نگاهي نو به فر هنگ شها دت با استفاده از آيات، روايات، نظرات فقها و جلوه‌هاي نو ظهور در انقلاب اسلامي و دفاع مقدس محمود دياني

نگاهي نو

به

  فر هنگ  شها  دت

با استفاده از

آيات، روايات، نظرات فقها

و جلوههاي نو ظهور در  انقلاب اسلامي و دفاع مقدس

محمود دياني

                                                               عضو هیات علمی دانشگاه مازندران

اين كتاب با همكاري و حمايت

سازمان بنياد شهيد و امور ايثارگران استان گلستان

به چاپ رسيده است.

سرشناسه: .

عنوان و نام‌پديدآور:

مشخصات نشر: تهران: سازمان بنياد شهيد و امور ايثارگران، معاونت پژوهشي

و ارتباطات فرهنگي، نشر شاهد، ۱۳۸۶٫

مشخصات ظاهري: ص.

شابك:

وضعيت فهرست‌نويسي: فيپا

موضوع:

موضوع:

موضوع:

شناسه افزوده:

رده‌بندي كنگره:

رده‌بندي ديويي:

شماره كتابشناسي ملي:

نگاهی نو به فرهنگ شهادت/ با استفاده از:

                                     « آیات، روایات،نظرات فقها

                                      و جلوههای نوظهور در انقلاب اسلامی و دفاع مقدّس»

محمود دیانی

ويرايش و آماده‌سازي: محمدقاسم فروغي جهرمي

نوبت چاپ: اول ۱۳۸۸                     تيراژ: ۳۰۰۰ نسخه

طراح جلد: سيد ايمان نوري نجفي     هماهنگي توليد: محمد حسين خمسه

امور ليتوگرافي، چاپ و صحافي: مؤسسه فرهنگي هنري شاهد

قيمت:۳۰۰۰۰ ريال                          شابك:

تهران ـ خيابان آيت ا… طالقاني ـ خيابان ملك‌ الشعراي بهار ـ شماره ۳

معاونت پژوهش و ارتباطات فرهنگي بنياد شهيد و امور ايثارگران

نشر شاهد ـ تلفن: ۸۸۸۲۳۵۸۵ – ۸۸۳۰۸۰۸۹

توزيع: موسسه فرهنگي هنري شاهد ۸۸۸۲۹۵۲۳-۰۲۱

مركز پخش: تهران ۶۶۴۹۱۸۵۱-۰۲۱  / قم: ۷۸۳۰۳۴۰-۰۲۵۱

فهرست

سخن ناشر………………………………………………………………

مقدمهي مؤلف…………………………………………………………

فصل اول / تعریف شهید و شهادت……………………………

        فرهنگ شهادت ……………………………………………………

         شهادت به عنوان یک فرهنگ …………………………………..

         پرسش هایی پیرامون فرهنگ شهادت …………………………  

         شهادت يعني چه؟………………………………………………….

          1- دیدگاه شهید مطهری(ره) درباره ی شهادت ……………………  

       2- بررسی و تحلیل دیدگاه شهید مطهری(ره) ………………………….

      بخش نخست: شهادت در فقه مذاهب اسلامی……………………………….

گفتاراول: واژه شناسی ……………………………………………………………….

     شهید در لغت ……………………………………………………………………

     شهید در اصطلاح فرهنگ اسلامی ……………………………………..  

     وجه تسمیه ی شهید ………………………………………………………..  

  گفتار دوم : شهید در فقه اهل سنّت ………………………………………..  

      تعریف (محمّد جواد مغنیه ) ………………………………………………

      شهید در فقه حنفی …………………………………………………………  

      شهید در فقه حنبلی ………………………………………………………..  

      شهید در فقه مالکی …………………………………………………………  

      شهید در فقه شافعی …………………………………………………………

  گفتار سوم : شهید در فقه شیعه ………………………………………………  

      تحلیل و بررسی عبارت شهید ثانی(ره) ………………………………..

      نظر صاحب جواهر(ره) ………………………………………………………..

      قتل فی سبیل الله، قید محوری تعریف  صاحب جواهر(ره) …….  

      دیدگاه حضرت امام خمینی(ره) …………………………………………..

      کشته شدن برای حفظ کیان اسلام، مصداق تام شهادت ………….

    گفتار چهارم: حکم فقها درباره ی آنانی که در روایات بر آنان شهید

                        اطلاق شده است

          جمع بندی دیدگاه فقهای اهل سنّت …………………………….

          مسلمانی ، شرط شهادت (و دو نکته درباره ی آن) …………

           یک نکته ی راهگشا ……………………………………………………………………………………..  

        جمع بندی دیدگاه فقهای شیعه …………………………………………………………………………………….  

           دیدگاه صاحب جواهر( ره) ………………………………………………………………………………………….  

           دیدگاه صاحب عروه (ره) …………………………………………………………………………………………….  

           دیدگاه حضرت امام خمینی (ره ) …………………………………………………………………………………

فصل دوم / منابع فرهنگ شهادت ………………………………………………………………………………………………

بخش نخست: قرآن کریم …………………………………………………………………………………………………………….

  1- فرهنگ شهادت در قرآن ……………………………………………………………………………………………………

       1/1- واژه ی شناسی شهید ……………………………………………………………………………………………..  

          الف: در قرآن ……………………………………………………………………………………………………………….

          ب: ادبیات عرب ……………………………………………………………………………………………………………

          يك نكته ي مهم! …………………………………………………………………………………………………………….

 2- مهمترین آموزه های قرآنی پیرامون فضلیت شهیدان وحهاد

   1/2- زندگی ویژه ی شهیدان ………………………………………………………………………………………………….

      2/2- مدح و ثنای خدا برای شهیدان ………………………………………………………………………………..  

      3/2- خیر و نیکویی جهاد برای مومنان ………………………………………………………………………………

      4/2- فوايدو آثار مثبت ِ جنگ …………………………………………………………………………………………….

     نکته …………………………………………………………………………………………………………………………………….

 3- ویژگی های لازم برای اهالی فرهنگ شهادت

   1/3- اندیشه ی توحیدی ……………………………………………………..

     جلوه هایی از فرهنگ شهادت ……………………………………………………

     1- جان مؤمن، وسیله ی کسب رضایت خدا ……………………………..

     2- قید «فس سبل الله» در دفاع طبیعی …………………………………..

     3- «فی سبل الله» ملاک ارزش جهاد با مال وجان……………………..

     4- «فی سبیل الله» بودن ایمان وهجرت……………………………………

     5- تحمّل رنج ها ومصایب ،« فی سبیل الله»……………………………..

      اهداف پیروان فرهنگ شهادت…………………………………………………..

    1- گسترش قلمرو و حاکمّیت دین…………………………………………..

    2- رفع فتنه …………………………………………………………………………….

    3- رهاسازي مستضعفان  موّحد…………………………………………………

    4- حق مداری …………………………………………………………………………

    5- رعایت قوانین جهاد……………………………………………………………..

       1/5- قرارداد و پیمان با کافران، محترم و غیر قابل نقض…………..

        2/5- وجوب اطاعت از خدا و رسول(ص)…………………………..

        3/5- نزاع و اختلاف ممنوع!……………………………………………..

        4/5- لزوم صبر وثبات برای مؤمنان…………………………………..

        5/5- لزوم هجرت همراه با مجاهده ………………………………….

        6/5- تجاوز و خارج شدن از حدود الهی ممنوع!…………………

        7/5- لزوم رعایت عدالت و پرهیزکاری………………………………

        8/5- ممنوعیّت تخلّف از جهاد…………………………………………

        9/5- قاطعیّت برای تحقق اهداف جنگ در عین جوانمردی..

   6- هجرت……………………………………………………………………………

   7- امیدواری …………………………………………………………………………

   8- صلابت و استقامت…………………………………………………………..

هشدار و نتیجه گیری از فصل اوّل ……………………………………………………………………….

   1- دنیا دوستی……………………………………………………………………..

   2- سرمستی و ریا ………………………………………………………………..

بخش دوّم  : سیره ی امام حسین (ع)…………………………………………

   1- امکان استناد و تأسّی به نهضت امام حسین (ع) …………………….

        1/1- حجّیّت سنّت معصوم(ع)………………………………………..

          1/1/1- معناي تقرير معصوم(ع)…………………………………….

        2/1- سیره ی حسینی ، مأخذی مستقل برای فرهنگ شهادت ..

   1/2/1- اختلاف در تحلیل فقهی نهضت حسینی(ع)……………….

       الف: نقد و بررسی نظریه ی مرحوم طبرسی (ره)……………….

       ب: دیدگاه صاحب جواهر (ره) ………………………………………….

       ج: نقد نظریه ی صاحب جواهر (ره)…………………………………..

            نقد اوّل: امام (ع) با اختیار خود تن به بیعت ندادند ……..

            نقد دوّم: خصوصی نبودن ماموریت امام حسین(ع)

                       و دلایل آن……………………………………………………

     نقد يک نکته ی مهم! …………………………………………………………………………………………

   3/1- نظریه ی امام خمینی (ره) در وجوب اقتدا

             به امام حسین (ع)……………………………………………………

      1/3/1- پاسخ به سه پرسش درخصوص

    دیدگاه امام خمینی(ره)………………………………………………………………..

