی، فاطمه، عوامل گرایش در منطقه آورتین شهرستان کهنوج ۱۳۸۷

[۶] – سبحانی­نژاد و افشار، پژوهش (علل ناکارآمدی مقابله با قاچاق) ۱۳۸۸

[۷] – علی اکبر دهخدا، لغت نامه، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، بهار ۱۳۷۳، ذیل مدخل (قاچاق)

[۸] – محمد معین، فرهنگ فارسی، تهران مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۳، ذیل مدخل (قاچاق)

[۹] – حسن عمید، فرهنگ عمید، مؤسسه انتشارات امیرکبیر ۱۳۵۵، ذیل مدخل (قاچاق)

[۱۰] – حسن انوری، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن ۱۳۸۱، ذیل (قاچاق)

[۱۱] – عباس آریانپور کاشانی، فرهنگ دانشگاهی انگلیسی- فارسی(۲ج)، چ ۸، تهران امیرکبیر، ۱۳۸۶ ذیل SMUGGLE

[۱۲] – رضا بنائی، آشنایی با مقررات گمرکی و ترخیص کالا، چ۴، شرکت چاپ و نشر بازرگانی، دی ماه ۱۳۷۷، ص ۷۶

[۱۳] – محمد حسن شهیدی و فرشاد گهر، روش تحقیق و ماخذشناسی در علوم اجتماعی، تهران، دانشکده امور اقتصادی ۱۳۵۷

[۱۴] – محمد جعفر جعفری لنگرودی، ترمینولوژی حقوق، چ ۸، تهران کتابخانه گنج دانش، ۱۳۷۶، ذیل قاچاق

[۱۵] – گمرک جمهوری اسلامی ایران، بررسی ابعاد قاچاق کالا و ارائه راهکارها با تاکید بر نقش گمرک، وزارت امور اقتصادی و دارایی معاونت طرح و برنامه، دفتر برنامه­ریزی و بهبود سیستم گمرکی، ص ۳

[۱۶] – ایرج زینالزاده و محسن ابراهیمی و ابوالفضل محمدی، مجموعه قوانین و مصوبات و مقررات در رابطه با قاچاق کالا و ارز و تخلف گمرکی، چ ۱، نشر قانون، ۱۳۷۵، ص۱۸

۱- CUSTOM COOPERATION COUNCIL (CCC)

[۱۸] – گمرک جمهوری اسلامی ایران (تاملی بر قاچاق کالا و مواد مخدر ) گزارش ش ۱۴۹، ص ۱٫

[۱۹] – سایت اینترنتی، اداره کل قوانین ریاست جمهوری ( لایحه مبارزه با قاچاق کالا، ارز، ریال و اوراق بهادار)، مصوب ۲۶/ ۱۲/۱۳۸۰

[۲۰] – CUSTOMS DUTIES                                                                                                                

[۲۱] – رضا بنائی، پیشین، ص ۴۱

[۲۲] – مرکز آمار ایران، تعاریف و مفاهیم استاندارد برای استفاده در طرح ها و گزارشهای آماری، آبان ۱۳۷۹، ص ۱۰۱

[۲۳] – گمرک جمهوری اسلامی ایران، راهنمای مراجعان ( ستاد تکریم ارباب رجوع)، اردیبهشت ۸۴، ص ۶۰

[۲۴] – رضا بنائی، پیشین ص۹۳-۹۴

[۲۵] – مؤسسه مطالعات و پژوهش های بازرگانی، مجموعه آشنایی با تعاریف و اصطلاحات بازرگانی و اقتصادی، چ ۳، ۱۳۷۷، ص ۶۴۱-۶۴۰

[۲۶] – دانشگاه تربیت مدرس، مجموعه مقالات سومین همایش ملی بررسی پدیده قاچاق کالا و راه­های پیشگیری از آن، آذرماه ۱۳۷۸، ص ۱۷۵

[۲۷] – اصطلاحی است عام و به افرادی اطلاق می­گرددکه به قاچاق سوخت و کالا اقدام می­کنند، فعالیت آنان بعد از ورود کالا به داخل کشور انجام می­گیرد.

