شناسایی و اولویت‌بندی بحران‌های طبیعی استان سیستان و بلوچستان و آثار و پیامدهای آن

پايان نامه کارشناسي ارشد در (مدیریت دولتی گرایش تصمیم گیری و خط مشی گذاری عمومی)

عنوان: 

شناسایی و اولویت‌بندی بحران‌های طبیعی استان سیستان و بلوچستان و آثار و پیامدهای آن

چكيده

استان سیستان و بلوچستان از استان‌های مهم کشور است که به دلیل وسعت زیاد، دارای تنوع آب و هوایی مختلف و درنتیجه انواع بحران‌های طبیعی است. هدف این تحقیق، شناسایی و اولویت‌بندی بحران‌های طبیعی استان سیستان و بلوچستان و آثار و پیامدهای آن است. این تحقیق در سه مرحله انجام شده است. بخش اول، مطالعات پیشین جهت شناسایی بحران‌ها و علی­الخصوص در استان سیستان و بلوچستان است. مرحله دوم تحقیق، تدوین، توزیع و جمع‌آوری پرسشنامه بین نمونه تحقیق بوده است. ۷۱ نفر از کارشناسان و مسئولان نیروی انتظامی، پدافندغیرعامل، بیمارستان، جمعیت هلال‌احمر و مدیریت بحران استان سیستان و بلوچستان به این پرسشنامه­ها پاسخ دادند. بخش سوم به بررسی توصیفی و استنباطی سؤالات پرسشنامه و رتبه­بندی آنان پرداخته است. از آزمون t (با توجه به نتیجه آزمون کولموگروف-اسمیرینوف) جهت تحلیل سؤالات و از تکنیک تاپسیس برای رتبه­بندی عوامل استفاده شده است. با توجه به نتیجه آمارهای توصیفی و استنباطی بحران بهمن از فهرست بحران‌های پژوهش حذف شدند و ۱۰ بحران برای بخش تاپسیس انتخاب شدند. نتایج تکنیک تاپسیس نشان داد که در حال حاضر، بحران زلزله مهم‌ترین بحران طبیعی استان سیستان و بلوچستان می‌باشد و پس از آن، بحران‌های توفان شن و خشک‌سالی در اولویت‌های بعدی قرار گرفتند. همچنین در میان بحران‌های شناسایی شده، تگرگ و آتش‌فشان کم اهمیت‌ترین بحران‌های طبیعی این استان می‌باشند.

     كلمات كليدي: بحران طبیعی،استان سیستان و بلوچستان، تکنیک تاپسیس.

فهرست مطالب

فصل اول: کلیات تحقیق. ۱

۱-۱ مقدمه.. ۲

۱-۲ بیان مساله.. ۲

۱-۳ اهمیت و ضرورت تحقیق.. ۳

۱-۴ اهداف تحقیق.. ۳

۱-۵ سؤالات تحقیق.. ۴

۱-۶ استفاده‌کنندگان از نتایج تحقیق.. ۴

۱-۷ نوآوري طرح.. ۴

۱-۸ قلمرو تحقیق.. ۵

۱-۹ چارچوب پایان‌نامه.. ۵

فصل دوم: ادبیات و پیشینه تحقیق. ۶

۲-۱ مقدمه.. ۷

۲-۲ بحران.. ۷

۲-۲-۱ ویژگی‌های بحران.. ۷

۲-۲-۲ بحران‌های طبيعی.. ۸

۲-۲-۲-۱ زلزله.. ۹

۲-۲-۲-۲ سونامی.. ۱۰

۲-۲-۲-۳ بحران آب.. ۱۰

۲-۲-۲-۳-۱ ایران و بحران آب.. ۱۱

۲-۲-۳ بحران ساخت بشر.. ۱۲

۲-۳ مدیریت بحران.. ۱۲

۲-۳-۱ سطوح بحران.. ۱۳

۲-۳-۲ درجه‌بندی بحران.. ۱۴

۲-۳-۳ مراحل مديريت بحران.. ۱۴

۲-۳-۴ مديريت بحران شهرى و طبيعى.. ۱۵

۲-۳-۵ سازمان‌های مدیریت بحران در ایران.. ۱۶

۲-۳-۶ پیامدهای ناشی از بحران.. ۱۶

۲-۴ اقلیم استان سیستان و بلوچستان.. ۱۷

۲-۴-۱ استان سیستان و بلوچستان و بحران‌ها.. ۲۱

۲-۴-۲ بررسی بحران‌ها در سطح استان سیستان و بلوچستان.. ۲۴

۲-۴-۳ مخاطره شناسي استان سیستان و بلوچستان.. ۲۶

۲-۴-۳-۱ زمین‌لرزه در استان سیستان و بلوچستان.. ۲۶

۲-۴-۳-۲ زمین‌لغزش در استان سیستان و بلوچستان.. ۲۸

۲-۴-۳-۳ آتش‌فشان در استان سيستان و بلوچستان. ۳۰

۲-۴-۳-۴ خشک‌سالی در استان سيستان و بلوچستان. ۳۰

۲-۴-۳-۵ سيل در استان سيستان و بلوچستان.. ۳۲

۲-۴-۳-۶ سونامي.. ۳۲

۲-۴-۳-۷ توفان شن.. ۳۳

۲-۴-۳-۸ روانگرايي. ۳۵

۲-۵ پیشینه تحقیق.. ۳۶

۲-۶ جمع‌بندی فصل دوم.. ۴۴

فصل سوم: روش تحقیق. ۴۶

۳-۱ مقدمه.. ۴۷

۳-۲ جامعه آماری.. ۴۷

۳-۳ روش نمونه‌گیری و حجم نمونه.. ۴۸

۳-۴ متغیرهای پژوهش.. ۴۸

۳-۵ روش پژوهش و انجام آن.. ۴۹

۳-۶ روش و ابزار گردآوری اطلاعات.. ۴۹

۳-۷-۱ تکنیک تاپسیس.. ۵۲

۳-۷-۱-۱ الگوریتم تکنیک تاپسیس.. ۵۳

۳-۸ خلاصه فصل.. ۵۶

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها و اطلاعات. ۵۶

۴-۱ مقدمه.. ۵۷

۴-۲ تحلیل ویژگی‌های دموگرافیک پاسخ‌دهندگان.. ۵۷

۴-۳ تحلیل توصیفی سؤالات پرسشنامه.. ۶۰

۴-۴ تحلیل استنباطی سؤالات پرسشنامه.. ۶۴

۴-۴-۱ زلزله.. ۶۴

۴-۴-۲ سیل.. ۶۵

۴-۴-۳ بهمن.. ۶۶

۴-۴-۴ زمین‌لغزش.. ۶۶

۴-۴-۵ سونامی.. ۶۷

۴-۴-۶ آتش‌فشان.. ۶۸

۴-۴-۷ توفان شن.. ۶۸

۴-۴-۸ خشک‌سالی.. ۶۹

۴-۴-۹ رعد و برق.. ۷۰

۴-۴-۱۰ تگرگ.. ۷۰

۴-۴-۱۱ گردباد.. ۷۱

۴-۵ اجرای تکنیک تاپسیس تحقیق.. ۷۲

۴-۶ خلاصه فصل.. ۷۷

فصل پنجم: بحث و نتیجه‌گیری. ۷۹

۵-۱ مقدمه.. ۸۰

۵-۲ نتیجه‌گیری.. ۸۰

۵-۳ بحث.. ۸۲

۵-۴ پیشنهادات.. ۸۴

۵-۴-۱ پیشنهادات کاربردی مبتنی بر نتایج تحقیق.. ۸۴

۵-۴-۲ پیشنهادات برای تحقیقات آتی.. ۸۶

۵-۵ محدودیت‌های تحقیق.. ۸۶

منابع. ۸۸

پیوست. Error! Bookmark not defined.

فهرست جداول

جدول ۲- ۱: مشخصات گسل‌های استان سيستان و بلوچستان.. ۲۶

جدول ۳- ۱: توزیع افراد جامعه پژوهش.. ۴۷

جدول ۴- ۱: فراوانی جنسیتی پاسخ‌دهندگان.. ۵۷

جدول ۴- ۲: فراوانی محل خدمت پاسخ‌دهندگان. ۵۸

جدول ۴- ۳: فراوانی سابقه کار پاسخ‌دهندگان.. ۵۹

جدول ۴- ۴: فراوانی تحصیلات گروه خبرگان.. ۵۹

جدول ۴- ۵: شاخصهای توصیفی سؤال اول.. ۶۰

جدول (۴- ۶): نحوه پاسخگویی به سؤال اول.. ۶۱

جدول (۴-۷): شاخص­های توصیفی سؤال دوم.. ۶۱

جدول (۴- ۸): نحوه پاسخگویی به سؤال دوم.. ۶۱

جدول (۴- ۹): شاخص‌های توصیفی سؤال سوم.. ۶۱

جدول (۴- ۱۰): نحوه پاسخگویی به سؤال سوم.. ۶۱

جدول (۴- ۱۱): شاخص‌های توصیفی سؤال چهارم.. ۶۲

جدول (۴- ۱۲): نحوه پاسخگویی به سؤال چهارم.. ۶۲

جدول (۴- ۱۳): شاخص‌های توصیفی سؤال پنجم.. ۶۲

جدول (۴- ۱۴): نحوه پاسخگویی به سؤال پنجم.. ۶۲

جدول (۴- ۱۵): شاخص‌های توصیفی سؤال ششم.. ۶۲

جدول (۴- ۱۶): نحوه پاسخگویی به سؤال ششم.. ۶۲

جدول (۴- ۱۷): شاخص‌های توصیفی سؤال هفتم.. ۶۳

جدول (۴- ۱۸): نحوه پاسخگویی به سؤال هفتم.. ۶۳

جدول (۴- ۱۹): شاخص‌های توصیفی سؤال هشتم.. ۶۳

جدول (۴- ۲۰): نحوه پاسخگویی به سؤال هشتم.. ۶۳

جدول (۴- ۲۱): شاخص‌های توصیفی سؤال نهم.. ۶۳

جدول (۴- ۲۲): نحوه پاسخگویی به سؤال نهم.. ۶۳

جدول (۴- ۲۳): شاخص‌های توصیفی سؤال دهم.. ۶۴

جدول (۴- ۲۴): نحوه پاسخگویی به سؤال دهم.. ۶۴

جدول (۴- ۲۵): شاخص‌های توصیفی سؤال یازدهم.. ۶۴

جدول (۴- ۲۶): نحوه پاسخگویی به سؤال یازدهم.. ۶۴

جدول (۴- ۲۷): نتیجه آزمون T- زلزله.. ۶۵

جدول (۴- ۲۸): نتیجه آزمون T- سیل.. ۶۵

جدول (۴- ۲۹): نتیجه آزمون T- بهمن.. ۶۶

جدول (۴- ۳۰): نتیجه آزمون T- زمین‌لغزش.. ۶۷

جدول (۴- ۳۱): نتیجه آزمون T- سونامی.. ۶۷

جدول (۴- ۳۲): نتیجه آزمون T- آتش‌فشان.. ۶۸

جدول (۴- ۳۳): نتیجه آزمون T- توفان شن.. ۶۹

جدول (۴- ۳۴): نتیجه آزمون T- خشک‌سالی.. ۶۹

جدول (۴- ۳۵): نتیجه آزمون T- رعد و برق.. ۷۰

جدول (۴- ۳۶): نتیجه آزمون T- تگرگ.. ۷۱

جدول (۴- ۳۷): نتیجه آزمون T- گردباد.. ۷۱

جدول (۴- ۳۸): شاخص‌های موجود در گروه عوامل در اختیار بندر.. ۷۲

جدول (۴- ۳۹): ماتریس اولیه تصمیم (ماتریس بی معیار).. ۷۳

جدول (۴- ۴۰): ماتریس استاندارد.. ۷۴

جدول (۴- ۴۱): وزن هر یک از شاخص­ها (Wi).. 74

جدول (۴- ۴۲): ماتریس بی مقیاس موزون.. ۷۵

جدول (۴- ۴۳): معیار فاصلهای برای آلترناتیو مثبت و منفی.. ۷۵

جدول (۴-۴۴): معیار فاصلهای برای ایده آلهای مثبت و منفی.. ۷۶

جدول (۴-۴۵): وزن نهایی شاخصها.. ۷۶

جدول (۴-۴۶): اولویت نهایی شاخص‌های تحقیق.. ۷۷

جدول ۵- ۱: خلاصه تجزیه و تحلیل توصیفی.. ۸۱

جدول ۵- ۲: خلاصه تجزیه و تحلیل استنباطی.. ۸۱

فهرست اشکال

شکل ۲- ۱: دسته‌بندی بحران‌ها.. ۸

شکل ۲- ۲: زمین‌لغزش‌هاي رخ داده در ايران.. ۲۹

شکل ۲- ۳: پهنه‌بندی زمین‌لغزش در استان سيستان و بلوچستان. ۲۹

شکل ۲- ۴: اقلیم‌های مختلف استان سيستان و بلوچستان.. ۳۱

شکل ۲- ۵: پهنه‌بندی ريسك خشک‌سالی در استان سيستان و بلوچستان.. ۳۲

فهرست نمودارها

نمودار ۴- ۱: توزیع درصد فراوانی جنسیت گروه پاسخ‌دهندگان. ۵۷

نمودار ۴- ۲: توزیع درصد فراوانی جنسیت گروه پاسخ‌دهندگان. ۵۸

نمودار ۴- ۳: توزیع درصد فراوانی سابقه کاری گروه پاسخ‌دهندگان. ۵۹

نمودار ۴- ۴: توزیع درصد فراوانی تحصیلات گروه پاسخ‌دهندگان.. ۶۰

 

فصل اول

کلیات تحقیق

۱-۱ مقدمه

در این فصل از تحقیق که فصل اول و آغازین می­باشد، به کلیات پایان­نامه پرداخته می‌شود. اصول کلی و راهنمای پایان­نامه که قرار است بر طبق آن‌ها پیش رود بیان می‌شود. چارچوب کلی و روش تحقیق شرح داده می‌شود. پس از اینکه موضوع پایان­نامه تعریف و بیان شد، به اهمیت و ضرورت آن پرداخته می‌شود. علاوه بر این، در این فصل سؤالات تحقیق، نوآوری تحقیق، قلمرو زمانی مکانی تحقیق، استفاده­کنندگان از نتایج تحقیق و اهداف تحقیق ذکر می‌شود. به ساختار کلی پایان­نامه نیز پرداخته می‌شود و مختصری از هرکدام از فصل­های آن ذکر می‌شود.