         2- عناصر فرهنگ شهادت درنهضت امام حسین (ع)

    الف: عناوین فرهنگ عاشورای………………………………………………..

    ب: مؤلفه های فرهنگ شهادت……………………………………………..

    ج: چند پیشنهاد براي تدوين فرهنگ شهادت

        بر مبنای سیره ی حسینی……………………………………………….

   1/2- آموزه های اعتقادی ………………………………………………………

   2/2- آموزه های اخلاقی ……………………………………………………….

           1/2/2- حق طلبی و حق مداری ………………………………….

            2/2/2- مقابله با تحریف دین ……………………………………  

            3/2/2-  احیای فريضه ی امر به معروف و نهی از منکر

                   برای اصلاح طلبی در جامعه……………………………….

            4/2/2-  علاقه به معروف و بيزاري از منكر…………………….

            5/2/2- کرامت ، شرافت و عزت انسان ……………………….  

           6/2/2- شهادت طلبی و ناچیزانگاری مرگ …………………..

            7/2/2- برخورداری ازعرفان حماسی …………………………..

            8/2/2- صبر و پایداری ……………………………………………..  

            9/2/2-  احترام به عهد و پیمان …………………………………

           10/2/2- ایثار، فداکاری و وفاداری ……………………………….  

            11/2/2- نفی حرام خواری ……………………………………….  

            12/2/2- دعا، عبادت و نماز ……………………………………….

            13/2/2- عدم استفاده ی ابزاری از دین ………………………

            14/2/2- پیامبردوستی و حبّ امیرالمؤمنین (ع) ………..  

    نتیجه گیری بخش دوّم ………………………………………………………………………………………..

فصل سوم/ فرهنگ شهادت در انقلاب اسلامی،

                                تجلّی فرهنگ عاشورا

   1- پیوند انقلاب خمینی(ره) با نهضت حسینی(ع) ………………………

        1/1- نهضت حسینی، الگوی انقلاب اسلامی …………………..  

       1/1/1- تقارن روزهای پر حادثه ی انقلاب با

                مناسبت های عاشورایی …………………………………………

       2/1/1- وجود مفاهیم و مضامین عاشورایی در

                  شعارهای انقلاب اسلامی …………………………………….

       3/1/1- مجالس محرّم ر سانه ی فراگیر انقلاب اسلامی …….  

          2/1- دفاع مقّدس، جلوه گاه پر شکوه ارتباط مردم انقلابي با

          فرهنگ عاشورا ……………………………………………………………..

     2 – فرهنگ شهادت دراندیشه ی امام خمینی (ره)

       1/2- مقام شهید ……………………………………………………………………  

      2/2- شهیدان ، سعادتمندان واقعی ……………………………………….

      3/2- تحصیل رضای خدا، مهمترین فضيلت شهیدان ……………..

      4/2- راز دلاوری اهالی فرهنگ شهادت …………………………………

      5/2- روحیه ی شهادت طلبی……………………………………………….

        1/5/2- دعا برای درک فیض شهادت ………………………………..

        2/5/2-  التماس دعا از دیگران برای نیل به شهادت ………….

        3/5/2-  ثمره ي  روحیه ی شهادت طلبی ……………………….

        4/5/2-  شهادت طلبی ، معلول تحوّل فکری و فرهنگی …….

        5/5/2- شهادت طلبی ، امتیاز مکاتب توحیدی بویژه اسلام .

        6/5/2-  شهادت طلبی، نشانه ی پیشرفت و تعالی ……………

        7/5/2- شهادت طلبی و دلاوری زنان ……………………………….

              8/5/2- ارتباط شهادت طلبی با کشور دوستی و دین خواهی          

        9/5/2- ثمره ی خون شهیدان ……………………………………

                  الف: ترویج دین ………………………………………………….

                  ب: نجات ملّت ……………………………………………………

                  ج: حفظ مقاصد اسلامی ……………………………………..

                  د: بازماندگان شهدا ……………………………………………..

                 ه: لزوم ابراز عواطف به باز ماندگان شهدا و ……………..

                   تحذیر از شکستن دل آنان! ………………………………..

                 و: خدمت به بازماندگان شهدا ………………………………  

                 ز: هشدار نسبت به سوءاستفاده از خون شهیدان …..  

فصل چهارم/ نتیجه گیری نهایی……………………………………….

فصل پنجم/  پی نویس، منابع ، مآخذ

   پي‌نويس‌ها …………………………………………………………………………..

   فهرست منابع و مآخذ …………………………………………………………..

    نتیجه گیری نهايی

سخن ناشر

فرهنگ منير شهادت مقولهي پيچيده و پر راز و رمزي است كه قبيلهي سرخپوشانِ عشاقِ جمالِ پرجلال، با آن محاورتي ديرينه است. اين فرهنگ نامتناهي، والاترين و مقدسترين شعلهي انسان سازي و حركت ديرپاي تاريخ در رشد و ارتقاي جامعه و نسلهاي متفاوت بشري است.

شهادت در بنمايههاي انديشه،تحقق آرمانها و فرانگاه هاي بشري، استرات‍‍‍ژي اعتلاي انساني  و رويكردهاي خود در عرصههاي متفاوت زندگي، زيباترين سرود هستي و وجه متمايز زندگي معدود انسانهايي است كه فراز بلند تاريخ بشري را به نظاره مي نشينند.

معاني بلندي که فراروي انسانهاي متعهد قرار ميگيرد با شهادت کامل ميشود و چون سالك اين طريق«شاهد» مي شود، هميشه بر تارکِ حياتِ جاويدِ هستي منزل ميگزيند.

 اينان كه به فرمودهي قرآن كريم «خود» را با «خدا» معامله مي کنند، سرنوشت مجاهدان، آزادگان و ايثارگراني را براي خود رقم ميزنند كه جز آفتاب حقيقي و نور مطلق، در وجهالمنظر آنان نميآيد و چراغي که ميافروزند تا ابد خاموشي ندارد.

                        الا شهيـد مطهـر که نـور بيـنش تـو           

                      به راه سـالـک صادق چـراغ اميد است

                       ز دستبرد فنا فارغي که کشتهي عشق     

                       قسم به عصر که در روزگار جاويد است

شهادت نوعي مرگ انديشي و مرگ آگاهي است و بدون آن اساساً نميشود که مرگي را شهادت خواند و يا مرگي را غيرشهادت.

براي آنان که اين سوي عالماند، عالم بعداز اين جا، عالم غيب محسوب ميشود، اما براي آن که به حقيقت مي رسد، عالم برتر و عالم ديگر، عالم شهادت است و عالم ما، عالم غيب.

انساني که از بيت نفس خارج نشود، مسافر و سالک الي الله نيست و مرگ او هم شهادت نخواهد بود، اما آن که نيت و حرکتش الي الله است و از بيت نفس خارج شده و جنبهي نفساني در عملش وجود ندارد و مي خواهد از غيب جهان به شهادت جهان و به شهود و لقاي حق برسد، شهيد حساب ميآيد.

         بايد اذعان كرد كه در فرهنگ اسلامي و مصطلح ما «شهيد» به معناي گواه و در واقع كسي است كه در راه خدا كشته شده است.

اين منظور در كتاب «لِسانُ العَرَب» به استناد حديثي از پيامبر(ص) آمده است:

          ” الشهيد في الاصل من قتل في سبيل الله ثم اتسع فيه فاطلق علي من سماء النبي من المبطون و الغرق والحرق و صاحب الهدم و ذات الجنب و غيرهم…”

       در قرآن كريم بيش از ۱۵۰ مورد از كلمهي شهيد (يا هم خانوادهي آن) ياد شده كه در معاني متفاوتي چون شاهد، گواه، ناظر و … آمده است. گرچه در برخـي از آيات به اخص معني و منظور ما، يعني همـان مفهوم كشتهي راه خـدا،  به كار رفته است.

            ” وَمَن يُطِعِ اللّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا. “

        «و كسانى كه از خدا و پيامبر اطاعت كنند در زمرهي كسانى خواهند بود كه خدا ايشان را گرامى داشته (يعنى) با پيامبران و راستان و شهيدان و شايستگانند و آنان چه نيكو همدمانند».

        ” وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ.”

            «هرگز كسانى را كه در راه خدا كشته شده‏اند مرده مپندار، بلكه آنان زنده‏اند كه نزد پروردگارشان روزى داده مى‏شوند.»

        گرچه ما خاكيان و در راه ماندگان نسبت به حقيقت عالم غايبايم و اين«ارتزاق عند رب» را درك نمي كنيم،  اما  شهيد در حقيقت کسي است که به شهود ميرسد و در هجرت از زندگي عالم ادني و جهان سفلي به وادي ايمن و ملكوت اعلا پرواز مي كند و چون به سوي الله حرکت مي کند، در جستجوي حيات جاويد، سرچشمهي را دريافت مي كند و سيراب از جرعهي«اِرجِعي اِلَي رَبِّك»          به رؤيت جمال و كسب رضايت حق نايل آمده و «كَفي بِهِم فِخْرا». لذا در هر کجاي اين حرکت که مرگ او را دريابد، چون سائر و سالک الي الله است، اين مرگ شهادت است، ولو اين که در بستر باشد.