[۲۸] – همان، پیشین، ص ۱۷۶

[۲۹] – دانشگاه تربیت مدرس، همان، ص ۱۷

[۳۰] – خدیجه کریمی، (چه کالاهای و از چه مبادی به طور قاچاق وارد می­شود؟) بررسی های بازرگانی، موسسه­ی مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، ص۱۵

[۳۱] – وب سایت خبری- تحلیلی فرارو ۲۷ فروردین ۱۳۹۰

[۳۲] – حیدری، غلامرضا، حسینی میر عبدالله؛ (نشریه اقتصاد کشاورزی و توسعه) تابستان ۱۳۸۵ شماره ۵۴، ص ۱

[۳۳] – حافظ نیا، محمدرضا (۱۳۸۴). اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، انتشارات پاپلی.

[۳۴] – وب سایت اینترنتی گمرک ارومیه؛ حوزه نظارت بر گمرکات آذربایجان غربی.

[۳۵] – سازمان بازرسی کل کشور (بررسی قاچاق کالا و شیوه­های مقابله با آن) آبان۱۳۸۰، ص۳۳-۳۷

[۳۶] – آیین نامه اجرایی قانون مقررات صادرات و واردات مصوب۴۱/۱۱/۱۳۷۳ به نقل از روزنامه رسمی شماره(۱۴۳۲۳)۱۹/۲/۱۳۷۳

[۳۷] – عبارت است از، میزان و مبلغی که به موجب قانون بودجه، هر سال تعیین می­گردد و به بعضی کالاهای وارده به کشور اعم از اینکه از طریق سیستم بانکی یا خارج از سیستم بانکی سفارش گردیده، تعلق می­گیرد.

[۳۸] – وزارت تعاون،کار و رفاه اجتماعی – آیین نامه مواد ۶ و ۲۰ قانون بخش تعاونی مصوب ۹/۱۱/۸۹

[۳۹] – پوریایی، قاسم (۱۳۸۷) علل و عوامل قاچاق و پیامدهای آن، طرح انسداد مرز. فرماندهی آذربایجان غربی

[۴۰] – سید کریم سپهری، (تحقیق پیرامون ابعاد اقتصادی پدیده­ی قاچاق کالا، مشکلات موجود و راهکارهای مقابله با آن)، ماهنامه بررسی های بازرگانی، ش۱۳۵، آبان۱۳۷۷، ص۱۷-۱۸

[۴۱] – گمرک جمهوری اسلامی ایران (مقالات) بررسی علل توسعه قاچاق و خط مشی های کاهش و کنترل آن www.gov.ir

[۴۲] – جلالیان، حمید، کهنه پوشی، سید هادی. تاثیر قاچاق کالا بر اقتصاد شهرهای مرزی (مطالعه موردی میر آباد شهرستان مریوان) شماره۳۲ پاییز ۱۳۹۲ ص ۶۱٫

[۴۳] – عابدینی، عیسی (۱۳۹۰) علل و پیامدهای قاچاق کالا در ایران و راهکارهای متناسب، فراخوان مقالات اقتصاد سالم، ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز (اقتصاد پنهان) اردیبهشت ۱۳۹۰

[۴۴] – فصیحی، حبیب الله، کیفیت کالای قاچاق و بهداشت و سلامت اجتماع، مجموعه سخنرانی­های همایش تخصصی فناوری­های نوین در مبارزه با قاچاق کالا و ارز، ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز،۱۳۹۰ صص۱۵۲-۱۴۶

[۴۵] – روزنامه شرق،شماره ۱۹۲۵، تاریخ ۲۱/۱۰/۹۲ صفحه ۴ (اقتصادی)

[۴۶] – اتاق بازرگانی(قانون مقررات صادرات و واردات) به معنی طبقه­بندی کالاها بر مبنای گروه یا دسته­های از کالاها دارای خصوصیات یا مشخصات مشابه و یا نظم و ترتیب معینی باشد.

[۴۷] – رضا بنائی، (اثر قوانین و مقررات بازرگانی و گمرکی بر قاچاق کالا) فصلنامه­ی بازرگانی ۲۲،۱۳۸۲٫، ص۱۳۰-۱۳۳

برچسبها
مطالب مرتبط

دیدگاهی بنویسید.

بهتر است دیدگاه شما در ارتباط با همین مطلب باشد.

0