۱-۲ بیان مساله

بحران واژه­ای فراگیر برای توصیف هرگونه آشفتگی و بی‌نظمی در عرصه اجتماعی است (احمدی و همکاران، ۱۳۹۶). صدیقی­ممان و آزادبخت (۱۳۹۷) در تعریفی جامع بحران را حادثه­ای که به‌طور طبيعی و یا توسط بشر به‌طور ناگهانی و یا به‌صورت فزاینده به وجود می‌آید و سختی و مشقتی به جامعه انسانی به‌گونه‌ای تحميل نماید که جهت برطرف کردن آن نياز به اقدامات اساسی و فوق‌العاده باشد، تعریف کردند. بحران عموماً غیرقابل‌پیش‌بینی است. همچنین علاوه بر مخرب بودن، ماهيت و آثاری طولانی و استهلاکی دارند. بحران‌ها با توجه به ماهیتشان در ۵ گروه تعریف می‌شوند (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، ۱۳۹۶):

زمین‌شناختی (مانند زلزله، آتش‌فشان و سونامی)، آب و هوایی (مانند طوفان، گردباد، طوفان شن، گرد و غبار)، زیستی (مانند هجوم جانوران موذی)، فناورزاد (همچون انفجار گاز، آتش‌سوزی) و اجتماعی (مانند مهاجرت، خطرات امنیتی).

استان سیستان و بلوچستان با وسعتی در حدود ۱۸۱۷۵۸ کیلومترمربع، حدود ۱۱٫۱درصد از مساحت کل کشور را تشکیل می‌دهد و بزرگ‌ترین استان کشور از نظر مساحت است. این استان از جنوب ۳۰۰ کیلومتر مرز آبی با دریای عمان و از شرق ۱۱۰۰ کیلومتر مرز بین‌المللی با دو کشور پاکستان و افغانستان دارد. جمعیت استان طبق آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۰ برابر با ۲٫۵۳۴٫۳۲۷ نفر است که ۳٫۳۷% از کل جمعیت ایران را شامل می‌شود. استان سیستان و بلوچستان دارای ۱۴ شهرستان، ۴۱ بخش، ۳۷ شهر و ۱۰۳ دهستان است (یارقلی و همکاران، ۱۳۹۳).

استان سیستان و بلوچستان با انواع خطرات و بحران‌ها همچون آلاینده‌های هوا و اقلیم (وزش‌های منظم ۱۲۰ روزه در زابل و سایر مناطق)، خشک شدن تالاب هامون، طیف گسترده و گونه‌های مختلفی از تنوع زیستی موجود در این استان در معرض خطر انقراض قرار داده است، توسعه‌نیافتگی سیستم جمع‌آوری و امحاء کاملاً مکانیزه پسماندها در شهرهای ساحلی، خشک‌سالی (کمبود آب و کاهش باران)، زلزله و سیل مواجه است.

با توجه به روند رو به رشد وقوع بحران‌ها  در استآنکه امري نيز اجتناب‌ناپذیر می‌باشد و به‌منظور مقابله با آن‌ها لازم است به‌طور جامع تمامی بحران‌ها مورد بررسی قرار گیرد. مسئله­ای که این تحقیق، به دنبال آن می‌باشد، تبیین بحران‌ها در جهان، ایران و استان سیستان و بلوچستان و اولویت‌بندی آنان در سطح استان می‌باشد.

۱-۳ اهمیت و ضرورت تحقیق

استان سیستان و بلوچستان در بخش گرم و خشک و جنوب شرق ایران اسلامی با ۱۱٫۵ درصد وسعت کشور بزرگ‌ترین استان محسوب می‌شود که جغرافیای گوناگون آن سبب شده تا در مناطق مختلف آن آب و هوایی متفاوت داشته باشد به‌طوری‌که گاه اختلاف دمایی در آن بسیار محسوس است. شدت گرما و وزش باد و طوفان‌های شدید باعث تبخیر حجم زیادی از آب‌های سیستان و بلوچستان می‌شود. از سویی دیگر، توفان‌های شن نیز باعث افزایش آلودگی هوا و مشکلات تنفسی برای مردم این استان شده است. همچنین، در سال‌های اخیر علاوه بر بحران‌های طبیعی که این استان با آن مواجه است، بحران و مساله گروه‌های تروریستی که باعث ناامنی در سطح استان و حتی کشور شده­اند، نیز به بحران‌های فراروی این استان اضافه شده است.

مساله شناسایی بحران‌ها و اولویت‌بندی این بحران‌ها در استان سیستان و بلوچستان باعث می‌شود تا مسئولین استان دید بهتری نسبت به بحران‌ها داشته و در تخصیص منابع مالی و انسانی عملکرد بهتری داشته باشند و پیامدهای پس از بحران نیز کاهش یافته و امدادرسانی به مردم وضعیت بهتری پیدا می‌کند. 

۱-۴ اهداف تحقیق

هدف اصلی این تحقیق: شناسایی بحران‌های استان سیستان و بلوچستان است.

اهداف فرعی تحقیق:

اولویت­بندی بحران‌های استان سیستان و بلوچستان

شناسایی آثار و پیامدهای بحران‌های استان سیستان و بلوچستان

۱-۵ سؤالات تحقیق

بحران‌های طبیعی استان سیستان و بلوچستان کدامند؟

اولویت‌بندی بحران‌های طبیعی استان سیستان و بلوچستان چگونه می‌باشد؟

آثار و پیامدهای بحران‌های طبیعی استان سیستان و بلوچستان کدامند؟

۱-۶ استفاده‌کنندگان از نتایج تحقیق

وزارت کشور

سازمان محیط‌زیست

سازمان مدیریت بحران

استانداری سیستان و بلوچستان

فرمانداران، شهرداران بخش­داران شهرهای مختلف استان سیستان و بلوچستان

کارکنان و مسئولین ادارات دولتی و خصوصی فعال در استان سیستان و بلوچستان

مردم استان سیستان و بلوچستان

دیگر دانشجویان و محققین

۱-۷ نوآوري طرح

تحقیقات مختلف به انواع بحران‌ها توجه کرده‌اند اما هیچ‌یک به اولویت‌بندی این بحران‌ها در استان‌های کشور برحسب شرایط آن استان توجه نکرده است و این پژوهش نخستین تحقیق دانشگاهی است که به اولویت‌بندی بحران‌های استان سیستان و بلوچستان می‌پردازد.

۱-۸ قلمرو تحقیق

قلمرو موضوعی تحقیق شامل بحران‌های طبیعی است و قلمرو مکانی آن، استان سیستان و بلوچستان و قلمرو زمانی اجرای تحقیق نیز بازه زمانی خرداد تا اسفند ۱۳۹۷ می‌باشد.

۱-۹ چارچوب پایان‌نامه

پایان­نامه­ در پنج فصل تدوین خواهد شد. در فصل اول به کلیات و چارچوب نظری پایان­نامه پرداخته خواهد شد. فصل اول دربرگیرنده هدف از انجام تحقیق، ضرورت انجام آن، بیان مسئله تحقیق، کاربردهای تحقیق، اهداف تحقیق، نوآوری بکار رفته در پایان­نامه و قلمرو تحقیق است. فصل دوم به بررسی پیشینه تحقیق می­پردازد. تحقیقات انجام شده­ مرتبط با موضوع تحقیق توسط محققین داخل و خارج از کشور مورد بررسی قرار می­گیرد. نتایج این تحقیقات به‌صورت خلاصه بیان می‌شود. پس از آن به بررسی برخی بحران‌ها و پیامدهای آنان پرداخته می‌شود. از میان بررسی­های انجام شده در فصل دوم که همان ادبیات و پیشینه­ تحقیق است، انواع بحران استخراج می‌شود. فصل سوم روش و نحوه­ حل مسئله­ تحقیق را تشریح و تفسیر می­کند. در این فصل به شرح و تفسیر روش­های مورد استفاده پرداخته می‌شود. در ادامه فصل سوم که تشریح روش تحقیق است، به بررسی و معرفی آزمون­ها و ضریب­هایی پرداخته خواهد شد که در فصل چهارم مورد استفاده قرار خواهند گرفت. ازآنجایی‌که آزمون­های لازم به‌وسیله­ نرم­افزار انجام می‌شود، نرم­افزارهای قابل‌استفاده­ تحقیق معرفی می‌شود و توضیحات لازم در مورد آن‌ها ارائه خواهد شد. در فصل چهارم پایان­نامه به تجزیه و تحلیل داده­ها و یافته­های تحقیق که از طریق پرسشنامه به دست آمده است، پرداخته می‌شود. در این فصل با توجه به تحقیق میدانی (پرسشنامه) انجام شده، به کمک آزمون­های آماری به تحلیل اطلاعات کسب شده، پرداخته می‌شود. نمودارهای لازم نیز ترسیم می­شوند. لازم به ذکر است که انجام آزمون­ها و ترسیم نمودارها از طریق نرم­افزارهای EXCEL و SPSS 19 انجام می‌شود. در فصل پنجم که آخرین فصل از پایان­نامه است، نتایج نهایی کار تحقیق ارائه می‌شود. در این فصل با توجه به سؤالات تحقیق، به نتایج پرداخته می‌شود. این امر نیز مورد بررسی قرار می­گیرد که اهداف ذکرشده­ فصل اول چگونه محقق شده­اند. در پایان فصل پنجم با توجه به تجربیات به دست آمده در طول تحقیق، پیشنهاداتی ارائه می‌شود که برای استفاده­کنندگان از نتایج تحقیق و محققان در زمینه­ موضوعی مشابه مفید خواهد بود.

فصل دوم

ادبیات و پیشینه تحقیق

۲-۱ مقدمه

هدف از کاوش پیشینه آن است که محققان اطمینان یابند هیچ متغیر، فاکتور و علل مهمی که مکرراً در گذشته بر مساله پژوهش موردمطالعه تأثیر داشته، از چشمان محقق به دور نمانده است. بررسی پیشینه و ادبیات تحقیق این امکان را به وجود می­آورد که از کارهای تحقیقی تکراری جلوگیری شود. چه‌بسا با بررسی گذشته­ی موضوع تحقیق، نیازی به انجام تحقیقات مشابه نباشد. همچنین در این فصل تلاش می‏گردد خواننده با مفهوم، تعاریف، تحقیقات و مطالعات موجود در زمینه بحران آشنا گردد. با توجه به این توضیحات، در فصل دوم پایان­نامه به بررسی پیشینه تحقیق پرداخته می‌شود. تحقیقات انجام شده­ مرتبط با موضوع تحقیق توسط محققین داخل و خارج از کشور مورد بررسی قرار می­گیرد. نتایج به دست آمده از این تحقیقات به‌صورت خلاصه بیان می‌شود. پس از آن به بررسی بحران‌ها پرداخته می‌شود.

۲-۲ بحران

بحران وضعیتی ناگهانی و غیرعادی است که در نتیجه بروز حوادث طبیعی یا غیرطبیعی رخ می‌دهد و به‌طوری‌که باعث درهم‌ریختگی شدید زیست‌محیطی و روانی- اجتماعی که بسیار فراتر از ظرفیت انطباقی جامعه به آن مبتلا باشد، می‌باشد (تقوایی و عزیزی، ۱۳۸۷).

یک بحران را وقایعی كه داراي احتمال كم و شدت زیاد بوده و منجر به مواجهه سازمان با تقاضاهاي غیرمعمول و در نتیجه آشفتگی در امور شود، تعریف می‌نمایند. هشدارهاي جهانی و فرضیات جدید اذعان می‌دارند كه بحران‌ها و حوادث غیرطبیعی احتمال بازگشت و تکرار را دارند. بر همین اساس ضرورت توجه تمامی سازمان‌ها اعم از خصوصی و دولتی یا عمومی و نظامی به مقوله مدیریت بحران شدیداً احساس می‌شود (سیگر و همکاران، ۲۰۰۵).

۲-۲-۱ ویژگی‌های بحران

بحران عموماً غیرقابل‌پیش‌بینی است (یعنی نمی‌توان پیش‌بینی کرد که کی و در کجا اتفاق می‌افتد).

بحران‌ها آثار مخربی دارند و مردمی که تا قبل از بحران نيازمند کمک نبودند به‌محض وقوع بحران نيازمند کمک می‌شوند.

ماهيت و آثاری طولانی و استهلاکی دارند.

در وضعيت بحرانی معمولاً تصميم­گيری تحت شرایط وخيم و در زمان محدود و اطلاعات موردنیاز تصميم‌گيرندگان ناقص است.

زمان موجود برای پاسخ‌دهی پيش از انتقال تصميم را محدود کرده و اعضای واحد تصمیم‌گیری را به تعجب و حيرت وا می‌دارد.

محدودیت و فشردگی زمان، غافلگيری، استرس و مخدوش شدن اطلاعات (هلاکویی، ۱۳۹۷).

شکل ۲-۱، انواع بحران‌ها را نشان می‌دهد.

شکل ۲- ۱: دسته‌بندی بحران‌ها (صادقلو و همکاران، ۱۳۹۶)

۲-۲-۲ بحران‌های طبيعی

حوادثی طبيعی هستند که نتایج تأسف باری برای موجودات زنده به وجود می‌آورند و باعث ایجاد خسارت‌های جانی و مالی زیادی می‌شوند. بلایای طبيعی همواره بخشی از تاریخ حيات انسان بوده‌اند (ریاحی و زمانی، ۱۳۹۲):

• منشأ این گونه بحران‌ها، فرایندهای طبيعی زمين است. این فرایندها می‌توانند شامل فعالیت‌های زمين چون زمین‌لرزه، زمین‌لغزش، سونامی (آب‌لرزه)، آتش‌فشان، برخورد شهاب‌سنگی و طوفان خورشيدی باشند.