” مَنْ مَاتَ عَلي حُبِّ آلِ محمَّد، مَاتَ شَهيْدا “

«هر کس بر دوستي خاندان وحي بميرد، شهيد مرده است.»

در واقع شهادت، مرگ زيبا و زيباترين مرگ موجود در عالم هستي است و مرگ سرخ به عنوان آخرين حربه در سير و سلوک الي الله، متعاليترين قصيدهي هستي و اعتلا دهندهي روح و روان ملکوتي انسان است.

حضرت امام خميني، پير و مراد عاشقان، سالک راستين طريق حق، تعابير قدسي و جلوه هايي بسيار زيبا، بلند، ژرف و ارزشمند براي شهدا– به دليل آنكه حجاب بزرگ(كه خود انسان است)را في سبيل الله و در راه خدا مي شكند و آنچه را كه از حيات خود دارد به او تقديم مي كند، داراي مراتب و درجاتي مي شود- ميفرمايند:

    «شهدا، شهدايي كه( براي) خداي تبارك و تعالي و در سبيل او جان خودشان را تقديم مي كنند و  آنچه كه در دستشان است و بالاترين چيزي است كه آنها دارند، تقديم خدا مي كنند، در عوض خداي تبارك و تعالي اين حجاب كه برداشته شد، جلوه مي كند براي آنها، تجلّي مي كند براي آنها، چنانچه براي انبيا هم، چون همه چيز را در راه خدا ميخواهند و آنها خودي را نمي بينند و خود را از خدا ميبينند و براي خودشان شخصيتي قايل نيستند، حيثيتي قايل نيستند، در مقابل حق تعالي، آنها هم حجاب را بر ميدارند «فَلَمّّا تَجَلَّّي رَبّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكّا(وَ خَرَّ موسَي صَعقا)» تجلّي مي كند خداي تبارك و تعالي در كوه نور و يا در جبل انيّت خود موسي ، و موسي «صَعْق»(برايش پيش ميايد). آنها در حال حيات، انبيا و اوليا نظير انبيا و تالي تلو(مثل) انبيا در زمان حياتشان آن چيزهايي كه حجاب بوده است بين آنها و بين حق تعالي مي شكنند و صعق براي آنها حاصل مي شود و موت اختياري براي آنها حاصل مي شود. خداي تبارك و تعالي بر آنها تجلّي ميكند و نگاه ميكند به حسب آن نگاه عقلي، باطني ، روحي ، عرفاني و ادراك مي كنند و مشاهده ميكنند جلوهي حق تعالي را؛ و شهيد هم به حسب اين روايتي كه وارد شده است، نظير انبيا، وقتي كه شهيد شد چون همه چيز را در راه خدا داده است، خداي تبارك و تعالي جلوه ميكند به او، و آن هم يَنْظُرُ اِلي جلوهي خدا، اِلي وَجْهِ الله، اين آخرين چيزي است كه براي انسان، آخر كمالي است كه براي انسان هست.

در روايتي كه در كافي نقل شده است در اين روايت انبيا را مقارن شهدا قرار داده است كه در جلوهاي كه حق تعالي مي كند بر انبيا، همان جلوه را هم بر شهدا مي كند، شهيد هم «يَنْظُرُ اِلي وَجهِ الله» و حجاب را شكسته است همانطوري كه انبيا حجاب را شكسته بودند، و آخر منزلي كه براي انسان ممكن است باشد، مژده داده اند كه براي شهدا اين آخر منزلي كه براي انبيا هم هست شهدا هم به حسب حدود وجودي خودشان، به اين آخر منزل مي رسند.»                                                                                                                                  (1359.10.20)

خداوند رحمان در برابر حوران در بهشت که سر به شِکوه بر ميدارند و از اين که شهيدان به آنان بياعتنايند، گلايه دارند، مي فرمايد:

«اينان آن چنان شيفتهي من هستند که چشم به شما ندارند، مرا دارند، و همه چيز دارند.»

 بنا به فرمودهي امام راحل(ره):

      «شرف بزرگ شهداي راه حق،حيات عندالرّب و ورود به ضيافت الله است. اين حيات و اين ضيافت را با قلمهاي شكستهاي مثل قلم من نمي توان توصيف و تحليل كرد.

       اين حيات و اين روزي غير از زندگي در بهشت و روزي در آن است، اين لقاء الهي و ضيافت الله ميباشد. آيا اين همان نيست كه براي صاحبان نفس مطمئنه وارد است؟«فَادْخُُُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلي جَنَّتِي» كه فرد بارز آن سيد شهيدان(س) است. اگر آن است چه مژدهاي براي شهيدان در راه مرام حسين(ع) كه همان في سبيل الله است از اين بالاتر، كه در جنتي كه آن بزرگوار شهيد في سبيل الله وارد مي شود و در ضيافتي كه آن حضزت حاضرند، به اين شهيدان اجازهي دخول دهند، كه آن غير ضيافتهاي بهشتي است و آنچه در وهم من و تو و شما نيايد، آن بود.»                                                                       (1362.11.19)

پس شهيد اين معرفت را پيدا مي کند که بايد با «او» معامله کند، با ديگران، باختن است، ولي با او، يافتن.

بايد باور کنيم که بزرگترين پژواک در عالم هستي را شهيدان دارند، هميشه و هميشه تأثير گذارند و راه را بر همگان روشن ميدارند، معلوم است که بنا به آموزههاي ديني ما حيات جاويد و عظمت آنان به حدي است که قرآن ميفرمايد:

“وَلکِن لا تَشْعُرُون”.  – “وَلاتَقؤلُوا….”

 ويادر مقام وصف عمل آنان ميفرمايد:

“وَالَّذينَ قُتِلُوا فِي سَبيلِ اللهِ فَلَن يُضِلَّ اَعْمَالَهُم”.

«وآنان كه در راه خدا كشته شدند هرگز كردار ايشان ضايع نميكند.»

اباعبدالله(ع)، سالار و سرور شهداي عالم، شب عاشورا براي آنان كه ثابت قدم بودند و همراهي با امام خويش را با هيچ كالايي معاوضه نكردند، از ميان دو انگشت خود چيزي را براي آنان آشکار کرد و پردهي غيب از آن برداشت كه پس از آن، ياران طرب را طلب کردند و چهرههاي نوراني و بشاش خود را از نور و صفا مملو نمودند…

 دهلوي شاعر عارف چنين مي سرايد:

                        گر به خون مشتاقان، تيغ او کشد گردن

                        تا قيامت از سـرها جاي مو دمـد گردن

امير مؤمنان علي(ع) مي فرمايد:

 «به همان ميزاني که شهيد به فنا رسيده باشد، بقاي او هم قويتر است.»

مولوي اين بيت را نقل مي کند:

          اُقتُلونِي اُقتُلونِي يا ثِقاتْ         اِنَّ فِي قَتلِي حَياتاً فِي حَياتْ

«مرا بکشيد،مرا بکشيد زيرا که من مي دانم مرگ من در حيات من است.»

حلاج كه در شعر عرفاي بزرگ، مفهوم ايده آل مردن و مردن ايده آل است، مي گويد:

                     حلاج بر سر دار اين نکته خوش سرايد

                      از شافعـي مپرسيـد امثال اين مسايل

گر چه او بهنحوهي برداشت صوري و ظاهري و برداشت عميق و ژرف وباطني اشاره دارد، اما بايد اذعان كرد که در واقع شهادت گونهاي آشتي دادنِ حماسه و عرفان است؛ كه نه حماسه صِرف و نه عرفان محض.

مقولهي شهادت سواي تأثيرگذاري آن در همهي مسايل عالم، وجه عارفانه و وجه اجتماعي آن نيز بسيار فرازمند، متعالي و تأثير گذار است، گر چه وجه سياسي آن نيز نبايد از نظر دور داشت.

امام حسين (ع) با گفتن يک « نه » تمام بساط اموي را درهم ريخت و خون را بر شمشير پيروز کرد، به راستي كه همين جلوهي با عظمت او در ادب و فرهنگ ما منشأ چه حرکات و تاثيراتي بوده است؟! (البته نميتوان از نظر دور داشت كه اين مقولهي ارزشمند و تأثير گذار، عرصههاي پژوهشي و تحقيقي بسيار گستردهاي را پيش روي خود قرار داده، كه مي توان رساله ها و مباحث بسيار متنوع ، با نگاه نو و سازنده تهيه و ارايه كرد.)

در پايان سخن اشاره مي كنيم كه مطلوب آن است تا با تلاش مناسب و عميق، پاسخي زيبنده و طيّب براي اين سؤال دريابيم:

         مگر نه اينکه بالاترين سرمايهي آدمي جان است،پس آن که اين سرمايه را

       به ميل و رغبت و سيروسلوک فراوان هديه مي کند، از براي چيست و

          چه هدف و آرماني رامقصود ميكند؟

                       آنـان که ره عشـق گـزيـدنـد همـه

                       در کــوي شهـادت آرميـدنـد همـه

                      در معرکهي دو کون فتح از عشق است

                       هـر چنـد سپــاه او شهيـدند همـه

 و چه خوش فرمود آن عارف راهبر كبير انقلاب اسلامي كه حماسهي حضور و تجلّي الهياش چراغ راه انقلاب، نظام مقدس ما و نسلهاي آينده خواهد بود:

            «براي اسلام هرچه بدهيم كم داديم، جانهاي ما لايقنيست.

                                                                                                       2/6/1358

خداوندا! اين دفتر و كتاب شهادت را همچنان بهروي مشتاقان باز و ما را هم از وصول به آن محروم مكن … تو خود اين چراغ پر فروغ را حافظ و نگهبان باش.                                                                                         29/4/1367        

       پس خوشا به حال آن كس كه قبل از قطع علاقهي روح از بدن، در طول زندگي خود بهترين راه را براي جلب رضايت حق كسب كند و همواره سرمايهي وجودي خود را براي احياي حق وحقيقت نثار جانان كند و در راه او و براي او از خود بگذرد و دست بيابد به آن مقام كه فرمود«وَ رِضْوَانٌٌٌٌ مِّنَ اللهِ اَكْبَر» كه وصول آن مقام نيز جهاد در راه خدا و تلاش براي كسب رضايت اوست.»

اميد كه اين فراز متعالي حيات انساني و کمال الهي را با رويكردهاي حياتبخش، سازنده و جاويد بر روي خود نبنديم و همواره مشتاق ورود و پرواز در اين ملکوت وصفناپذير باشيم. انشاءالله

                     با صبـا در چمـن لالـه سحـر ميگفتـم

                     که شهيدان کهاند اين همه گلگون کفنان

مقدمه مولف

فرهنگ ایثار، بسیجی ، حزب اللّهی ، خدمت ، دفاع مقدّس ، جانبازی و شهادت، اصطلاحاتی آشنا و گوش نوازند که از سوی علما، فضلا ، مسؤولان و مدیران کشورمان استعمال می‌شوند و گاهی هم بر مبنا و فراخور آن به وضع و يا تصویب قوانینی مبادرت مي گردد .

مسلّم است كه منشأ و ماًخذ این فرهنگ را باید در باور دینی و منابع اعتقادی اسلامي‌مان جستجو کرد.

فرهنگ شهادت، میراث گرانبهای دینی و ره‌آورد بی‌نظیر انقلاب اسلامی است، که آموزه‌های آن را معلّم بزرگ و رهبر کبیر انقلاب اسلامی– حضرت امام خمینی(ره)- مطرح و ترویج نموده و درتثبیت و تعمیق آن نیز همّت فراوانی را مبذول کرده‌اند. گر‌چه امروز نيز مقام معظّم رهبري – حضرت آيت‌الله خامنه اي (حفظه الله) –  با تأكيد به پيگيري و تعميم آن موارد، همت فرموده و بر داشته‌ها و توسعه و تعمیق آن‌ارزش‌ها و مبانی اصرار می‌نمایند.

ايشان شهيد را آميزه اي از آرمان، عمل و ايثار مي دانند و معتقدند که  بدون اين سه عنصر، هيچ حركت تكامل پوي، تحقق نمي‌پذيرد و كاروان انسانيّت، قدمي به سمت قلّه‌ي فضيلت و كمال – بدون رعايت اين مؤلفه‌ها- پيش نمي‌رود.             

شهادت – این مقام والا و مقدّس – حاصل انتخاب انسان و نتیجه‌ی بصیرت خاص و بر آیند نگرش و زیستی ويژه است .

فرهنگ شهادت مجموعه‌ي همان نگرش‌ها، گرایش‌ها و رفتارهای نهادینه شده‌ی همگن، متوازن و منسجمی است که آدمی را به انتخاب ارزش والای شهادت سوق می‌دهند. بنابراین شهادت رخدادي بزرگ و موّفقیّت زا براي كساني است كه به تبعيت از آرمان‌ها و ارزش‌ها و با تربیت و پرورش يافتگي در فضای ايثار و حماسه، به مرتبت و جايگاهي مي‌انديشند كه فراز زندگي انساني و شأن و منزلت خليفه‌اللهي است، كه ما از اين عرصه به عنوان «فرهنگ ايثار و شهادت» نام مي‌بريم .

خدای متعال را سپاس می گزارم که توفيق يافتم تا در این اثر برخي از پرسش‌های مهم را در حد توان خويش مطرح و به آن پاسخ گویم :

« آموزههای فرهنگ شهادت کدامند ؟»

« آیا میتوان از متون فقهی به تعریف فرهنگ شهادت و آموزههای این    فرهنگ دست یافت ؟»

« آیا آنان  که درحوزهی فقه ، به عنوان شهید قلمداد می شوند ، همگی از اهالی فرهنگ شهادت هستند ؟»

« آیا میتوان خارج از محدودهی کسانی که فقه، آنان را شهید میخواند، مصداقهایی برای اهالی فرهنگ شهادت پیدا کرد ؟»

« مهمترین آموزههای فرهنگ شهادت در قرآن کریم چیست ؟

« عناصر و مؤلًفههای فرهنگ شهادت در روایات، بهخصوص در سیرهی امام حسین(ع) – به عنوان معلّم بزرگ شهادت و الهام بخش آزادگان جهان، بويژه رهبر کبیر انقلاب اسلامی ما – چيست و چگونه ميتوان آنها را تبيين كرد ؟»

« حضرت امام خمینی (ره) درحوزهی فرهنگ شهادت چه آموزههایی را مطرح نمودند و تلقّی ایشان از این فرهنگ چه بود ؟»

ما در این کتاب پس از طرح مباحث مقدماتی درباره‌ي فرهنگ شهادت و طرح پرسش های آن، مباحث خود را به ترتیب زیر عرضه خواهيم داشت.

 فصل نخست؛ ارائهي تعریف شهید در فقه شيعه و اهل سنًّت.

با توجّه به اين امر كه فقهاي ما در خصوص برخی از شهیدان که دارای احکام خاصّی (هم‌چون سقوط غسل و کفن) هستند، سخن می‌گویند و در واقع درصدد تعریف شهید به عنوان یک اصطلاح اسلامی نیستند و اصولا” آن را به عنوان یک اصطلاح فقهی و دارای احکام خاصّ فقهی مطرح و تعریف می کنند. اين علماي معظّم گاهی خود را از چارچوب فقه نظري بیرون می‌آورند و در نقش کارآزمودگانی درتفكًر ِ اسلامی، قلم می زنند و  با فرهنگ شهادت چنان خو مي‌گيرند كه مي‌توانند عرصه‌ها و صحنه‌هاي جامعه و تاريخ را نور افشانی کنند.

در این بخش از آنانی سخن گفته ‌ايم که برحسب روایات «شهید» نامیده شده، گر چه معیارهای فقهی شهید بر آنان قابل تطبیق نیست ! لذا براي توضيح وتفسير اين امر نظرات فقهای عامّه و خاصّه را در این باره مطرح نموده ایم

.

فصل دوم؛ تأمل و دقت در مأخذ فرهنگ شهادت.

در اين باب و در دو بخش به آموزه‌های فرهنگ شهادت و عناصر آن در قرآن کریم – به عنوان نخستین مأخذ –  و در سیره‌ی امام حسین (ع) – به عنوان مأخذی دیگر – اشاره نموده و درباره‌ی آن بحث  و بررسي به عمل آمده است.  بديهي است شايسته بود كه در فصلی جداگانه به مآخذي دیگر- یعنی روایات – اشاره می کردیم، اما به دلیل آنکه سیره‌ی امام حسین (ع) خود از روایات محسوب می‌شود و برخی روايات نیز به مناسبت‌های دیگر در کتاب آمده است، از این کار صرف نظر نموده و در واقع درباره‌ی دو مأخذ – یعنی قرآن و سیره‌ی امام حسین (ع) – مطالب را تدوين و ارايه كرده‌ايم.

علاقمندان و شيفتگان فرهنگ شهادت از نگاه روايات، مي‌توانند به كتاب «فلسفهِ‌ي شهادت»، اثر علي اكبر رضواني – كه به خوبي از عهده‌ي جمع نمودن روايات و تحليل آنها روايات برآمده –  مراجعه نمايند.

در بخش مربوط به امام حسین (ع) این رأی را که حرکت امام حسین(ع) در نهضت عاشورا براساس مأموریتی ویژه و خصوصی بود، بنابراین ‌قابليّت تأسي و الگوگیری ندارد‌، مورد نقد قرار داده و از ديدگاه خود آن را رد كرده‌ و باطل دانسته‌ايم.

فصل سوم؛ پیوند انقلاب اسلامی ایران با انقلاب عاشورا

در اين زمينه با ارايه‌ي شواهدي كه اين ارتباط و پيوند را اثبات نمايد، مواردي را برشمرده و بررسي كرده‌ايم.

  پس از آن، با طرح دیدگاه های امام خمینی (ره) – رهبر کبیر انقلاب اسلامی-  درباره‌ی فرهنگ شهادت، اين فرهنگ را منبعث از قرآن کریم، روایات و سیره‌ی حضرت امام حسین (ع) دانسته، كه حقيقتاً اين مقوله را بايد هديه‌اي از جانب ايشان به جامعه‌ي امروز بدانيم.