• تغييرات ناگهانی جوی نيز می‌توانند با نمودهایی چون انواع طوفان، خشک‌سالی و سيل منجر به ایجاد بحران‌های طبيعی شوند.

• کشور ما به دليل واقع شدن در منطقه‌ای زلزله‌خیز، همواره مستعد رخداد چنين حوادثی است. مانند زلزله بویین‌زهرا، زلزله رودبار، بم و …

• در جهان نيز مصادیق بحران‌های طبيعی بسيارند. مانند سونامی یا آب‌لرزه جنوب شرق آسیا و طوفان‌های چارلی و کاترینا.

۲-۲-۲-۱ زلزله

عبارت است از لرزش زمين در اثر آزادسازی سریع انرژی که اغلب موارد در اثر لغزش در امتداد یک گسل در پوسته زمين اتفاق می‌افتد. انرژی آزاد شده از محل آزاد شدن آن، که کانون ناميده می‌شود، به‌صورت امواج در همه جهت‌ها منتشر می‌شود. این موج‌ها شباهت بسيار زیادی به امواج ایجاد شده در اثر فروافتادن یک سنگ در آب آرام یک حوضچه دارد. به همان ترتيب که ضربه سنگ باعث به جنبش درآوردن امواج آب می‌شود، یک زلزله امواج لرزه‌ای را ایجاد می‌کند که در زمين منتشر می‌شوند. با وجود اینکه انرژی آزاد شده با فاصله گرفتن از کانون زلزله به‌سرعت پراکنده می‌شود، ولی ابزارهای بسيار حساسی که در سراسر جهان به‌منظور ثبت ارتعاشات پوسته زمين نصب شده‌اند، آن را حس کرده و ثبت می‌کنند (سجاسی قیداری و همکاران، ۱۳۹۳).

v     انواع زمین‌لرزه

۱ – زمین‌لرزه‌های تکتونيکی

۲ – زلزله‌های آتش‌فشانی

۳ – زمین‌لرزه‌های فروریختی

۴ – زمین‌لرزه‌های القایی

۵ – زمین‌لرزه‌های ناشی از انفجارها (عبداللهی، ۱۳۹۱).

۲-۲-۲-۲ سونامی

خيزش عظيم امواج دریا، بر اثر ایجاد ناآرامی‌هایی در بستر اقيانوس است. این امواج با سرعت زیاد مسافت‌های طولانی را طی نموده، با شدت به سواحل برخورد می‌نماید و با ایجاد نيروهای عظيم ، قایق‌ها و حتی قطعه‌سنگ‌هایی با وزن چندین تن را، صدها متر در داخل ساحل حرکت می‌دهد و با این عمل، خانه‌ها و دیگر ساختمان­ها را تخریب می‌کند. ارتفاع سونامی گاه به ۵۰ متر یا بيشتر می‌رسد (عزمی و همکاران، ۱۳۹۴).

سونامی گاهی با یک موج شروع می‌شود و درحالی‌که مردم گمان کرده‌اند خطر خاتمه یافته است، با امواج بزرگ‌تر ادامه می‌یابد و خسارت‌های جدی‌تری را ایجاد می‌کند. سرعت یک سونامی ممکن است تا ۸۰۰ کيلومتر در ساعت برسد که معادل سرعت یک هواپيمای جت می‌باشد. سونامی تحت شرایط خاصی مانند زلزله‌های کف اقيانوس، زمین‌لغزه‌های زیردریایی، فوران­های آتش‌فشانی زیردریایی، انفجارهای هسته‌ای یا برخورد شهاب‌سنگ ایجاد می‌گردد (عزمی و همکاران، ۱۳۹۴).

۲-۲-۲-۳ بحران آب

در سرتاسر تاریخ بشر، مبارزه برای دستیابی به منابع طبیعی چون آب، زمین، مواد معدنی و نظارت بر این منابع، همواره یکی از علل اصلی تنش­ها و برخوردهای مسلحانه بوده است. اما در اثر تخریب سریع کیفیت این منابع، کشمکش بر سر دستیابی به آن‌ها پیوسته شدّت می‌یابد و در بعضی موارد، تخریب، نابودی و یا کمیابی یکی از این منابع به‌سرعت به یک تنش بین‌المللی تبدیل می‌شود. در مورد آب، در درجه اول، این تنش دامن کشورهای همسایه، یعنی کشورهایی را که در منابع آبی دارای اشتراک هستند، می‌گیرد. در نتیجه، بر سر مسائلی مانند منحرف کردن آب و کم شدن جریان آب رودخانه، آلودگی صنعتی رودخانه، شور شدن و لای گرفتگی بستر آن و شدّت یافتن سیل­ها در اثر فرسایش خاک، نزاع و مشاجره درمی‌گیرد (میرزاده اسدآبادی، ۱۳۹۰).

درحالی‌که در قرن بیستم، ریشۀ اغلب درگیری‌ها و جنگ‌ها بر سر منابعی چون نفت، گاز، فلزات و سایر منابعی بود که بعضاً قابل‌تجدید نیز هستند؛ در قرن حاضر، جنگ‌ها و کش مکش­ها بر سر منابع حیاتی چون آب و خاک که در شرایط بسیار خاصی قابل‌تجدیدند، صورت خواهد گرفت (رحیمی، ۱۳۹۵).

طبق پیش‌بینی سازمان ملل متّحد، در سال ۲۰۵۰ میلیارد بیش از ۵/۴ میلیارد  نفر از مردم جهان در معرض صدمات و زیان‌های جدی ناشی از کمبود و آلودگی آب قرار خواهند گرفت. بر اساس آمار موجود، در ۵۰ سال آینده، حداقل یک نفر از ۴ نفری که در کشورهای مختلف زندگی می‌کنند با مشکل جدی کمبود آب دست‌به‌گریبان خواهند شد. اگر چاره‌ای اندیشیده نشود و بشر به خود نیاید، بحران آب در آینده‌ای نه‌چندان دور فاجعه‌ای به بار خواهد آورد که سالانه چیزی در حدود ۵ میلیون نفر از مردم جهان را به کام مرگ بفرستد؛ چنان‌که در حال حاضر، آب آلوده هر ۸ ثانیه یک کودک را می‌کشد (رحیمی، ۱۳۹۵).

۲-۲-۲-۳-۱ ایران و بحران آب

ایران به‌عنوان یکی از کشورهای خشک و نیمه‌خشک جهان در منطقۀ خاورمیانه ازجمله کشورهایی است که با بحران آب مواجه است، به‌گونه‌ای که هر امروزی که به‌عنوان آیندۀ دیروز بر مردمان این سرزمین می‌گذرد، وضع مربوط به آب بدتر و بدتر می‌شود. طبق گزارش‌های موجود، سرانۀ منابع آب، حدود ۴۰ سال قبل بالغ بر ۸۶۰۰ مترمکعب برای هر نفر بود و با جمعیت بیش از ۷۰ میلیونی کنونی به رقمی در حدود ۲۲۰۰ مترمکعب در سال برای هر نفر کاهش یافته است. چنانچه این شاخص به ۲۰۰۰ مترمکعب در سال برای هر نفر برسد، کشور از نظر آب بحران‌زده تلقّی می‌گردد (میرزاده اسدآبادی، ۱۳۹۰).

پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۲۵ میزان سرانه منابع آب ایران که در سال ۱۹۹۰ معادل ۷۰۲۵ مترمکعب برای هر نفر در سال بوده، به ر قمی بین ۷۷۶ تا ۸۶۰ مترمکعب سقوط کند که در واقع، زنگ خطری برای کشور است. درحالی‌که استاندارد سرانۀ مصرف آب در سطح دنیا ۱۵۰ لیتر در مدّت ۲۴ ساعت است، متأسفانه در حال حاضر در ایران بالای ۳۲۰ لیتر و در برخی شهرها ۴۰۰ لیتر است (رحیمی، ۱۳۹۵).

۲-۲-۳ بحران ساخت بشر

این دسته از بحران‌ها به حوادثی اطلاق می‌شوند که در پيامد ایجاد تغيير در نظام رایج طبيعت توسط انسان رخ می‌دهند. انسان برای دستيابی به رفاه بيشتر و به خدمت درآوردن منابع زمين دست به فعالیت‌های صنعتی می‌زند. عدم رعايت اصول ایمنی و یا به‌کارگیری نادرست ابزار منجر به گشوده شدن باب جدیدی از حوادث در جهان امروز شده است.

• بحران‌های اجتماعی (مانند اعتياد و بيکاری)، بحران‌های سياسی (مانند جنگ و حملات تروریستی) و بحران‌های صنعتی (مانند انتشار مواد سمی و قابل اشتعال) و … نمونه‌هایی از بحران‌های ساخت بشر هستند.

اين بحران‌ها در نتيجه اقدامات مستقيم بشر و استفاده بی‌رویه از منابع طبيعي روي می‌دهد و موجب تخريب کره خاکي و تخريب جو زمين گشته و بيش از آنكه نسل بشر را مورد تهديد قرار دهد، اثر مستقيمي بر نابودي گياهان، منابع طبيعي و جانداران ديگر خواهد گذارد.

• تخريب جنگل‌ها و مراتع و بريدن درختان به‌منظور سوزاندن و استفاده‌های ناشايست ديگر از محیط‌زیست، در زمره بحران‌هاي اکولوژيك محسوب می‌شوند.

• برخي از فاجعه‌های تكنولوژيك نظير نشت ضايعات سمي و خطرناك و پخش آن در محیط‌زیست بشر می‌تواند به تخريب اکولوژي و محیط‌زیست کمك کند.

۲-۳ مدیریت بحران

مدیریت بحران عبارت است از مجموعۀ فعالیت­های اجرایی و تصمیم‌گیری‌های مدیریتی و سیاسی وابسته به مراحل مختلف و همۀ سطوح بحران، در جهت نجات، کاهش ضایعات و خسارات، جلوگیری از وقفۀ زندگی، تولید و خدمات، حفظ ارتباطات، حفظ محیط‌زیست و سرانجام ترمیم و بازسازی خرابی‌ها (کمالی و میرزایی، ۱۳۹۶).

اهداف مدیریت بحران را می‌توان به‌صورت زیر دسته‌بندی کرد (کمالی و میرزایی، ۱۳۹۶):

بازگرداندن سریع جامعه به حالت عادی؛

کاهش آسیب‌های ناشی از بحران چه جانی و چه مالی؛

کاهش اثرهای بحران در جامعه و مقابله با آن با کمترین هزینه‌ها؛

ایجاد آمادگی در جامعه برای مقابله با بحران؛

بازسازی مناطق بحرانی از لحاظ فیزیکی و روانی و فرهنگی؛

ایجاد تمرین و آموزش و مانورها در مناطق جهت آمادگی برای مقابله با بحران برای مدیران و مردم.

در ادبیات مدیریت بحران نشانگر این است که در مقوله مدیریت بحران، سه دیدگاه متمایز وجود دارد (صادقلو و همکاران، ۱۳۹۵):

دیدگاه سنتی: این دیدگاه بحران را اساساً یک پدیده و وضعیت منفی و نامطلوب می‌داند که به هر نحوی باید از آن پرهیز کرد. بر اساس این نگرش، بحران‌ها دارای ماهیت کاملاً مخرب و بازدارنده­اند.

دیدگاه قانون طبیعی: طرفداران این دیدگاه، بحران را جزئی از طبیعت زندگی بشری می‌دانند که چه بخاهیم و چه نخاهیم رخ می‌دهد، با این تفاوت که نسب به دیدگاه اول، سعی در انکار و اجتناب از بحران ندارند، بلکه نسبت به آن موضعی کاملاً منطقی برمی‌گزینند.

دیدگاه تعاملی: این دیدگاه نگاهی کاملاً متفاوت نسبت به مقوله بحران دارد و برخلاف دیدگاه‌های قبل، به بحران به دیده مثبت می‌نگرد و معتقد است که نه‌تنها نباید آن را نفی و انکار کرد، بلکه در مواقعی نیز باید به استقبال آن رفت. برخلاف دیدگاه اول که دیدگاه سکون و ثبات و دیدگاه دوم که دیدگاه مقابله و واکنشی است، دیدگاه تعاملی دیدگاه پایایی، تغییر و تحرک اجتماعی است و بر همین اساس بحران را بخشی از دیالکتیک اجتماعی می‌داند که برای رشد و توسعه جامعه لازم و ضروری هستند.

۲-۳-۱ سطوح بحران

سطح محدود و کوچک: سوانحی است که شهر با بسيج نيروهای امداد و نجات خود قادر به پاسخگویی به آن‌ها می‌باشد.

سطح محلی: سوانحی است که شهر و امکانات موجود در آن به‌تنهایی و بدون نياز به کمک‌های بيرونی قادر به پاسخگویی به آن‌ها نمی‌باشند. اما بسيج نيروها و کمک‌رسانی شهرهای مجاور در سطح محلی پاسخگوی نيازها، به‌منظور مهار بحران می‌باشد.

سطح منطقه‌ای: سوانحی است که برای پاسخگویی به آن‌ها امکانات شهر و نواحی مجاور آن کافی نبوده و به‌منظور مهار بحران بسيج امکانات و تجهيزات از شهرهای مجاور و منطقه اطراف آن نياز است.

سطح ملی: سوانح و وضعیت‌هایی است که اندازه آن‌ها به حدی است که فقط با مشارکت کامل دولت ملی و بسيج تمامی امکانات و تجهيزات کشور امکان مقابله و پاسخگویی به آن‌ها ميسر می‌شود. در پاره‌ای از موارد به‌منظور مهار حوادثی در این سطح نياز به کمک‌های بین‌المللی نيز احساس می‌شود.

۲-۳-۲ درجه‌بندی بحران

بحران درجه ۱: عبارت است از هر رویداد پیش‌بینی‌نشده و غیرمنتظره‌ای که یک واحد به‌تنهایی و با امکانات معمول خود قادر به مقابله با آن باشد. مانند آتش‌سوزی.