راقم سطور بر این باور است که این کار می تواند گامی برای یک حرکت پژوهشی در تعریف و تحلیل فرهنگ شهادت باشد، امّا بايد اذعان كرد كه اين اقدام هرگز کاری درخور این فرهنگ متعالي و مقدّس  نیست . امید است معلًم و الهام بخش بزرگ شهادت – سالار شهیدان و آزادگان جهان حضرت امام حسین (ع) – این همّت اندک را با توجّه به بضاعت ناچیز نگارنده و گستره‌ی وسیع این مبحث – و از همه مهمتر سماحت و کرم و بزرگواری خود – بپذیرد  و خدای متعال در روز واپسین آن را میان نگارنده و آتش‌دوزخ، حجاب قرار دهد.  ان شاءالله.

 از عموم فضلا و استاتيد حوزوی و دانشگاهی و خوانندگان محقق و فرزانه انتظار دارم که با اهداي انتقادهای سودمندشان  مرا در تکمیل این اثر یاری نموده و بر اینجانب منّت بگذارند .

   بر خود فرض می‌دانم تا از اظهار لطف مسؤولان محترم بنیاد شهید استان مازندران – بویژه برادر انديشمندم  جناب آقای دکتر غلامرضا تقوی و آقای سيد نصرالله نصرالًلهی، که افتخار این خدمتگزاری را به اینجانب داده و برای به ثمر نشاندنِ‌ این کار، بردباری فراوانی به خرج داده‌اند سپاسگزاری نمایم . همچنین از همکار محترم جناب آقاي دكتر حجّت صّفار حيدري به خاطر ارايه‌ي رهنمودهاي مفيدشان، و دوست پركار و خوبم جناب آقای جعفررضا زاده و فرزندان فضیلت خواهم: محمّد علی و محمّد جواد، که در به‌سامان آوردن این کار یاری‌ام نمودند، صمیمانه تشکر مي‌نمايم .

   و نیز از همسر صبورم که آرامش لازم را برای انجام این مطالعه برايم فراهم آورد بسیار متشکرم.  از همکار فاضل و ارجمندم جناب حجّت الاسلام والمسلمین آقای اسماعیل قاسمی طوسی که همواره مایه‌ی دلگرمی‌ام بوده‌اند، قدردانی نموده و به  ارواح طيّبه‌ي برادران شهیدش – بویژه همرزم عزيزم، محمد ابراهیم طوسی –  درود  می‌فرستم . 

       اي خـداي ِ پـاك و بـي انباز و يـار     

       دست گيـر و جــرم مـا را در گذار

      گـر خطـاگفتيم ، اصلاحش تو کن !   

      مصلحی  تو، ای تو سلطـان سخن !

والسلام    محمود ديانی

فصل اول

تعريف شهيد و شهادت

فرهنگ شهادت

در ميان انواع مرگ‌ها، هيچكدام را نمي‌توان با شهادت همانند دانست. هيچ مرگ مظلومانه يا فداكارانه‌اي را  نمي‌توان هم‌سنگ شهادت تلقي نمود‌‌. شهادت‌‌،  نقطه‌ي اوج مقام انسان و نزديك‌ترين موقعيت او به جوار رحمت خداي متعال است .

  به فرموده‌ي پيامبر اعظم (ص) :

فـوقُ كلِّ ذي بِـرٍّ، بِـرٌ ؛  حَتّي يُقتَـلَ الرَّجُلُ فِي سَبيـلِ اللهِ،   فَلَيسَ فَـوقَهُ بِـرٌّ؛[۱] 

«بالاتر از هر نيكويي ، نيكويي ديگري است تا آنكه آدمي در راه خدا كشته شود، كه در آن صورت بالاتر از آن هيچ خوبي و نيكويي وجود ندارد.»                                   

قداست شهيد و منزلت والاي او و ارزش شهادت در فرهنگ اسلامي امري است كه اين قلم جداگانه به آن خواهد پرداخت ، امّا آنچه در اينجا مهم و مطمح نظر است بيان اين عقيده است كه شهيد از اين مقام و جايگاه ويژه بهره‌‌مند است. چنين مقامي را رايگان به دست نمي‌آورد، ظهور و پيدايي انسان‌هايي كه حاضر مي‌شوند چنين مرگ بي نظيري را به صورت دفعي انتخاب نمايند، اتّفاقي و اعجاز آميز نيست و مانند ساير رفتارها و انتخاب‌هاي انسان داراي زمينه ها ، اقتضايات، علل و اسبابي است، و در يك كلام معلّل، قابل فهم و تبيين است .

 شهيد از بستر فرهنگ خاص و گفتمان ويژه برمي‌خيزد ، تربيت ويژه مي يابد و عقايد و اخلاق خاص را مي‌پذيرد،  اجرا مي‌كند و رفته رفته در اين فضا و فرهنگ رشد مي‌كند و مي بالد؛ تا آنجا كه رفتارهايي متفاوت و معنادار از او سر مي‌زند و زندگي او از زندگي ديگران متمايز مي‌شود. گاه انتخاب‌هايش موجب شگفتي مردم عادي و نا‌آشنا با منطق او مي‌شود،  و شايد در برخي اوقات مورد نصيحت، يا اعتراض و حتي تحقير ديگران واقع شود؛. اما با اين همه، او را از راهي كه در پيش گرفته، منصرف نمي شود:

اَلمُؤمِنُ أشَدُّ فی دینِهِ مِنَ الْجِبال ِالرّاسِیَه ِوَذالِکَ اِنَّ الْجَبَلَ قَدْ یُنْحَتُ مِنْهُ وَالْمُؤمِنُ لا یَقْدِرُ اَحَدٌ عَلی أنْ یَنْحِتَ مِنْ دینِهِ شَیْئا.         

«مؤمن در دين خود از کوه های استوار، محکم تر است، چرا که از کوه گاهی چيزی کنده میشود، اما احدی قادر نيست از دين مؤمن چيزی کم کند.»[۲]

 شهيد بر عقايد خود پاي مي فشرد و رفتارهايي كه گاهي خلاف ِعادت ديگران است از او سر مي‌زند. او بر خلاف اكثر انسان‌ها ، مرگ خويش را خود انتخاب مي‌كند و اين نقطه‌ي اوج انساني، موقعيتي است كه به سختي قابل فهم و درك خواهد بود. اينجاست كه شهيد در اوج نيكويي و در مقامي  است  كه بالاتر از آن را نمي‌توان تصوّر نمود .

   مجموعه‌ي باورها ، گرايش‌ها و فضاهاي مناسب فكري، روحي، اجتماعي، سياسي و اخلاقي كه از او چنين موجود اوج گرفته و رفيعي را مي‌سازد، مي‌توان فرهنگ شهادت ناميد .

در كلمات امام خميني (ره)، عالمان و دانشمندان ديني روزگار ما – بويژه در كلمات مقام معظم رهبري – و بسياري از مديران سطوح مختلف نظام ما، از اين فرهنگ با عناوين:

 فرهنگ شهادت،  فرهنگ ايثار،  فرهنگ مجاهدت،  فرهنگ فداكاري نام برده شده و گاهي نيز برخي اصطلاحات ديگر مانند:

فرهنگ بسيجي،  فرهنگ حزب اللهي و فرهنگ امت مسلمان انقلابي ، به فرهنگ شهادت تأويل شده است .

برآنيم كه در اين مكتوب با استفاده از منابع اصيل اسلامي و استنباط بزرگان و انديشمندان ، مؤلفه‌هاي  اين فرهنگ را شناسايي نموده و به تبيين ِ مبسوط  ِ مفاهيم دخيل در شكل گيري آن بپردازيم.

پرسشهايي در مورد فرهنگ شهادت

   مطالعه‌ي همه جانبه در اين موضوع ايجاب مي‌كند كه به پرسش‌هاي زير پاسخ دهيم :

۱- « شهادت » يعني چه ؟ و شهيد به چه كسي اطلاق ميشود ؟

۲- آيا شهيد و شهادت به فرهنگ شيعه اختصاص دارد يا در ميان همهي مذاهب اسلامي معتبر است؟

۳- جايگاه و منزلت شهيد در منابع اصيل اسلامي – قرآن كريم، احاديث نبوي، روايات امامان معصوم (ع) و سيرهي آنان – چگونه است؟

۴- فرهنگ شهادت يعني چه ؟ و چه مؤلفههايي دارد ؟

۵-  تعميم و شيوع فرهنگ شهادت چه فايدهاي براي فرد مسلمان يا جامعهي اسلامي دارد ؟

۶- امام خميني (ره) به عنوان يك متفكر برجستهي مسلمان، مرجع تقليد جهان تشيّع، رهبر و بنيانگذار انقلاب و جمهوري اسلامي ايران، در اين موضوع چه نظري دارند؟

۷- آيا امام خميني (ره) براي هدايت انقلاب اسلامي تا پيروزي، از اين فرهنگ سود جستهاند ؟

۸- از نظر ايشان، آيا اين فرهنگ در زمان صلح و تثبيت هم كارآيي دارد ؟

۹- از نگاه ايشان وظيفهي مسؤولان نظام و تودههاي مسلمان نسبت به اين فرهنگ چيست ؟

و …..

اكنون به پاسخ سؤال‌هاي فوق مي‌پردازيم :

«شهادت» يعني چه؟

تورّق در صفحات كتاب هاي فقهي براي به دست آوردن تعريف شهيد و شهادت، امري مقيّد به محدوده‌ي فقه نيست، بلكه برخي شهدا داراي احكام فقهي خاصي هستند و به همين خاطردر كتب فقهي بحث شهيد و شهادت مطرح مي شود، مانند آن كه شهيدِ معركه نيازمند غسل، حنوط و كفن نيست.[۳]  

مسلّما اگر اين احكام خاص نبود دليلي براي مطرح شدن بحث شهيد در فقه وجود نداشت؛ پس براي به دست آوردن تعريف شهيد بايد از منظري عام‌تر به موضوع نگريست.

دهخدا ، شهيد را ” كشته‌ي در راه خدا ” و ” آنكه به شهادت در راه خدا دست يافته است ”، معنا مي‌‌كند. [۴]                                                                                                                     

حجت الاسلام جواد محدثي شهادت را به معناي” حاضر بودن ، گواهي دادن و كشته شدن در راه خدا ” تعريف كرده و ياد آور مي‌شود كه در فرهنگ قرآني از «شهادت» با تعبير ” قتل في سبيل الله” ياد شده است. آنگاه علت نامگذاري چنين مرگي به شهادت را در قالب وجوه احتمالي زير مطرح مي‌كند :

۱- حضور فرشتگان رحمت خدا در صحنهي شهادت.

۲- خدا و رسول بر بهشتي بودن شهدا گواهي مي دهند.

۳- شهيد زنده و حاضر است. [۵]                                                                                

 بنابراين شهيد ، كشتهي راه خدا است،كه:

      اوّلا: به مرگ طبيعي نمرده است.

      ثانيا: در راه خدا كشته شده است.

۱- استاد شهيد آيت الله مطهري (ره) ضمن برشمردن انواع و اقسام مرگ، از شهادت تعريفي جامع و مانع ارايه داده‌اند . از نگاه ايشان اقسام مرگ عبارتند از :

۱- مرگ طبيعي،كه با پايان يافتن عمر به طور عادي صورت ميپذيرد، نه افتخارآميز است و نه ملالت خيز و نفله شدن و به هدر رفتن هم نيست.

۲- مـرگ اخترامي، در اثـر بيمــاري، حـوادث و سـوانـح اتـفاق
مي افتد، كه موجب تأسّف است و به هدر رفتن قلمداد مي
شود.

۳- مرگي كه در اثر جنايت انساني رخ ميدهد. اين مرگ نسبت به قاتل ، نفرت به دنبال داشته و عمل او جنايت و خباثت تلقي ميشود. اما براي مقتول ، مظلوميت ، بي دخالتي و به هدر رفتن محسوب شده و موجب تأسّف و ترحم است، اما تحسين آميز و افتخار انگيز  به حساب نميآيد .

۴- برخي مرگها خود جنايت است ، مانند خودكشي و يا از دست دادن جان در راه يك گناه، اين مرگها نفله كردن خود به حساب ميآيد و بدترين نوع مرگ است .

۵- مرگي كه انسان با توجه به خطرات احتمالي يا ظّني  و يا يقيني، فقط به خاطر هدفي مقدّس و انساني و به تعبير قرآن، فيسبيل الله از آن استقبال ميكند،.كه اين مرگ،  شهادت نام دارد.

” شهادت ” چون عملي آگاهانه و اختياري است و در راه هدفي مقدّس است و از انگيزههاي خودگرايانه منزّه و مبرّاست، تحسين انگيز، افتخار آميز و قهرمانانه است و در ميان انواع مرگ و ميرها تنها  اين نوع از مرگ است كه از حيات و زندگي برتر، مقدّس‌تر، عظيم‌تر و فاخرتر است.[۶]                          

بنابراين شهادت صرف كشته شدن نيست، حتي فقط مظلومانه كشته شدن هم نيست؛ صرفاً انتخاب مرگ هم نيست؛ و حتي جان دادن و انتخاب مرگ براي هدف هم نيست، بلكه آنچه در شهادت اهمّيت دارد دو چيز است:

نخست آنكه عامل اختيار و آگاهي در كار است و شهيد مرگ خود را انتخاب مي‌كند .

ديگر اينكه هدف او از انتخاب مرگ ، حركت در راه خدا است .

در نتيجه اگر كسي مرگ را آگاهانه و براي تحصيل اهداف مهمّي هم انتخاب نمايد، نمي‌توانيم بر او عنوان شهيد را اطلاق نماييم ؛ زيرا منحصراً بايد به هدف تحصيل رضاي خدا و در راه خدا، مرگ را انتخاب نمايد.

۲-  دربررسـي ديـدگاه  استاد شهيـد مطهري(ره) دو مطلب قابـل ذكـر است:

نكتهي نخست: اينكه انگيزه‌ي انتخاب مرگ توسط شهيد، مقدّس و از خودگرايي منزّه است، نمي‌تواند در تعريف شهادت بنابر فرهنگ اسلامي كافي باشد؛ به سخن ديگر، درست است كه انگيزه‌ي شهيد در انتخاب مرگ، خودگرايانه نيست ولي چنين نيست كه ”ديگر گرايانه” باشد، بلكه تنها و تنها ” خداگرايانه ” است. پس صِرف خودگرايانه نبودن كافي نيست .

كشته شدن براي راحت، رفاه و امنيت اجتماع و ديگران گرچه امري مقدّس، قابل احترام و تحسين برانگيز به شمار مي‌آيد و از خودگرايي و خودخواهي به دور است، اما ”شهادت” محسوب نمي شود.

 شهادت فقط به مرگي اطلاق مي گردد كه آگاهانه انتخاب شده و در راه خدا صورت پذيرد.

   نكته ي دوم: استاد شهيد مرگ اخترامي را موجب تأسّف دانسته و به هدر رفتن قلمداد نموده‌اند ! به نظر مي‌آيد كه اين داوري با فرهنگ روايي و ديني ما سازگار نيست، زيرا اگر منظور از مرگ اخترامي مرگي باشد كه در اثر بيماري، حوادث و سوانح اتفاق مي‌افتد، اگرچه موجب تأسّف بازماندگان مي‌شود، اما تأسّف‌خيز بودن آن موجب نمي‌شود كه ميًّت را به هدر رفته قلمداد كنيم، زيرا چنين تأسّفي حتي نسبت به شهادت شهيدان معركه نيز قابل تصوّر است. 

نمونه‌ي بارز آن را مي‌توان تأسّف پيامبر رحمت(ص) از شهادت حضرت حمزه(سيدالشهدا)،  تأسّف اميرالمؤمنين (ع) از شهادت ياران از دست رفته و تأسّف عميق حضرت امام حسين (ع) از شهادت اصحاب و ياران باوفايش دانست.

اگر دليل ادعاي ايشان درباره‌ي مرحومان به مرگ اخترامي آن باشد كه مرگ اخترامي، مرگي به انتخاب نيست، اين نيز نمي‌تواند دليل هدر رفتن باشد، زيرا:

اوّلاً ، مرگ طبيعي قابل انتخاب نيست، بنابراين هدر رفتن قلمداد نمي‌شود.

ثانياً ، مطابق آموزه‌هاي ديني و قرآني، فردي كه با بيماري يا حادثه مواجه مي‌شود، در صورتي كه صبر نمايد و جزع و فزع نكند و بر خدا توكل نمايد و به قضاي الهي رضايت دهد، اگر نگوييم كه مرگ او اجرمند و ارجمند است، بي گمان هدر رفتن نيست.

در اين باره‌شايد‌بتوان‌به‌آيه‌ي شريفه‌ي۱۰۰سوره‌ي‌نساء‌استناد نمودكه مي‌فرمايد:

وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلى اللّهِ.

«و كسي كه از خانه‏اش به عنوان مهاجرت به سوي خدا و پيامبر او بيرون رود سپس مرگش فرا رسد پاداش او بر خداست و خداوند آمرزنده و مهربان است.»

   در فرهنگ اسلامي مقام تسليم شدن به امر و اراده‌ي خداي متعال و در مرتبه‌اي بالاتر ، رضامندي به قضاي او داراي اجر فراواني است و روشن است كه بيماري، حوادث و سوانح، اگر نتيجه‌ي بي احتياطي صريح فرد نباشد، در نظام عادلانه‌ي حضرت حق نبايد موجب به هدر رفتن او بشود. شايد به همين خاطر است كه در روايات ما براي برخي موارد اين چنيني، اجر و ثواب فراواني وعده داده شده است :

در باب تحمًّلِ بيماري :

۱- عَنِ الباقرِ عَلَيهِ السَّلامُ : سِهرُ لَيلَه مِن مَرَضٍ ، اَفضَلُ مِن عِبادَه سَنَه.[۷]

«امام باقر(ع) : يك شب نخوابيدن مؤمن از درد بيماري، عبادت يك سال  است».             