بحران درجه ۲: هرگونه رویداد غیرمنتظره‌ای که برای مقابله با آن دو یا بيش از دو نهاد با قابليتی بیش‌ازحد معمول لازم باشد. مانند: تصادفات جاده‌ای.

بحران درجه ۳ : هرگونه رویداد غیرمنتظره‌ای که ابعاد آن به حدی باشد که برای مقابله با آن نياز به تجهيز کليه امکانات و نهادهای مسئول در سطح شهر و هماهنگ کردن و همکاری این نهادها و نهادهای دیگر خارج از این حوزه باشد. مانند: جنگ.

۲-۳-۳ مراحل مديريت بحران

شامل ۴ مرحله به‌صورت زیر می‌باشد (عليزاده و اسلامی، ۱۳۹۱):

مرحله قبل از بحران: متخصصان مديريت بحران سعى می‌کنند از وقوع بحران جلوگيرى كنند. نقش آن‌ها در اين مرحله پیشگیرانه است نه واكنشي.

مرحله شروع بحران: اين مرحله زمانى است كه يك بحران به وجود آمده است و تأثيرات و زیان‌های آن آشكار می‌شود. ميزان خسارت‌ها و آسیب‌های بحران در اين مرحله بستگى به ميزان موفقيت مديريت در مرحله قبل از بحران دارد. شكست در مرحله اول به معنى اجبار مديريت به اقدامات واكنشى به‌جای اقدامات پیشگیرانه است.

مرحله حين بحران: اين مرحله مربوط به تأثيرات و نتايج نهايى بحران بر يك سازمان است. برخى از بحران‌ها مانند فجايع طبيعى سريعاً اتفاق می‌افتند و تمامى تأثيرات و نتايج خود را ظرف چند دقيقه نشان می‌دهند اما بروز تأثيرات بحران سازمانى چند ماه به طول می‌انجامد. اقدامات مديريت در اين زمان، كنترل و به حداقل رساندن زیان‌های ناشى از بحران است.

مرحله پس از بحران: زمانى است كه بحران به‌طور کامل رفع شده و براى بررسى و تحليل بحران، عوامل تأثيرگذار، ميزان خسارت، به. مجموعه‌ای از اقدامات می‌پردازد.

۲-۳-۴ مديريت بحران شهرى و طبيعى

مديريت و برنامه‌ریزی براي بحران‌هاي طبيعي ضرورت پیش‌بینی منظم و كسب آمادگي براي برخورد با آن دسته از مسائل داخلي و خارجي كه به‌طور جدي شهرت، سودآوري يا حيات، دوام و بقاي شهر را تهديد می‌کنند، تأکید دارد. مدير بحران سعي می‌کند تا در شرايط دشوار، سازمان را در موقعيت خوب نگه دارد مديريت بحران به‌منزله يك رشته علمي، به‌طور كامل در حوزه مديريت راهبردي قرار می‌گیرد و به‌طور خاص به مباحث كنترل استراتژيك مرتبط می‌شود (الوانی، ۱۳۷۹).

برنامه‌ریزی براي بحران‌هاي طبيعي در مناطق شهري بايد به‌عنوان يك راهبرد اصلي و اساسي در كليه مراحل برنامه‌ريزي شهري و طرح‌ها و برنامه‌های توسعه شهري مدنظر باشد؛ زيرا ضمانت پايداري طرح‌هاي شهري و سرمایه‌گذاری‌های توسعه شهري در درجه اول بر وجود برنامه‌ریزی و مديريت صحيح بحران‌هاي طبيعي در گستره كالبدي شهر استوار است (حسين پور و ستايش، ۱۳۸۶).

رشد سريع و بی‌رویه، شهرهاي بزرگ را با خطر بلاياي طبيعي روبه‌رو ساخته است. تراكم بیش‌ازحد جمعيت در شهرها و متعاقب آن دارائی‌ها، تأسیسات زيربنايي، منابع توليدي و خدماتي، باعث آسیب‌پذیر شدن آن‌ها شده است. معيارهاي ضعيف ساختماني و استفاده از مصالح نامرغوب و نبود تأسیسات زيربنايي در مناطق شهري باعث تشديد آسیب‌پذیري شده و عدم توجه به امر پيشگيري عامل و مانع مهمي در راه توسعه پايدار شهري است. افزايش آسيب‌پذيري شهرها، عدم توجه به پيشگيري از بروز سوانح طبيعي و عدم آمادگي در پاسخگويي به حوادث و بلاياي طبيعي نيز از جمله موانع مؤثر در راه توسعه پايدار شهرها می‌باشند (ناطق الهی و استوار، ۱۳۸۱).

۲-۳-۵ سازمان‌های مدیریت بحران در ایران

سازمان مدیریت بحران یک سازمان دولتی است که زیر نظر وزارت کشور در سال ۱۳۸۷ شروع به فعالیت کرده است و هدف از تأسیس آن طبق قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور عبارت است از تشخیص وقوع بحران‌های طبیعی ملی و منطقه­ای و اعلام آن به دستگاه­های ذی‌ربط توسط وزیر کشور (قائم‌مقام شورای عالی مدیریت بحران) تشخیص وقوع بحران‌های استانی و محلی و اعلام آن به دستگاه‌های استان و شهرستان به ترتیب با استاندار و فرماندار است. در این قانون و آیین‌نامۀ اجرایی آن، سطوح بحران در کشور به ابعاد ملی، منطقه­ای، استانی و محلی قابل‌تقسیم است و ساختار مدیریت بحران در سطح ملی/ منطقه‌ای تشخیص بحران بر عهدۀ وزیر کشور و در سطح استانی/ محلی تشخیص وقوع بحران بر عهدۀ استانداران و فرماندارانی است که هرکدام منصوبان وزیر کشور در ادارۀ مسائل استانی و محلی‌اند (آیین‌نامۀ اجرایی قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور، ۱۳۸۸).

سازمان مدیریت بحران متشکل از ۱۴ کارگروه تخصصی و عملیاتی است. رئیس هر کارگروه تخصصی به پیشنهاد بالاترین مقام دستگاه ذی‌ربط از بین معاونان مرتبط با مدیریت بحران همان دستگاه با حکم وزیر کشور منصوب خواهد شد. همچنین، کارگروه‌های تخصصی استانی مشابه کارگروه‌های تخصصی زیرمجموعۀ سازمان در صورت ضرورت و با توجه به حادثه‌خیز بودن هر استان بنا به پیشنهاد استاندار و تصویب شورای هماهنگی متناسب با نیاز تشکیل خواهد شد (آیین‌نامۀ اجرایی قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور، ۱۳۸۸).

۲-۳-۶ پیامدهای ناشی از بحران

پيامدهای ناشی از بحران‌ها معمولاً بسته به نوع بحران‌ها متفاوت هستند. به‌عنوان مثال در یک بحران طبيعی مانند زلزله انتظار بر این است که پيامدها بيشتر خود را به‌صورت کشته شدن انسان‌ها، خراب شدن ابنيه و … نشان دهند. درحالی‌که در بحرانی مثل بحران اقتصادی، پيامدها و خسارات بيشتر جنبه مادی به خود می‌گیرند.

اثرات انسانی شامل از دست رفتن جان، افراد متأثر و اثرات روحی و روانی بعد از بلا است.

اثرات بوم‌شناختی، از بين رفتن زمین‌های زراعی، جنگل‌ها و آسيب به اکوسيستم را شامل می‌شود.

اثرات اقتصادی ناشی از بلایا معمولاً در داخل سه دسته اثرات مستقيم، غیرمستقیم و اقتصاد کلان (که اثرات ثانویه نيز ناميده می‌شود) گروه‌بندی می‌شود. این اثرات بر سرمایه‌ها وارد شده و منجر به خساراتی می­شوند: خسارات مستقيم اثرات فيزیکی بر روی زیرساخت‌ها (نظير حمل و نقل، انرژی و آب)، ابنيه، ماشین‌آلات و سرمایه‌های کشاورزی را توصيف می‌کند. این خسارات تقریباً معادل تلفات سرمایه‌ای هستند. این خسارات می‌توانند در اثر خود بلا ایجاد شوند یا اینکه به‌واسطه ادامه خرابی فيزیکی مثلاً حریق اتفاق افتاده ایجاد شوند. نتيجه این خسارات سرمایه‌ای تأثیر بر روی جریان کالا و خدمات در جامعه است که همان خسارات غيرمستقيم هستند و به‌عنوان پيامدهای خرابی‌های فيزیکی مجموعه‌های تجاری و مسکونی بروز می‌کنند، مانند قطع کسب و کار و از بين رفتن درآمد.

اثرات کلان اقتصادی، مجموع اثرات بر روی متغيرهای اقتصادی نظير توليد ناخالص داخلی، مصرف و تورم ناشی از اثرات بلایا و بعلاوه منتج از تجدید قوای منابع دولتی برای امورات ترميم و بازسازی است. با اینکه اثرات کلان اقتصادی اثرات غيرمستقيم ناشی از بلایا را به ميزان تلاش برای ترميم و بازیابی منعکس می‌نمایند، این اثرات نمی‌توانند به‌سادگی و بدون نسخه‌برداری از علت آن‌ها جمع شوند.

۲-۴ اقلیم استان سیستان و بلوچستان

استان سیستان و بلوچستان با وسعتی حدود ۱۸۱۷۸۵ کیلومترمربع پهناورترین استان کشور می‌باشد، که با قرار گرفتن در بین ۲۵ درجه و ۳ دقیقه تا ۳۱ درجه و ۲۷ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و ۵۸ درجه و ۵۰ دقیقه تا ۶۳ درجه و ۲۱ دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ، از نظر جمعیتی از کم تراکم‌ترین استان‌های کشور است. این استان از شمال به استان خراسان جنوبی و کشور افغانستان، از شرق به کشورهای پاکستان و افغانستان، از جنوب به دریای عمان و از مغرب به استان‌های کرمان و هرمزگان محدود می‌شود (پرتال اینترنتی سازمان بنادر و دریانوردی استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۷).

این استان پهناور در سمت شرق با کشور پاکستان ۹۰۰ کیلومتر و با کشور افغانستان ۳۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد؛ در قسمت جنوب با دریای عمان مرز آبی دارد و از قسمت شمال و شمال غرب با استان خراسان به طول ۱۹۰ کیلومتر و در قسمت غرب با استان کرمان به طول ۵۸۰ کیلومتر و با استان هرمزگان به طول ۱۶۵کیلومتر همجوار است. این استان از دو ناحیه سیستان و بلوچستان تشکیل یافته است که از لحاظ طبیعی با یکدیگر متفاوت‌اند. ناحیه سیستان در قسمت شمالی این استان قرار دارد و حوزه مسطح و مسدودی است که از آبرفت‌های دلتای قدیمی و فعلی رود هیرمند تشکیل شده است. ناحیه بلوچستان منطقه وسیع کوهستانی است که حد شمالی آن کویر لوت و حد جنوبی آن دریای عمان است.مرزهای طولانی آبی و خشکی استان با کشورهای افغانستان ، پاکستان و کشورهای حوزه خلیج فارس، موقعیت ویژه‌ای را به آن بخشیده و سبب ایجاد شرایطی خاص شده است. چندگانگی و تنوع مذهبی، گویش‌های مختلف و نمود تعلقات قومی و قبیله­ای از دیگر ویژگی‌های اجتماعی این استان است. این استان بر اساس آخرین تغییرات شامل ۱۴ شهرستان است: ایرانشهر- چابهار- خاش- دلگان(به مرکزیت گلمورتی) – زابل- زاهدان- زهک- سراوان – سرباز (به مرکزیت راسک) – سیب سوران (به مرکزیت سوران)- کنارک- میان کنگی (به مرکزیت دوست محمد) و نیک شهر. همچنین این استان از ۴۰ بخش و ۳۶ شهر تشکیل گردیده است. بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهر استان زاهدان با بیش از ۵۶۷ هزار نفر جمعیت می‌باشد و کم‌جمعیت‌ترین شهر این استان شهر کوچک سرباز است که فقط ۱۰۴۷ نفر جمعیت دارد (پرتال اینترنتی سازمان بنادر و دریانوردی استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۷).

استان سیستان و بلوچستان از دو منطقه متمایز تشکیل شده است (پرتال فرمانداری استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۷):

– منطقه بلوچستان (جنوب استان)،تنوع اقلیمی‌اش را با دریای عمان گره زده است. این وادی دارای طبیعتی کوهستانی  می‌باشد. مناطق جنوبی استان با توجه به مجاورت با دریای عمان و بهره‌گیری از بادهای موسمی اقلیم متفاوتی دارند. بالا بودن میانگین دما و پایین بودن نوسانات آن از مشخصه‌های اساسی اقلیم منطقه است. با توجه به پایین بودن نزولات جوی و عدم وجود منابع برفی کوهستانی اکثر جریانات رودخانه‌ای، موقتی و فصلی بوده و در بخش وسیعی از استان منابع محدود آب‌های زیرزمینی تنها امکانات تأمین آب محسوب می‌شوند. وجود مخروط آتش‌فشانی تفتان با ۳۹۴۱ متر ارتفاع در شمال بلوچستان مرکزی، شرایط اقلیمی متنوع و جالبی را فراهم آورده است. منطقه بلوچستان با ۱۷۲۳۰۵ کیلومترمربع وسعت و از شهرستان‌های زاهدان ، میرجاوه ، خاش، سراوان ، سیب و سوران ، مهرستان ، ایرانشهر ،بمپور ،سرباز ، دلگان ، نیکشهر ، قصرقند ، چابهار و کنارک تشکیل می‌گردد.

– منطقه سیستان  (شمال استان)، نگینی است برآمده از آبرفت‌های رودخانه هیرمند که بزرگ‌ترین دریاچه آب شیرین جهان را در خویش جای داده است. شریان حیاتی منطقه یعنی هیرمند نوسانات سالیانه قابل‌ملاحظه‌ای را نشان می‌دهد. وزش بادهای ۱۲۰ روزه که از اواخر بهار تا پایان تابستان می‌وزد در تشدید نیاز و خشکی محیط مؤثر است. منطقه سیستان شامل شهرستان‌های زابل، زهک، نیمروز، هامون و هیرمند می‌باشد و ۱۵۹۱۷ کیلومترمربع مساحت دارد.

در وضعیت هواشناسی این منطقه بادهای شدید موسمی، طوفان شن، رگبارهای سیل‌آسا، رطوبت زیاد  و مه صبحگاهی پدیده‌ای قابل‌توجه است. این استان تابستان‌های گرم و طولانی و زمستان‌های کوتاه دارد. ازآنجاکه حداقل دما ندرتاً به صفر درجه سانتی‌گراد می‌رسد، رویش گیاه در اراضی آبی تقریباً در تمام طول سال ادامه دارد. عمده بارندگی در زمستان صورت می‌گیرد. این ناحیه دو فصل متمایز زمستان با درجه حرارت معتدل و خنک در ماه‌های آذر، دی و بهمن و تابستان گرم در بقیه فصل‌های سال دارد. در تمام شهرهای استان حداکثر دمای سالانه، بالای چهل درجه سانتی‌گراد گزارش شده است. این مقدار در ماه تیر، در ایرانشهر به پنجاه و یک درجه بالای صفر می‌رسد. کم‌ترین حد دمای استان در ماه‌های آذر و دی ثبت شده است (وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی، ۱۳۹۸).

میانگین حداقل دمای سردترین ماه سال بین حدود دوازده تا سیزده درجه سانتی‌گراد متغیر است. سردترین شهر استان، زاهدان و گرم‌ترین شهر آن ایرانشهر است. اختلاف و نوسان دمای بین زمستان و تابستان و حتی در یک شبانه‌روز بسیار بالا است، ولی حداقل مطلق دما به‌ندرت به صفر درجه می‌رسد نواحی ساحلی دریای عمان به علت رطوبت ناشی از مجاورت با دریا، تا حدودی از این امر مستثنا است و آب و هوای گرم آن با رطوبت بیشتری همراه است (وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی، ۱۳۹۸).

به علت بالا بودن متوسط دما و وزش بادهای موسمی، میزان تبخیر در این استان زیاد است و به‌طور متوسط چهار میلی‌متر در روز گزارش شده است بارندگی عمدتاً در ماه‌های زمستان صورت می‌گیرد. به‌طور متوسط در هفت ماه از سال در این ناحیه اثری از باران مشاهده نمی‌شود. میزان بارندگی از طرف شرق به غرب استان افزایش می‌یابد. متوسط سالیانه بارندگی آن حدود هفتاد میلی‌متر و بسیار نامنظم است (وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی، ۱۳۹۸).

بیشترین نزولات جوی، در شهرستان‌های خاش و زاهدان و متوسط سالانه آن صدو بیست میلی‌متر است. کم‌ترین مقدار بارندگی در شهرستان زابل روی می‌دهد و متوسط سالانه آن پنجاه و یک میلی‌متر است میزان متوسط رطوبت نسبی در سواحل دریای عمان، حدود هفتاد تا هشتاد درصد در دی ماه است. در تابستان مقدار رطوبت نسبی کاهش می‌یابد، ولی کرانه‌های غربی بلوچستان به علت نزدیکی به اقیانوس هند در تابستان نیز رطوبت نسبتاً بالایی دارد (وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی، ۱۳۹۸).

استان سیستان و بلوچستان از لحاظ طبقه‌بندی اقلیمی در ناحیه اقلیمی بیابانی و خشک می‌باشد. در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان گفت مناطق ایرانشهر، زابل و باهوکلات، آب و هوای بیابانی و ناحیه زاهدان در مرز بین اقلیم بیابانی و نیمه بیابانی قرار گرفته است. مناطق سراوان، خاش، چابهار، آب و هوای نیمه بیابانی و ناحیه کوهستانی بم پشت در جنوب سراوان و امتداد آن به‌طرف مشرق تا کوه‌های بشاگرد، آب و هوای نیمه بیابانی معتدل دارند. اقلیم مشرق ارتفاعات و فلات‌های مرتفع و کم وسعت میان آن، نیمه بیابانی با زمستان‌های سرد است. میزان نزولات در مناطق مختلف معمولاً بین ۱۳۰-۷۰ میلی‌متر می‌باشد. در سال بارندگی گاه موجب ایجاد سیل و خسارت شدید می‌گردد ولی در صورت مهار سیلاب‌ها امکان توسعه کشت افزایش می‌یابد. در تابستان حداکثر حرارت شهرستان‌های ایرانشهر و زابل به ۵۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد. شهرستان‌های دیگر حرارت پائین تری دارند. حداقل درجه حرارت زمستان در زاهدان و خاش معمولاً ۸-۷ درجه سانتی‌گراد زیر صفر و هرچند سال یک‌بار تا ۱۸- درجه سانتی‌گراد نیز نزول می‌کند. زاهدان سردترین و ایرانشهر گرم‌ترین شهرهای استان است. در نواحی جنوبی و ساحلی استان یعنی تا شعاع حدود ۱۵۰ کیلومتری از ساحل دریا در زمستان درجه حرارت شب و روز بین ۲۵-۱۰ در جه سانتی‌گراد متغیر بوده و این ویژگی همراه با رطوبت نسبی ۹۵-۵۰ درصد در طول سال استعداد فراوان تولید محصولات گرمسیری و سبزیجات غیر فصل را فراهم نموده است. همچنین این نوسانات رطوبت و وجود بادهای موسمی همچون بادهای معروف به صد و بیست روزه و باد هفتم یا گاوکش و ریزش جوی و اختلاف دما در ۲۴ ساعت به‌استثنای نواحی معتدل سواحل دریای عمان شرایط خاص اقلیمی، پوشش گیاهی و جانوری مناظر بدیعی را به وجود آورده است (وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی، ۱۳۹۸).

۲-۴-۱ استان سیستان و بلوچستان و بحران‌ها

کم‌آبی، ریزگرد، توفان شن و ماسه، خشک‌سالی و… تنها بخشی از فهرست بلندبالای مشکلات محیط‌زیستی در استان سیستان و بلوچستان است. سیستم آب‌رسانی در ۱۲۵۰ روستای سیستان و بلوچستان به شیوه «سقایی» است، خشک­سالی، گونه‌های جانوری این استان از جمله گاندو، تمساح پوزه‌کوتاه که خاص این منطقه است را در معرض انقراض قرار داده و روستاها یکی بعد از دیگری خالی از سکنه می‌شود. هامون که خشک شد، نفس زندگی در سیستان و بلوچستان هم به شماره افتاد. هر بار که باد می‌وزد، شن و ماسه برای در هم کوبیدن خانه‌ها و تأسیسات شهر به پا می‌خزد و با تمام توان سیستان و بلوچستان را فتح می‌کند. با این وجود اگرچه زنگ خطر کم‌آبی و خشک‌سالی در سیستان و بلوچستان از سال‌های پیش از خوزستان و سایر استان‌ها به صدا درآمده است هنوز هم اهتمام و همکاری بین سازمان‌های مسئول برای حل معضلات محیط‌زیستی این استان پهناور وجود دارد، ‌هر یک سیاست‌ها و برنامه‌های خود را داشته و ساز خود را می‌زند که نتیجه آن برای سیستان و بلوچستانی‌ها بلاتکلیفی و از دست رفتن زندگی است. این میان افغانستان هم آب را از هیرمند دریغ می‌کند تا زخم خشک‌سالی بر پیکر سیستان و بلوچستان عمیق‌تر شود. دیگر همه عالم و آدم می‌دانند که این روزها استان چه شرایطی دارد. در چند روز از ماه که شرایط واقعاً سخت و سرعت توفان‌ها به ۱۲۰کیلومتر در ساعت می‌رسد به‌طوری‌که اساساً زیست را غیرممکن کرده است. منشأ و علت این ریزگرد‌ها هم مشخص است، یکی از مهم‌ترین دلایل آن بستر خشکیده تالاب بین‌المللی هامون است و بخشی هم مربوط به اراضی است که به دلیل نبود آب در آن کشاورزی انجام نشده است. بخشی هم محدوده تالاب‌ها در داخل خاک افغانستان است (کیخا، ۱۳۹۷).

بروز خشک‌سالی‌های پیاپی و مشکلات ریزگرد‌ها، عدم تخصیص حق‌آبه تالاب بین‌المللی هامون، قاچاق گونه‌های حیات‌وحش از کشورهای همسایه با توجه به مرزی بودن استان، کمبود شدید نیروهای محیط‌بان و کارشناس در حوزه اداره کل حفاظت محیط‌زیست، پایین بودن سرانه فضای سبز در شهرهای استان به‌ویژه زاهدان، گستردگی و تعدد مخاطرات و مشکلات محیط‌زیستی دریایی در جنوب استان و حاشیه‌نشینی و تبعات منفی اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی این استان را دچار مشکل کرده است (پورملایی، ۱۳۹۷).

عدم ارائه طرح ظرفیت‌سنجی و آمایش برای بررسی نوع و ظرفیت صنعت در منطقه آزاد چابهار، عدم تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی تمام سدهای استان و عدم راه‌اندازی سیستم تصفیه فاضلاب برخی نواحی صنعتی از جمله نواحی صنعتی شیلاتی ساحلی از دیگر مشکلات این حوزه است. نیره ‌مدیرکل محیط‌زیست استان سیستان و بلوچستان درباره این معضلات بیان کرد: «این استان با دارا بودن ظرفیت‌های فراوان زیست‌محیطی از مشکلات فراوانی نیز رنج می‌برد به‌طوری‌که قاچاق گونه‌های حیات‌وحش، ریزگردها، کمبود شدید محیط‌بان و عدم اختصاص اعتبارات ملی برای حفاظت از گونه‌های در معرض خطر تهدید در استان، حاشیه‌نشینی و پایین بودن سرانه فضای سبز از جمله معضلات این حوزه در استان است (پورملایی، ۱۳۹۷).

برای رفع مشکلات دیپلماسی آب با کشور افغانستان و برنامه‌ریزی بین‌المللی برای تعیین حق‌آبه تالاب هامون و مدیریت صحیح و اصولی حوزه آبخیز، انتقال حق­آبه زیست‌محیطی تالاب از محل چاه نیمه‌ها از طریق خطوط لوله، طرح پایلوت تثبیت ریزگردها در کانون‌های بحرانی واقع در تالاب با استفاده از روش‌های مدیریت تطبیقی از جمله اولویت‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست سیستان و بلوچستان است (پورملایی، ۱۳۹۷).

همچنین تهیه طرح آمایش برای سواحل مکران با توجه به درخواست‌های متعدد صنایع سنگین برای استقرار در این منطقه، بررسی امکان‌سنجی انتقال آب از دریای عمان به دیگر نقاط، توسعه ایستگاه‌های پایش کیفی هوا در شهرستان‌های واجد شرایط، تهیه طرح بلندمدت خشک‌سالی در راستای مقابله با آثار سوء این پدیده و نظارت و کنترل مرزهای سیاسی برای جلوگیری از ورود گونه‌های غیربومی و گونه‌های که ورود آن‌ها تابع ضوابط خاصی است از دیگر اولویت‌های این سازمان در استان محسوب می‌شود (آذرپیرا، ۱۳۹۴).

کمبود آب و خشک‌سالی را شاید بتوان اصلی‌ترین مشکل این استان پهناور دانست، معضلی که به دنبال خود مجموعه‌ای از آسیب‌های محیط‌زیستی و اجتماعی را به همراه دارد، از انقراض گونه‌های جانوری تا مهاجرت مردم برای یافتن ذره‌ای آب. آن‌طور که مدیرکل مدیریت بحران سیستان و بلوچستان می‌گوید، ۱۲۵۰روستای سیستان و بلوچستان به شیوه سقایی آب­رسانی می‌شود. آب هامون کاملاً خشک شده و این رخداد، دامداران، عشایر، صیادان و کشاورزان حاشیه تالاب را با مشکلات بزرگی مواجه کرده است. شمال استان سیستان بلوچستان، وابسته به آورد آب رودخانه هیرمند است که امسال متأسفانه هیچ آوردی نداشته است و به همین دلیل در شمال و جنوب استان، با خشک‌سالی شدید روبه‌رو هستیم. کم‌آبی به حدی است که در بخش شمالی، به دلیل آورد آب صفر هیرمند، زمین‌های کشاورزی که به زیر کشت رفته بود، عملاً بی‌حاصل شد و زحمات کشاورزان از بین رفت. ضمن اینکه در بخش دامداری نیز خسارات بسیاری به مردم وارد شد. در جنوب نیز به‌موجب کاهش ۷۶درصدی بارندگی، با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو شده‌ایم (اربابی، ۱۳۹۷).

اینکه روستایی به دلیل کم‌آبی تخلیه شده باشد، صحت ندارد، هرچند نگرانی‌هایی مطرح می‌شود، اما اینکه روستایی صرفاً به این دلیل تخلیه شده باشد، نه چنین موردی گزارش نشده است. در مبحث چاه‌های آب غیرمجاز، سازمان آب منطقه‌ای استان ورود پیدا کرد و مناطق و چاه‌ها شناسایی شد و مقابله با آن را در دستور کار خود قرار داده است، اما اینکه چه تعداد شناسایی و تا این زمان چه تعداد پر شده است، آماری است که در اختیار عزیزان در سازمان آب منطقه‌ای استان است (اربابی، ۱۳۹۷).