۲- قالَ رَسولُ اللهِ (ص) : يا عَليّ ! أَنينُ المَريضِ تَسبيحٌ وَ صيامُهُ تَهليلٌ وَ نَومُهُ عَلَي الفِراشِ عِبادهٌ وَ تَقَلًُبٌهُ جَنباً اِلي جَنبٍ فَكَاَنّما يُجاهِدُ عَدُوَّاللهِ وَ يَمشي فِي النّاسِ وَ ما عَليهِ ذَنب.[۸] 

«پيامبرخدا فرمودند :

اي علي! نالهي مريض ،تسبيح خداوند وفرياد او تهليل (لاالهالاالله گفتن) و خوابيدن او در بستر  عبادت و جابهجا شدن او از پهلويي به پهلوي ديگر، مانند آن است كه او با دشمن خدا ميجنگد و آنگاه در ميان مردم      حركت ميكند در حالي كه گناهي بر او نيست!»                   

   در باب ابتلاي مؤمن به بيماري، گرسنگي و.. در جوامع روايي ما احاديث فراواني آمده است: 

عَنِ الصّادِقِ عَلَيهِ السَّلامُ: اِنّ اَشَدُّالنّاسِ بَلاءً اَلاَنبياءُ ثُمَّ اَّلذينَ يَلونَهُم اَلاَمثَلُ فَالاَمثَلُ.[۹]

«شديدترين ابتلاها و گرفتاريها مخصوص انبياست و پس از انبيا، به ترتيب هركه به آنان نزديكتر است،  گرفتاري بيشتري ميبيند.»

همين طور وارد شده است كه برخي از انبيا به گرسنگي امتحان شدند و از گرسنگي جان دادند! برخي از تشنگي، برخي از بيماري و برخي از گرفتاري‌هاي ديگر جان باختند.[۱۰]                                        

همچنين در جوامع روايي ما و ساير مذاهب اسلامي درباره‌ي مسلماني كه به مرض طاعون يا بیماری سل و يا به درد بطن (المبطون ) بميرد و يا اينكه بنايي بر سر او خراب شود، يا اينكه غرق شود و بميرد، يا زني كه در موقع زايمان و يا در زمان حمل بميرد، وارد شده است كه چنين كساني نيز  شهيد محسوب مي‌شوند.[۱۱]

 در بسیاری از جوامع روایی شيعيان – مانند میزان الحکمه – و اهل سنت – مانند صحیح مسلم – وارد شده است كه پيامبر (ص) از مردم پرسيدند كه چه كسي را شهيد مي شماريد؟

آنان پاسخ دادند هر كس در راه خدا كشته شود شهيد است.

فرمودند: با اين حساب تعداد شهداي امت من اندك خواهند بود!

گفتند: پس شهدا چه كساني هستند؟

فرمودند: كسي كه در راه خدا كشته شود، شهيد است و كسي كه از درد بطن بميرد، شهيد است و فردي كه غرق بشود هم شهيد است.

 پس در تعريف شهادت مي‌توان چنين گفت:

 شهادت مرگي است آگاهانه و در راه خدا، كه  توسط شهيد برگزيده ميشود.

 چنين مرگي ، با اندكي اختلاف در تعريف ، در همه‌ي اديان و آيين‌هاي وحياني و غير وحياني ، مقدّس و افتخارآميز به حساب مي‌آيد، و اصطلاح شهيد در خصوص انساني استعمال مي‌شود كه اين‌چنين بميرد.

 قرآن كريم در آياتش  مقام شهيدان را چنان ستوده كه خداوندِ متعال را مشتري جان و مال آنان معرفي نموده و بهاي كالاي آنان را، بهشتي مي‌داند كه خدا به آنان مي‌دهد و آنگاه تصريح مي‌كند كه چنين مطلبي در انجيل و تورات هم وارد شده است:

إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّهَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حقا فِي التَّوْرَاهِ وَالإِنجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُواْ بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ .[۱۲]

                «خداوند جان ومال اهل ايمان را به بهاي بهشت خريداري كرده، آنها در راه خدا جهاد ميكنند تا دشمنان دين را به قتل رسانند ويا خود كشته شوند، اين وعدهي قطعي است برخدا، وعهديست كه در تورات و انجيل و قرآن ياد فرموده، و از خدا باوفاتر به عهد كيست؟ اي اهل ايمان! شما به خود در اين معامله بشارت دهيد، كه اين معامله با خدا به حقيقت سعادت و پيروزي بزرگي است.»

بنابراين در ميان اديانِ ابراهيمي، مقام شهيد از رفعتي خاص برخوردار است.

   وجود بناهاي يادبود به يادِ سرباز گمنام در كشورهاي مختلف جهان با عقايد و اديان متفاوتي كه دارند، گوياي اعتبار جهاني شهيدان و كشته شدگان در راه خدا و يا لااقل در راه خلق و خدمت به خلق خداست.

    همچنان كه پيش از اين گفته‌ايم فقهاي ما براي برخي از شهدا احكام ويژه‌اي قايل‌اند كه اكنون ضمن مرور ديدگاه برخي از اين بزرگواران، آن احكام را نيز مورد نظر قرار مي‌دهيم.

بخش نخست

شهادت در فقه مذاهب اسلامي

گفتار اوّل: واژه شناسي

شهيد در لغت

   شهيد صيغه‌ي مبالغه از شَهِدَ، يَشهَدُ است، به معناي حضور ِهمراه با مشاهده يا گواهي دادن؛ اعم از آنكه مشاهده از طريق ديدگان باشد و يا از راه بصيرت. همچنين شهيد از اسماي حسناي خداي متعال است.

اصولا” هنگامي كه به علمِ مطلقِ الهي توجه مي شود ،خداوند را “عليم” مي‌نامند و زماني كه در  علم حضرتش، حقايق و امور باطني لحاظ شود “ خبير ”، و زماني كه علم او، به علومِ ظاهر، تعبير گردد “شهيد” نام مي‌گيرد .

 شهيد در اصطلاح فرهنگ اسلامي

   شهيد به معناي لغوي (مشاهده‌گري كه حضور دارد) در ميان عرب قبل از اسلام مورد استعمال بود. امّا با ظهور اسلام، در فرهنگ مسلمانان شهيد به كسي اطلاق شد كه در حال ِ جنگِ در راه خدا ، كشته شده باشد؛ مشروط به اينكه با اخلاص جنگيده و از صحنه‌ي جنگ متواري  نشده باشد و ادبار (پشت‌كردن و يا روي‌برگرداندن‌) نكرده باشد .

 وجه تسميهي شهيد

   مي دانيم كه اصولاً ميان معناي اصطلاحي و معناي لغوي، نسبت‌هايي وجود دارد و جعلِ اصطلاحات، فاقدِ ملاك و بي تناسب نيست .

  اكنون به برخي از وجوه مناسبت ميان معناي لغوي شهيد (حضور همراه با مشاهده و يا گواهي دادن ) و معناي اصطلاحي آن (كشته شدن در راه خدا) اشاره مي‌كنيم:

۱- شهيد به گواهيِ قرآن زنده است، پس گويا ارواح شهيدان همواره حاضر و نظاره‌گرند.

 وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ الله أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُون.[۱۳] 

«هرگز كساني را كه در راه خدا كشته شده‏اند، مرده مپنداريد، بلكه آنان زنده‏اند و نزد پروردگارشان روزي داده مي‏شوند.»

۲- شهيد كسي است كه خداي متعال به اخلاص و حسن نيت او گواهي ميدهد. آيات فراواني از قرآن كريم در صدد اعلام اين حقيقت است(و چون در اين تحقيق به مناسبت‌هاي مختلف از آن آيات استفاده مي‌شود، در اينجا از نقل آنها خودداري مي‌كنيم).

۳- شهيد در زمان تسليم جان و مفارقت روح از بدن ، نعمت و كرامتي را كه خداي متعال براي او تدارك ديده است، مي بيند.

۴- مرحوم شهيد ثاني در شرح لمعه، وجه تسميه را آن مي داند كه براي شهيد، آمرزش و بهشت، مورد گواهي قرار مي‌گيرد. ظاهراً فرموده‌ي ايشان اشاره به آيه‌ي شريفه‌اي است كه در بند بعد نقل مي‌شود.[۱۴]

۵- ملائكه در كنار شهيدان حاضر شده و آنان را از هر ترس و اندوهي برحذر ميدارند :

إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَااللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكهُ أَلَّا تَخَافُوا و لَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنّهِ الَّتِي كُنتُمْ تُوعَدُونَ.[۱۵]

 «و در حقيقت كسانى كه گفتند پروردگار ما خداست‏سپس ايستادگى كردند فرشتگان بر آنان فرود مى‏آيند(و مى‏گويند) هان بيم مداريد و غمين مباشيد و به بهشتى كه وعده يافته بوديد شاد باشيد.»

بر اهل نظر پوشيده نيست كه در اين صورت و صورت قبلي ، شهيد به معناي مشهود است، با اين تفاوت كه در صورت قبلي، مشهود، به معناي “ گواهي داده شده به نفع او (مشهودله) ” و در صورت فعلي، مشهود ،به معناي “ مشاهده شده ” است.

گفتار دوم: شهيد در فقه اهلِ سنّت

نكته ها و پرسش‌هايي در تعريف محمدجواد مغنيه

آقاي محمد جواد مغنيه در كتاب “الفقه علي المذاهب الخمسه” شهيد را اين چنين تعربف مي‌كند:

 هُوَالّذي مَاتَ بِسَبَبِ قِتالِ اْلكُفّارِ .  