منطقه سیستان ۲۰ سال است که با خشک‌سالی مواجه است و همان‌گونه که عنوان شد، امسال که رودخانه هیرمند به تالاب هیرمند منتهی می‌شود، اصلاً هیچ آوردی نداشت. کشاورزی و دامداری ما هیچ بهره‌ای از آب هیرمند نداشتند، چه برسد به اینکه بخواهد آبی به هامون برسد. بی‌آبی ۱۸ –۱۷ ساله هامون، موجب بروز و تسری برخی بیماری‌های تنفسی و چشمی میان مردم منطقه شده است. هرچند در سالیان پیش، بیمارستان تخصصی تنفسی در منطقه تأسیس شد. باید پذیرفت آب هامون کاملاً خشک شده و دامداران، عشایر، صیادان و کشاورزان حاشیه تالاب را با مشکلات بزرگی مواجه کرده است به همین دلیل برای تأمین آب ۴۶هزار هکتار از اراضی زراعی منطقه، اکنون با هدف جلوگیری از تبخیر آب، لوله‌گذاری‌ها در حال انجام است که بتوان به واسطه آن، آب «چاه نیمه‌ها» را به این مزارع انتقال داد و یک منبع آب پایدار برای مردم منطقه تأمین کرد (اربابی، ۱۳۹۷).

تاکنون به دلیل کم‌آبی تعداد زیادی از روستاهای ‌مرزی خالی از سکنه شدند و تمام شهرستان‌ها جمعیت حاشیه‌نشین دارند. مرکز استان بیش از ۳۵۰هزار نفر و چابهار حدود ۳۰۰هزار نفر حاشیه‌نشین دارد که نگرانی‌های زیادی را به وجود آورده است. علت اصلی بی‌توجهی به روستاهاست. روستانشینان دام و مزارع کشاورزی خود را از دست داده‌اند و بهانه‌ای برای ماندن در روستا ندارند و به‌ناچار آنجا را ترک کرده‌اند. این افراد در شهرها نیز دچار انواع بزهکاری و ناهنجاری‌های اجتماعی می‌شوند. این قشر نوع زندگی متفاوتی با شهرنشینان دارند و مشکلاتی را برای زندگی شهری به وجود می‌آورند. زیرساخت‌های شهری برای گسیل این جمعیت آماده نیست، خالی از سکنه بودن روستاهای مرزی نگرانی‌های بیشتری را ایجاد کرده و هزینه مرزداری را افزایش می‌دهند، در بسیاری از موارد امنیت مرزها را روستانشینان مرزی حفظ کرده‌اند و اجازه ورود افراد ناسالم و شوم را به روستاها ندادند (‌درازهی، ۱۳۹۷).

۲-۴-۲ بررسی بحران‌ها در سطح استان سیستان و بلوچستان

صبوری و همکاران در سال ۱۳۹۱ به مخاطره شناسی تحلیلی استان سیستان و بلوچستان پرداختند که مطالب این بخش برگرفته از مقاله آن‌ها می‌باشد. زیرا در بین تمامی مراجع معتبر علمی، تنها مقاله‌ای بود که به‌صورت تحلیلی و تفسیری به استان سیستان و بلوچستان پرداخته بود و در راستای اهداف این تحقیق بسیار مفید بودند.

منطقه سیستان با پنج شهرستان زابل، هیرمند، زهک، نیمروز و هامون در شمالی‌ترین قسمت این استان قرار گرفته است، این منطقه زمین‌های مسطح و خشک را در خود جای داده است و هوای گرم و خشن آن به‌گونه‌ای بر منطقه غالب شده که تابستان‌های گرم آن دمای هوا گاه تا ۶۰ درجه و بادهای دائمی همراه با گرد و خاک و توفان‌های شن را تجربه می‌کند و زمستان‌های آن نیز سوز سرمایی دارد که استخوان را خشک می‌کند.

شمال سیستان و بلوچستان در ادوار قدیم به دلیل وفور نعمت و وجود تالاب بین‌المللی هامون در آن به انبار غله ایران معروف بوده اما هم‌اینک پس از گذر خشک‌سالی‌های مداوم ۲۰ ساله این دریاچه به بستری برای بروز پدیده وحشتناک توفان شن تبدیل شده است.

در کنار توفان‌های شن، در این منطقه تل‌ماسه‌های چند تنی نیز خفته‌اند که با اندک بادی راه خود را دیوانه‌وار به هر سویی باز می‌کنند و همه‌چیز را در کام خود می‌کشند. وجود گرد و خاک غلیظ و همجواری این منطقه با کشور افغانستان، آن را به مرکز سل ایران تبدیل کرده و بیماری‌های تنفسی را در آن به‌طور چشمگیری افزایش داده است. در بسیاری از روزهای سال به دلیل وزش توفان و گرد و غبار و آلودگی هوا در منطقه سیستان به‌منظور کمک به مردم بسته‌های غذایی و ماسک درب منازل افراد توزیع می‌شود.

از منطقه سیستان به جنوب استان در نواحی مرکزی کوه‌های سر به فلک کشیده‌ای وجود دارد که هوای خنک و معتدلی را برای این مناطق فراهم کرده و نمونه شاخص آن را می‌توان در شهرستان خاش مشاهده کرد به‌طوری‌که شرایط مطلوب آب و هوایی باعث رشد انواع میوه‌ها در این منطقه شده است. در قلب این کوه‌ها «تفتان» نیمه‌خواب قرار گرفته و گاه غرشی چند سر می‌دهد، از دهانه این آتش‌فشان نیمه فعال گازهای گوگردی متصاعد می‌شود و در اطراف آن نیز چشمه‌های آب گرم بسیاری وجود دارد.

مخاطره اصلی نواحی مرکزی سیستان و بلوچستان سیلاب‌های ویران‌کننده‌ای است که بیشتر در فصول سرد چهره خود را نمایان می‌کند و چنان شدتی دارد که هر آنچه در مسیر آن باشد لابه‌لای پیکر گل‌آلود خود محو می‌کند. از عمده فجایع این سیلاب‌ها، آسیب به مسیرهای عبور مرور و ویران کردن روستاهای در حاشیه آبراه‌ها است. شرایط در این بخش‌ها زمانی بیشتر سخت می‌شود که در کوران این مخاطرات راهی برای امدادرسانی از بین کوه‌ها و سیلاب‌ها به مردم وجود ندارد. گرچه گرمای هوا امسال دامن‌گیر مناطق مرکزی سیستان و بلوچستان نیز شده و شهرستان خاش را بی‌نصیب از هوای ۴۰ تا ۴۵ درجه‌ای نگذاشته اما با این وجود می‌توان گفت مردم این منطقه وضعیتی به‌مراتب بهتر از ساکنان شهرستان‌های جنوبی استان چون ایرانشهر، دلگان، سرباز و نیکشهر و غیره دارند. در مناطق جنوبی سیستان و بلوچستان دمای هوا گاه تا ۵۵ درجه نیز می‌رسد.  باران‌های سیل‌آسای جنوب استان چون رعد و برق به یک‌باره می‌آیند و در کوتاه زمانی پس از تخریب و ویرانی محو می‌شوند و باز خشکی و گرما و بی‌آبی ادامه می‌یابد.

در جنوب استان در منطقه چابهار و مکران دروازه ورود ایران به اقیانوس‌های جهان یعنی دریای عمان قرار گرفته است، این ساحل بدیع و بی‌نظیر علاوه بر ایجاد درآمد و تبدیل این منطقه به مرکز تجارت ملی و بین‌المللی و جذب گردشگران بی‌شمار برخی مخاطرات را نیز به دنبال دارد. در شرایط توفانی، این دریا سیمایی خشن و موحش از خود نشان می‌دهد و لنج های بزرگ را همچون پر کاهی به تکان وامی‌دارد، توفان‌های بزرگ یکی دیگر از مخاطرات دریایی محسوب می‌شوند و از نمونه‌های آن می‌توان به توفان آشوبا اشاره کرد که چندی قبل نزدیک بود ساحل چابهار را درنوردد و تنها امداد الهی بود که مسیر آن کج شد.

زلزله از دیگر بلایای طبیعی این استان است که به دلیل واقع شدن آن در نزدیکی گسل‌ها همواره شاهد وقوع زلزله‌های مختلف هستیم به‌طوری‌که یکی از بزرگ‌ترین زلزله‌های قرن با شدت ۷٫۵ در مقیاس ریشتر چندی قبل در شهرستان سراوان رخ داد، کمربند گسلی مکران در دریای عمان و نزدیکی بندر چابهار قرار گرفته است و  به گفته کارشناسان با وقوع زلزله‌ای به بزرگی شش ریشتر مستعد ایجاد سونامی ویران‌کننده در چابهار است.

۲-۴-۳ مخاطره شناسي استان سیستان و بلوچستان

ايران يكي از كشورهاي آسیب‌پذیر دنيا در مقابل بلايا است و سهم استان پهناور سيستان و بلوچستان دراین‌بین، وقوع طوفان‌های بی‌شمار شن و ماسه در منطقه سيستان، طوفان‌های دريايي سواحل درياي عمان در چابهار و كنارك و احتمال سونامي در آينده، گسل‌های فعال و آتش‌فشان نيمه فعال تفتان است كه تاكنون موجب بروز خسارات فراوان به بناها و تلفات انساني شده است. همچنين هر ساله شاهد خشک‌سالی‌ها و سیلاب‌های گسترده در اين استان هستيم كه ساليان متمادي مردم استان با آن‌ها دست و پنجه نرم کرده‌اند.

۲-۴-۳-۱ زمین‌لرزه در استان سیستان و بلوچستان

در استان سيستان و بلوچستان تعداد ۴۳ گسل با طول بيش از ۲۰ كيلومتر وجود دارد كه از اين تعداد، ۶ گسل (گسل‌های نصرت‌آباد، زاهدان، سفيدابه، نهبندان، قصرقند و جنوب زابلي) زمین‌لرزه‌ای بوده و ۱۳ گسل (گسل‌هاي ساحلي مكران، سراوان، دامن، كهورك، لاديز، جازموريان، كيشي، كنار، بيرگ، بم پشت، كاسكين، لشار و مسكوتان) كواترنر می‌باشد. جدول (۲-۱) مشخصات گسل‌هاي استان را نشان می‌دهد.

جدول ۲- ۱: مشخصات گسل‌های استان سيستان و بلوچستان

نام گسلنوع گسلطول گسل (کیلومتر)تقسیم‌بندی گسل از نظر فعالیتنام گسلنوع گسلطول گسل (کیلومتر)تقسیم‌بندی گسل از نظر فعالیت
ساحلي مكرانعادي۳۰۰<كواترنر[۱]كهوركامتداد لغز۱۵۰كواترنر
كهيرعادي۴۵بیش از كواترنرنصرت‌آبادامتداد لغز۲۲۰زمین‌لرزه‌ای
گوزرعادي۲۰بیش از كواترنرزاهدانامتداد لغز۱۵۰زمین‌لرزه‌ای
مومانعادي۱۸بیش از كواترنرسفیدابهراندگي۵۰زمین‌لرزه‌ای
بيرعادي۴۰بیش از كواترنرنهبندانامتداد لغز۲۰۰زمین‌لرزه‌ای
زيردانعادي۹۵بیش از كواترنرغرب ميرجاوهراندگي۳۰كواترنر
پدم پيسمعکوس۲۳بیش از كواترنرلاديزامتداد لغز۵۰بیش از كواترنر
پوزكمعکوس۳۰بیش از كواترنرتلخاب۱۰۰بیش از كواترنر
وشنامعادي۳۰بیش از كواترنرگازوراندگي۵۰بیش از كواترنر
زمين كانعادي۱۸بیش از كواترنرانجیردانامتداد لغزبیش از كواترنر
ديناركلكعادي۷۵بیش از كواترنرپادجيراندگي۳۵بیش از كواترنر
كهوركانمعکوس۱۱۵بیش از كواترنردرگي آبادامتداد لغز۵۰بیش از كواترنر
آباندمعکوس۴۰بیش از كواترنرجازموريانراندگي۵۰كواترنر
قصرقندمعکوس۲۰۰زمین‌لرزه‌ایكيشيمعکوس۸۵كواترنر
بوگاندهمعکوس۴۸بیش از كواترنرجنوب زابليراندگي۱۵۰زمین‌لرزه‌ای
فيروزآبادمعکوس۱۴۰بیش از كواترنرکنارراندگي۱۵۰كواترنر
كاجهمعکوس۷۲بیش از كواترنربیرگراندگي۶۰كواترنر
خودارمعکوس۲۵بیش از كواترنربم پشتامتداد لغز۷۵كواترنر
تالگانهمعکوس۶۰بیش از كواترنرکاسکینراندگي۵۵كواترنر
سراوانراندگی۲۷۰كواترنرلشارراندگي۵۵كواترنر
دامن۱۰۰كواترنرمسكوتان۵۰كواترنر

۲-۴-۳-۲ زمین‌لغزش در استان سیستان و بلوچستان

زمین‌لغزش‌ها يكي از پدیده‌های زمین‌شناسی ناشي از حركت ثقلي مواد هستند. اين پديده همانند حوادث و وقايع طبيعي بزرگ‌مقیاس نظير آتش‌فشان‌ها و زلزله‌ها، كه به‌عنوان حوادث غيرمترقبه خوانده می‌شوند، از جمله وسيع‌ترين و پردامنه‌ترین سوانحي هستند كه به‌طور مستقيم و غيرمستقيم سبب بروز خسارات مالي و جاني قابل‌توجه می‌شوند. داده در ايران و استان سيستان و بلوچستان را نشان می‌دهد؛ همان‌طور كه در شكل‌های ۲-۲ و ۲-۳ مشاهده می‌شود، فقط يك زمین‌لغزش در حد متوسط و يك زمین‌لغزش بزرگ با مساحت بيش از ۱۰۰ کیلومتر در استان سيستان و بلوچستان ثبت شده است.

شکل ۲- ۲: زمین‌لغزش‌هاي رخ‌داده در ايران( پايگاه ملي داده‌های علوم زمين كشور)

شکل ۲- ۳: پهنه‌بندی زمین‌لغزش در استان سيستان و بلوچستان

۲-۴-۳-۳ آتش‌فشان در استان سيستان و بلوچستان

كوه آتش‌فشانی تفتان در فاصله ۱۰۰ كيلومتري جنوب- جنوب شرقي شهر زاهدان و ۴۵ كيلومتري شمال- شمال غربي شهر خاش واقع شده است. ارتفاع قله تفتان از سطح دريا ۴۰۵۰ متر و بلندي آن نسبت به زمین‌های اطراف ۲۴۵۰ متر است. امروزه بخارات گازهاي گوگردي، آب، گاز كربنيك و اسیدسولفوریک از قله امروزي تفتان نشانه نيمه فعال بودن آن است. چشمه‌های معدني و گرم اطراف كوه تفتان با آخرين فعاليت آتش‌فشانی كوه تفتان مرتبط است. بالا بودن ميزان دی‌اکسید سيليسم نشان‌دهنده منشأ عميق آب چشمه و ارتباط آن با آتش‌فشان كوه تفتان می‌باشد. اين آتش‌فشان نيمه فعال در صورت فعاليت جديد مناطق اطرافش را دچار بحران خواهد نمود.

۲-۴-۳-۴ خشک‌سالی در استان سيستان و بلوچستان

استان سيستان و بلوچستان بزرگ‌ترین استان كشور به جهت تسلط فصلي پرفشارهاي جنب حاره بر بخش عظيمي از آن از یک‌طرف و قرار گرفتن بیابان‌های بزرگ آن در داخل از طرف ديگر و همچنين سيستم چین‌خورده آلپ- هيمالايا و محصور بودن توسط چاله‌های بسته از سمت غرب مانند جازموريان بوده و با تنوع شديد اقليمي همراه است. اين امر به دليل مجاورت با درياهاي وسيع جنوبي و چاله‌های انتهايي هيرمند در شمال و گستره وسيع بياباني و نفوذ سیستم‌های موسمي در دوره‌ای از سال سبب ايجاد تنوع اكولوژيك و اشكال مختلف معيشتي می‌شود. در منابع گوناگون ویژگی‌های آب و هوايي شهرهاي استان بر اساس دما، رطوبت و بارش آورده شده است كه برخي طبقه‌بندی‌ها همچون طبقه‌بندی دومارتن، ايوانف و سليانينوف، توانايي تعيين انواع مختلف اقليم استان را نداشته و كل استان را در يك طبقه‌بندی اقليمي قرار می‌دهند (شکل ۲-۴).

ميزان بارندگي در ایستگاه‌های نزديك به دريا در جنوب استان بالاتر می‌باشد كه با دور شدن از دريا ميزان بارندگي كاهش می‌یابد و نيز مناطق شمالي استان از نوسانات بارندگي كمتري برخوردارند. ميانگين بارندگي از ۹/۶۳ میلی‌متر در زابل تا  4/150 میلی‌متر در خاش متفاوت است و دو ايستگاه چابهار و كنارك بيشترين ميزان نوسانات بارندگي را دارند. كمترين ميزان تعدد خشک‌سالی در ايستگاه سراوان با ۵ سال واقع در شرق تا مركز استان و بيشترين آن در ايستگاه زاهدان ( ۹ سال) مشاهده می‌شود. ايستگاه سراوان طي ۱۲ سال در حالت نرمال قرار داشته است كه پايداري اقليمي آن را نشان می‌دهد. ولي ايستگاه زاهدان در طول دوره آماري ۲۰ ساله تنها ۵ سال در حالت نرمال قرار داشته است و در همين ايستگاه ۷ دوره تر و ۸ دوره خشك مشاهده می‌شود كه بيانگر نوسانات فوق‌العاده زياد بارندگي در اين ايستگاه است. اگرچه شمال استان، كوهستاني است ولي به دليل واقع شدن جنوب استان در حاشيه درياي عمان، تغییرات بارندگي بيشتري نسبت به بخش شمالي حوزه با ارتفاع بيشتر دارد.

شکل ۲- ۴: اقلیم‌های مختلف استان سيستان و بلوچستان

شکل ۲- ۵: پهنه‌بندی ريسك خشک‌سالی در استان سيستان و بلوچستان

۲-۴-۳-۵ سيل در استان سيستان و بلوچستان

در بعضي موارد اثرات سوء ناشي از وقوع سيل كمتر از زلزله نبوده و عدم پيشگيري از وقوع آن می‌تواند خسارات جاني و مالي جبران‌ناپذیری را بر جاي گذارد.  طبق آمار و اسناد موجود، تعداد و خسارات سيل در دوره ۲۵ ساله نشان می‌دهد که در این استان ۵۵ مرتبه سیل به وقوع پیوسته است که باعث فوت ۳۷۲ نفر و خسارت مالی به میزان ۱۲۴۸ میلیارد  ریال شده است به‌طوری‌که در این بازه زمانی، از نظر تعداد، رتبه  5 و از نظر مالی،  رتبه ۳ کشور را داشته است.

۲-۴-۳-۶ سونامي

۲-۶ جمع‌بندی فصل دوم

با توجه به نقشه لرزه‌خیزی استان، در اطراف شهر زابل، چابهار و خاش هيچ كانون سطحي زمین‌لرزه‌ای وجود ندارد. در محدوده شهر سفيدابه، راسك و ايرانشهر تعداد بسيار زيادي كانون سطحي زمین‌لرزه واقع شده است كه نشان از خطر زياد زلزله در اين شهرها دارد. در محدوده اطراف شهرهاي زاهدان، نيكشهر، سراوان و ميرجاوه تعدادي كانون سطحي زمین‌لرزه با فاصله متفاوت از اين شهرها قرار دارد. با توجه به نقشه پهنه‌بندی زمین‌لغزش حدود ۷۰ درصد مساحت استان مناطق بدون خطر زمین‌لغزش می‌باشد و بقيه مساحت استان داراي خطر متوسط و زياد می‌باشد، مناطق با خطر زياد زمین‌لغزش در استان خيلي محدود بوده و مختص مناطق كوهستاني با جنس مصالح مستعد لغزش و داراي شيب زياد می‌باشد، كه مربوط به مناطق كوهستاني شهرستان زاهدان، خاش، سراوان، ايرانشهر و چابهار می‌شود. مساحت كل مناطق خطر بالاي وقوع زمین‌لغزش در استان سيستان و بلوچستان ۳ درصد مساحت كل استان را شامل می‌شود كه مطابق با آمار ثبت شده زمین‌لغزش‌هاي رخ داده در استان مي‌باشد. در اين استان به‌صورت كلي خطرات زمین‌لغزش و عواقب ناشي از آن، از درجه اهميت كمتري برخوردار می‌باشد. پهنه‌های داراي خطر روانگرايي در استان شامل درياچه جازموريان در شهرستان ايرانشهر و نيكشهر، دریاچه هامون هيرمند و مناطق اطراف آنکه بخش اعظمي از شهرستان زابل، دو پهنه بسيار كوچك نيز در شهرستان خاش، يك پهنه بسيار كوچك در شهرستان سراوان و يك پهنه ديگر كه در شمال شرقي شهرستان چابهار می‌باشد. سازنده­هاي حساس به فرسايش بيشتر رسوبات كواترنري و مناطق داراي ماسه‌های روان و سازنده­هاي سست می‌باشد كه در نقشه پهنه‌بندی فرسايش ارائه شده است كه ماحصل اين فرسایش‌پذیری زياد تولید ماسه‌های روان و طوفان شن در محدوده وسيعي از استان می‌باشد. مشكلات سيلاب و خشک‌سالی در استان از ديگر مسائل عمده مخاطرات طبيعي و اقليمي استان است كه به دليل بارش‌های ناگهاني و عدم وجود پوشش گياهي و جذب آب باران سیل‌های ناگهاني در استان رخ می‌دهد. خشک‌سالی هم به دليل شرايط اقليمي و كمبود بارش‌ها داراي اثرات زيانباري به منابع طبيعي و زيستي استان مي‌باشد كه خشك شدن دریاچه هامون و تشديد طوفان شن از عواقب آن است. از ديگر تهديدات طبيعي استان به‌ویژه مناطق ساحلي می‌توان به خطر سونامي اشاره كرد كه در صورت رخداد زمین‌لرزه بزرگ در داخل درياي عمان و در طول گسل مكران، دور از انتظار نيست.

فصل سوم

روش تحقیق

۳-۱ مقدمه

توسعه فنّاوری، بهره‌مندی انسان‌ها از خدمات بیشتر، سریع‌تر و با هزینه کمتر را سبب شده است. همسو با این توسعه، نیاز به ارتقا ایمنی در سطح بالاتر افزایش‌یافته است. لذا توجه خاص به ایمنی ضرورت اجتناب‌ناپذیر بوده و اساسی‌ترین ابزارها برای ارتقا سطح ایمنی نیز ارزیابی مستمر آن می‌باشد (قایمی و علیرضایی، ۱۳۸۱).

یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در پیشرفت هر صنعت، توجه به پژوهش و تحقیق است. فصول گذشته به بررسي كليات پايان­نامه و پيشينه تحقيق پرداخت. دستيابي به شناخت علمي ميسر نخواهد بود مگر زماني كه روش‌شناسي صحيحي صورت پذيرد. هدف از این فصل، بیان چگونگی گردآوری داده‌ها، روش تفسیر و تحلیل داده‌ها و بیان قواعد و اصول مورد استفاده است. در اين فصل روش تحقیق، جامعه آماری، روش نمونه‌گیری و تعيين حجم نمونه، روش گردآوري اطلاعات، ابزار سنجش روايي و پايايي، پرسشنامه و روش‌های آماری جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات گردآوری‌شده که در انجام این پژوهش بکار گرفته شده‌اند، مورد بررسی قرار می‌گیرد.

۳-۲ جامعه آماری

با توجه به تعریف، جامعه (آماری) عبارت است از مجموعه کامل اندازه‌های ممکن یا اطلاعات ثبت شده از یک صفت کیفی که می‌خواهیم استنباط‌هایی راجع به آن انجام دهیم. منظور از عمل گردآوردن داده‌ها، استخراج نتایج درباره جامعه می‌باشد. یا به بیان ساده‌تر، در هر بررسی آماری، مجموعه عناصر موردنظر را جامعه می‌نامند. یعنی جامعه، مجموعه تمام مشاهدات ممکن است که می‌توانند با تکرار یک آزمایش حاصل شوند (دلاور، ۱۳۸۷).

جامعه آماری این پژوهش شامل کارشناسان مدیریت بحران، جمعیت هلال‌احمر، بیمارستان‌ها، پدافند غیرعامل و نیروی انتظامی استان سیستان و بلوچستان می‌باشد. حجم این گروه، ۱۰۰ نفر برآورد شده است. جدول ۳-۱ توزیع افراد جامعه پژوهش را نشان می­دهد.

جدول ۳- ۱: توزیع افراد جامعه پژوهش

 نیروی انتظامیپدافند غیرعاملبیمارستانجمعیت هلال‌احمرمدیریت بحران
تعداد۲۷۸۴۳۱۰۱۲

۳-۳ روش نمونه‌گیری و حجم نمونه

نمونه، بخش کوچکی از جامعه است که معرف کل جامعه فرض می‌شود. برای تعیین حجم نمونه راه‌های فراوانی وجود دارد که یکی از پرکاربردترین روش‌ها برای محاسبه حجم نمونه آماری فرمول کوکران است. برای استفاده از این فرمول تنها نیاز است حجم جامعه آماری پژوهش را بدانیم. مفروضات فرمول کوکران:

z مقدار متغیر نرمال واحد استاندارد می‌باشد که در سطح اطمینان ۹۵ درصد برابر با ۹۶/۱ است.

N حجم جامعه آماری که در این پژوهش تعداد ۱۰۰ نفر است.

P  احتمال موفقیت و q احتمال شکست در انجام نمونه‌گیری است که  مقدار  0.5 در نظر گرفته شده است.

d مقدار خطای مجاز اندازه‌گیری است که معمولاً بین ۰٫۰۸  و ۰٫۰۵ متغیر می‌باشد که در این تحقیق به‌منظور انتخاب نمونه بزرگ‌تر، خطای اندازه‌گیری ۰٫۰۵ در نظر گرفته شده است.

بنابراین با توجه به حجم ۱۰۰ نفری جامعه پژوهش و در سطح خطای ۵ درصد، اندازه نمونه این پژوهش، ۸۲ نفر به دست آمده است. با توجه به احتمال برابر تمام اعضای نمونه، نمونه­گیری این پژوهش به‌صورت تصادفی ساده می‌باشد.

۳-۴ متغیرهای پژوهش

در این پژوهش، دو متغیر مستقل و وابسته بکار رفته است.

متغير مستقل، متغيري كه پژوهشگران آن را دستكاري يا انتخاب می‌کنند تا تأثیر آن را بر متغير وابسته مورد بررسي قرار دهند (خاکی، ۱۳۸۷).

در این پژوهش، بحران‌های طبیعی، متغیر مستقل پژوهش هستند.

متغیر وابسته، متغيري است كه تحت تأثیر متغير مستقل قرار می‌گیرد و بر اثر تغييرات آن تغيير می‌کند. در حقیقت متغير وابسته متغيري است كه مورد پیش‌بینی است؛ درحالی‌که متغير مستقل متغيري است كه پیش‌بینی از روي آن صورت می‌گیرد (خاکی، ۱۳۸۷).

در این پژوهش، استان سیستان و بلوچستان، متغیر وابسته پژوهش هستند.

۳-۵ روش پژوهش و انجام آن

آنچه نتایج برآمده از یک پژوهش را ارزشمند و قابل استناد می­نماید روش پژوهش ساختارمند، هدفمند و علمی است. هر تحقیقی مطابق با ماهیت و ساختار مسئله مورد بررسی نیازمند روش تحقیق متناسب با آن است. تحقیقات علمی بر اساس هدف تحقیق به سه دسته بنیادی، کاربردی، تحقیق و توسعه (ارزیابی) تقسیم می‌شود. با اينكه هر موضوع تحقيقي ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود را دارد؛ تمام پروژه‌های تحقيقاتي بدون توجه به پديده مورد بررسي، داراي مراحلي هستند كه می‌توان آن‌ها را به شرح ذكر كرد:

  • انتخاب موضوع تحقيق و بيان سؤالات،
  • تهيه طرح تحقيق،
  • اندازه‌گیری و جمع‌آوری اطلاعات،
  • طبقه‌بندی و تجزيه و تحليل اطلاعات و
  • تفسير نتايج به‌منظور آزمون سؤالات

پژوهش حاضر از حیث هدف، کاربردی و از نظر روش‌شناسی، توصیفی-پیمایشی است. داده‌های این پژوهش از نوع روش کمی استفاده نموده است. پس از مرور ادبیات و پیشینه، انواع بحران‌ها و سابقه وقوع آنان در استان سیستان و بلوچستان بررسی می‌شود. داده­های لازم در رابطه با آن‌ها از تحقیق میداني و منابع کتابخانه‌ای و اینترنت به دست می­آیند و بدین منظور پرسشنامه اولیه تدوین گشته و پس از تائید پایایي و روایي آن، پرسشنامه نهایي با استفاده از نظرات اساتید و خبرگان طراحي مي­شود. پرسشنامه بین خبرگان آشنا با موضوع تحقیق توزیع می‌شود تا بحران‌های طبیعی استان سیستان و بلوچستان اولویت‌بندی شود. درنهایت نتایج و راهکارهای پیشنهادی ارائه مي­گردند..

۳-۶ روش و ابزار گردآوری اطلاعات

يكي از اصلی‌ترین بخش‌هاي هر كار پژوهشي را جمع‌آوری داده­ها و اطلاعات تشكيل می‌دهد. چنانچه اين كار به شكل منظم و صحيح صورت پذيرد‏، كار تجزيه و تحليل و نتیجه‌گیری از داده‌ها با سرعت و دقت خوبي انجام خواهد شد. در این پژوهش جمع‌آوری داده‌ها اطلاعات موردنیاز به دو صورت انجام می‌گیرد:

  • داده­های اولیه

۱) پرسشنامه

۲) گروه‌های کانونی

  • داده­های ثانویه

منابع

اله­یاری، عباس. طباطبایی جبلی فروزان سادات. (۱۳۹۶) بررسی تأثیر بحران آب بر ارتباطات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی (استان اصفهان و چهارمحال و بختیاری). کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری و شهرسازی ایران معاصر، تهران، دانشگاه اسوه.

امانی، حمیدرضا؛ رفیعی، حمیدرضا؛ ابراهیم زاده، روح اله. محمدی، اکبر. (۱۳۹۷) مدیریت یکپارچه کلانشهرها در مواجهه با بحران‌های طبیعی با تأکید بر کلانشهر تهران. اولین همایش بررسی چالش‌ها و ارایه راهکارهای نوین مدیریت شهری، تهران، سازمان بسیج.

بهروزی زاد، حمیدرضا. (۱۳۹۷) تهدیدات امنیتی ناشی از بحران‌های طبیعی و انسان ساخت با تأکید بر مسائل شهری. اولین همایش بررسی چالش‌ها و ارایه راهکارهای نوین مدیریت شهری، تهران، سازمان بسیج.

پوراحمد، احمد؛ لطفي، صديقه؛ فرجي، امين؛ عظيمي، آزاده. (۱۳۸۸) بررسي ابعاد پيشگيري از بحران زلزله. مطالعات و پژوهش هاي شهري منطقه اي، دوره ۱، شماره ۱، صص ۱-۱۶٫

جان پرور، محسن؛ صالح آبادی، ریحانه؛ زرگری، مطهره. (۱۳۹۶) پیامدهای بحران مهاجرت ناشی از خشک‌سالی‌های کوتاه‌مدت در استان سیستان و بلوچستان. فصلنامه علمی-پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران، دوره جدید، سال ۱۵، شماره ۵۲، صص ۱۸۳-۱۹۹٫

جلالی ثابت، رضا؛ حاتمی، سمیه. (۱۳۹۷) بررسی مدیریت بحران زلزله در شهر کنگان با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی. کنفرانس عمران، معماری و شهرسازی کشورهای جهان اسلام، تبریز، دانشگاه تبریز.

جهانگیری، کتایون؛ صدیقی، ژیلا؛ هدایتی، سیدپوریا. (۱۳۹۲) تحليل وضعيت موجود استان سيستان و بلوچستان در به كارگيري رويكرد مديريت جامعه محور در مقابله با بلاياي طبيعي. نشریه پایش، سال ۱۳، شماره ۱، صص ۱۰۱-۱۰۶٫

حاتمی­چگنی، رضا؛ نوالدینی، سیدمیلاد. (۱۳۹۷) دستیابی به مدیریت کارآمد شهری در برابر بحران سیلاب شهری با رویکرد پدافند غیرعامل (مطالعه موردی: شهرستان خرم آباد). کنفرانس عمران، معماری و شهرسازی کشورهای جهان اسلام، تبریز، دانشگاه تبریز.

حسینی، سیدمجتبی؛ دیرکوند، فاطمه؛ صفریان، امیدرضا؛ ایوبیان، علی. (۱۳۹۷) ارزیابی ریسک مدیریت بحران در مرحله پاسخگویی در سوانح طبیعی با تأکید بر زلزله مطالعه موردی: شهرستان درود. دومین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری با تأکید بر اشتغال زایی در صنعت ساختمان، تهران.

حمیدی، زهرا؛ رستمی، آزیتا؛ فراهانی، سما. (۱۳۹۷) ضرورت مدیریت بحران مخاطرات طبیعی بارویکرد پدافند غیرعامل. کنفرانس بین‌المللی امنیت، پیشرفت و توسعه پایدار مناطق مرزی، سرزمینی و کلانشهرها، راهکارها و چالش‌ها با محوریت پدافند غیر عامل و مدیریت بحران، تهران، دانشگاه افسری امام علی.

خاک سفیدی، عباس. نورا، نادر. (۱۳۸۷) اثرات خشکي آب رودخانه هيرمند بر مسائل زيست محيطي منطقه سيستان و تالاب هامون. كنفرانس بین‌المللی بحران آب، دانشگاه زابل.

درستیان، آرزو. (۱۳۹۰) زلزله، مديريت بحران و تأثیر مداخلات رواني-اجتماعي بر كاهش اضطراب نجات يافتگان. فصلنامه زمين، دوره ۶، شماره ۲۱، صص ۱۱-۲۵٫

رجایی، علی؛ معتمدوزیری، بهارک؛ فلاحی، رسول؛ حسینی پورکوویی، حسین. (۱۳۹۷) مدیریت بحران‌های طبیعی. کنفرانس بین‌المللی امنیت، پیشرفت و توسعه پایدار مناطق مرزی، سرزمینی و کلانشهرها، راهکارها و چالش‌ها با محوریت پدافند غیر عامل و مدیریت بحران، تهران، دانشگاه افسری امام علی

ستوهیان، فرزاد؛ کاظمی، شقایق؛ صفوی، سیده فاطمه؛ جواهردهی، پریسا. (۱۳۹۶) مدیریت بحران در بلایای طبیعی. سومین همایش ملی مدیریت بحران، ایمنی، بهداشت، محیط‌زیست و توسعه پایدار، تهران، موسسه آموزش عالی مهر اروند.

صادقلو، طاهره؛ عرب تیموری، یاسر؛ شکوری فرد، اسماعیل. (۱۳۹۶) سنجش سطح دانش و آگاهی روستاییان درباره مدیریت بحران خشک‌سالی (مطالعه موردی: روستاهای دهستان میان خواف شهرستان خواف). جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره ۲۲، صص ۷۳-۱۰۰٫

صبوری، سعیدمحمد؛ حسینی جناب، وحید؛ ساکت، علی؛ حسینی، بشیر. (۱۳۹۱) مخاطره شناسی تحلیلی استان سیستان و بلوچستان. دومین کنفرانس ملی مدیریت بحران، تهران.

صدیقی ممان، میثم. آزادبخت، بهرام. (۱۳۹۷) مدیریت بحران در جهت کاهش بلایای طبیعی با تأکید بر زلزه در شهر تهران. چهارمین همایش ملی علوم و فناوری های نوین ایران، تهران، انجمن توسعه و ترویج علوم و فنون بنیادین.

صفدری، مهدی؛ شایانفر، حجت. (۱۳۸۵) بررسی تأثیر طوفان­های شن در منطقه سیستان و بلوچستان. دومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت جامع بحران در حوادث غیرمترقبه طبیعی، تهران.

کمالی، یحیی؛ میرزایی، جلال. (۱۳۹۶) مقایسۀ ساختار مدیریت بحران در ایران، ژاپن، هند و ترکیه. فصلنامۀ مطالعات راهبردى سیاستگذاری عمومى، دوره ۷، شماره ۲۵، صص ۲۴۵-۲۶۹٫

کیانی سلمی، صدیقه. امینی فسخودی، عباس. (۱۳۹۶) تبیین عوامل اجتماعی خشک‌سالی و شناسایی آثار آن. فصلنامه علمی- پژوهشی برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، سال هفتم، شماره چهارم، صص ۱-۱۸٫

لطفی اورنگ، محمد؛ ثاقبیان، سیدمهدی. (۱۳۹۷) بحران خشک‌سالی در ایران، چالش‌ها و راه‌کارها برای مدیریت منابع آبی موجود در کشور. کنفرانس عمران، معماری و شهرسازی کشورهای جهان اسلام، تبریز، دانشگاه تبریز.

متولی، صدرالدین؛ سوداگر، سوسن. (۱۳۹۷) خوانشی بر مؤلفه‌های تاب‌آوری شهرها در برابر بحران‌های طبیعی، اولین همایش رقابت پذیری و آینده تحولات شهری، تهران، انجمن جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری ایران.

محقق اردبیلی، وکیل. (۱۳۹۳) تحلیل اثرات وقوع زلزله در مناطق روستایی شهرستان ورزقان (مطالعه موردی: دهستان ازومدل شمالی). جغرافیا و مخاطرات محیطی، ۳ (۳)، ۴۱-۶۰٫

محمدیان، علی؛ ترابی، قاسم. (۱۳۹۴) بسترها و عوامل مؤثر در شکل‌گیری گروهک تروریستی داعش. مجله سیاست دفاعی، سال ۲۴، شماره ۹۳، صص ۲۱۸-۲۳۰٫

وب‌سایت وزارت راه و شهرسازی (۱۳۹۸) اقلیم استان سیستان و بلوچستان. موجود در پورتال سازمان هواشناسی کشور به آدرس http://www.irimo.ir/far/services/climate/806.

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. (۱۳۹۶) دستورالعمل برنامه مراقبت وقوع و پیامدهای بلایا. انتشار یافته توسط واحد مدیریت و کاهش خطر بلایا.

یارقلی، محمود؛ غلامی، نرگس؛ اصغری، حسن. (۱۳۹۳) خشک‌سالی و مهاجرت (مطالعه موردی شهرستان زابل شمال استان سیستان و بلوچستان). دومین همایش ملی بحران آب (تغییر اقلیم، آب و محیط‌زیست)، شهرکرد، دانشگاه شهرکرد.

Ahmad, J. Morshe, M. Ahmad, N. (2018) Natural disasters and public health in the era of Sustainable Development Goals: a retrospective study of the October 2015 Hindu Kush earthquake in Pakistan. Procedia Engineering, Volume 212, Pages 855-862.

Greenglass, E. Antonides, G. Christandl, F. Gigi, F. Joana, K. Bruce, E. Stephen, G. (2014) The financial crisis and its effects: Perspectives from economics and psychology. Journal of Behavioral and Experimental Economics, Volume 50, June, Pages 10-12.

Naqvi, A. (2017) Deep Impact: Geo-Simulations as a Policy Toolkit for Natural Disasters. World Development, Volume 99, November, Pages 395-418.

Samantha, G. (2018) The Impact of Natural Disasters on Micro, Small and Medium Enterprises (MSMEs): A Case Study on 2016 Flood Event in Western Sri Lanka. Procedia Engineering, Volume 212, Pages 744-751.

Sayira, T. Andrews, H. (2016) Impacts of crises and communication media on place image: A case study of Chilas, Pakistan. Journal of Destination Marketing & Management Volume 5, Issue 4, December 2016, Pages 351-360.

Veicy, H. (2016) Water Demands and the Consequences of Water Crisis in Province of Kerman (Water Security and Hydro-Politics Problems). Geography, Volume 14, Number 50; Page(s) 283 To 307.

Xu, J. Wang, Z. Feng, S. Ouyang, C. (2016) Natural disasters and social conflict: A systematic literature review. International Journal of Disaster Risk Reduction, Volume 17, Pages 38-48.

Zaboli, R. Ajam, M. (2013) Learning Strategies in Crisis in Emergency Department Staff; A Qualitative Study. Journal of Military Medicine, Volume 15, Issue 1, Pages: 25-36.

Abstract

Sistan and Baluchestan Province is one of important privince’s of the country due to its large size, has various climate variations and as a result of various natural disasters. The purpose of this research is to identify and prioritize natural disasters in Sistan and Baluchestan province and its effects and consequences. This research has been conducted in three stages. The first part is literature review to identify crises and especially in Sistan and Baluchestan province. The second stage was research, compilation, distribution and collection of questionnaires among the research sample. 71 experts from police officers, non-active defenses, hospital, Red Crescent Society and crisis management in Sistan and Baluchestan responded to these questionnaires. The third part examines descriptive and inferential questions of the questionnaire and their ranking. Refer to result Kolmogrof-Smirinov test used t-test to analyze of questions and the TOPSIS technique has been used to rank the factors. The results of the TOPSIS technique showed that at present, the earthquake crisis is the most important natural disaster in Sistan and Baluchestan province, after the storm and drought crises were placed in the next priorities. Also, among the identified crises, hail and volcano are the least important natural disasters in the province.

Keywords: natural disaster, Sistan and Baluchestan province, TOPSIS technique


[۱] نوعی گسل فعال به‌شمار می‌روند که در سطح زمین دیده و تشخیص داده شده و شواهد حرکت و جابه‌جایی آنها در ۱٫۶ میلیون سال اخیر وجود دارد.












 

برچسبها
مطالب مرتبط

دیدگاهی بنویسید.

بهتر است دیدگاه شما در ارتباط با همین مطلب باشد.

0