«او كسي است كه به خاطر رزم و مجاهده با كافران ، كشته شده باشد.»

البته وي در پاورقي متذّكر مي شود كه حنفيان با اين تعريف موافق نيستند و شهيد را اين چنين تعريف مي‌كنند :

كُلُ مَن قُتِلَ ظُلماً ، سَواءٌ قُتِلَ فِي الحَربِ او بَغي عَلَيهِ لُصٌّ او قاطِعُ طَريقٍ.[۱۶]

«شهيد به هر كسي اطلاق ميشود كه مظلومانه كشته شود، چه در جنگ و يا اينكه دزد يا راهزني او را از بين ببرد.»                                                                                    

 براي فهم دقيق‌تر اين عبارت، ذكر دو نكته و چند سؤال حائز اهميت است‌:

نكته ي نخست: آقاي مغنيه در اين كتاب اصولا” سعي بر جمع بندي دارد و براي اين كار اختلاف‌هاي جزيي را كه ميان فقهاي مذاهب رايج است، جدي نمي‌گيرد. البته اين منطق چنين كتابي است كه در صدد تطبيق و مقارنه فقه مذاهب است و بنا را نيز بر اختصار نهاده است، امّا نبايد فراموش كنيم كه اين شيوه كمي از دقت كار مي‌كاهد، زيرا گاهي حذف يك قيد به ظاهر كوچك،  پيامدهاي بزرگي را موجب مي‌شود .

نكته ي دوم: مقصود اصلي و بالذات ايشان در اين عبارت ، بيان حكم غسل، كفن و دفن شهيدان است و تعريفي كه ارايه دادند مقدّمي و مقصود بالعرض است :

اتَفَقوا عَلي اَنَّ الشًّهيدَ وَ هُوَ الَّذي ماتَ بِسَبَبِ قِتالِ الكُفّارِ لا يُغَسَّلُ و …

با اين توجه در خصوص تعريف ايشان، چند سؤال شايسته‌ي طرح است:

۱- آيا كسي كه  به دست غيركفّار، مانند ياغيان و فاسقان كشته مي شود، شهيد است ؟

۲- مراد از قتال كفار آيا جهاد ابتدايي است و يا شامل دفاع هم مي‌شود ؟

۳- در اين قتال آيا اذن ِ امام يا نايب خاص او شرط است ؟

۴- كشته شدن در معركه‌ي نبرد مورد نظر است يا آناني كه در خارجِ معركه و يا حتي پس از نبرد به واسطه‌ي زخم‌ها و آسيب‌هاي حاصل از آن مي‌ميرند، هم شامل اين تعريف خواهند بود ؟

طرح اين سؤالات براي آن نيست تا اينك به پاسخگويي آن مشغول شويم. مقصود آن است كه از تعريف شهيد، فهمِ دقيق‌تري حاصل كنيم و راهي منطقي و معقول را براي ادامه‌ي مباحث بگشاييم. به عنوان نمونه مي‌توانيم بگوييم كه همّت ايشان، معطوفِ تعريف شهيدي است كه غسل و كفن ندارد. پس شايد بتوان نتيجه گرفت كه مصداق واژه‌ي شهيد، اعم از اين تعريف است و معناي آن، يكي از مصاديق تعريف شهادت است  .

در كتاب”الفقه علي المذاهب الاربعه” ، تلقي فقهاي مذاهب اهل سنت از شهيد و تعريف آن آمده است، كه ما آن را به اختصار نقل مي‌كنيم :

شهيد در فقه حنفي

حنفي ها شهيد را اينگونه تعريف ميكنند:

اَلشَّهيدُ مَن قُتِلَ ظُلماً سَواءٌ قُتِلَ فِي حَربٍ اَو قَتَلَهُ باغٍ اَو حَربِيٌ اَو قاطِعُ طَريقٍ اَو لُصٌّ وَ لَو كانَ قَتلُهُ بِسَبَبِ غَيرِ مُباشِرٍ .

«شهيد كسي است كه مظلومانه كشتهشده باشد، خواه در جنگ و يا اين كه فردي ياغي يا كافري حربي يا راهزن و يا دزدي او را كشته باشد؛ حتي اگر اينان در قتل او مباشرت نداشته باشند(خودشان مستقيماً قاتل نباشند) و مسبب قتل باشند.»

دربارهي اين تعريف، از” حنفيه ” ميتوان پرسيد، شما با چه ملاكي چنين تعريفي را ارايه ميكنيد. اگر ملاك شما احاديث فراواني باشد كه در اين باره به دست ما رسيده است، پس جاي مبطون، مطعون، نفساء، مهدوم عليه و … كجاست؟

فراموش نكنيم كه روايات در اطلاقِ عنوان شهيد بر اينان و امثال اينان  صراحت دارد، و اگر ملاك و مستند شما آيات قرآن كريم است پس قيد“ في سبيل الله”را چه كردهايد !

   شايد آنان بگويند، هر قتل مظلومانهاي في سبيل الله است ! اما روشن است كه چنين تفسيري لا اقل با فهم عامّهي مسلمانان سازگاري ندارد. قيد“ فِي سَبيْلِ الله فقط براي تعيين نوعي از كشته شدن در ميان انواع آن نيست، بلكه در صدد تعيين و تعريف شخصيت كشته شونده نيز هست. اين قيد نشان ميدهد كه:

 شهيد، به خداي متعال اعتقاد عميق دارد – حوزهي اعتقاد

و براي اين اعتقاد حاضر به فداكاري است – حوزهي عمل

و اين كار را هم فقط براي خدا انجام ميدهد – اخلاص -.

راستي اگر كسي از اين اوصاف برخوردار نباشد؛ مرگ مظلومانهي او اگر چه تأسّف برانگيـز و ترحـم انگيز است،  اما چـه ربطي به شهـادت دارد. چـرا كه به تعبيـر پيامبر اعظـم اسلام(ص) “همان نيكويي است كه فوق آن، نيكويي ديگري وجود ندارد” ؟

بنا براين تعريف، قلمرو شمول شهيد، بسيار وسيع است و در واقع دو عنصر در تعريف شهادت ايفاي نقش مي‌كند:

۱- كشته شدن، نه مردن به مرگ طبيعي !

۲- مظلومانه‌كشته شدن، نه به‌عنوان قصاص يا به‌صورت اشتباهي و صور‌ديگر .

شهيد در فقه حنبلي

حنبلي ها مي‌گويند :

  اَلشَّهيدُ هُوَ مَن ماتَ بِسَبَب قِتالِ كُفارٍ حينَ قيامِ القِتالِ وَ لَو كانَ غَيرَ مُكَلَّفٍ اَو كانَ غالاًًً – بِاَن كَتَنتُم مِنَ الغَنيمَهِ شَيئاً – رَجُلاً كانَ اَو اِمراهً … وَ مِثلُ الشَّهيدِ المُتَقَدِّمُ، اَلمَقتولُ ظُلماً بِأَن قُتِلَ وَ هُوَ يُدافِعُ عَن عِرضِهِ اَو مالِهِ وَ نَحوِ ذلِكَ .

«شهيد كسي است كه به سبب جنگ با كفّار،  آن هم در حين بر پا بودن جنگ بميرد، حتي اگر مكلّف نباشد؛  يا اينكه در طلب غنيمت بوده باشد و حتي كمي از غنايم را پنهان كرده باشد، خواه مرد باشد و خواه زن، و مانند اين است كسي كه مظلومانه كشته شود، مانند آن كسي كه از مال يا آبروي خود دفاع ميكند و به همين سبب كشته مي شود.»

تعريف حنبلي‌ها از شهادت به تعريف حنفي‌ها بسيار نزديك است و همان قلمرو و شمول را داراست، زيرا اگر چه در اين تعريف، نامي از كشته شده به دست‌ياغي به ميان نيامده است، اما روشن است كه كشته شده به دست ياغي نيز در زمره‌ي كساني است كه مظلومانه كشته مي شوند .

در اين دو تعريف آنچه مهم است، آن است كه قتل شهيد بايد در جنگ و با اسباب مذكور، صراحتاً مستند باشد. درست به همين خاطر است كه در عبارت منقول از حنبلي‌ها در ادامه آمده است :

      … بِخِلافِ مَن تَرَدّي عَن دابَّتِهِ فِي الحَربِ اَو عَن شاهِقِ جَبَلٍ بِغَيرِ فِعلِ العَدُوِّ فَماتَ بِسَبَبِ ذلكَ اَو عادَ سَهمٌ اِلَيهِ فَماتَ اَو وُجِدَ بِغَيرِ المَعرُكَهِ مَيِّتاً اَو جُرِحَ ثُمَّ حُمِلَ فَاَكَلَ اَو شَرَبَ … اَو طالَ بَقائُهُ عُرفاً فَاِنَّهُ يَجِبُ غُسلُهُ وَ تَكفينُهَ وَ الصَّلاهُ عَلَيهِ كَغَيرِالشُّهَدا وَ اِن كانَ مِن الشُّهدا يَومَ القِيامهِ … .  

«و آن كس كه در جنگ از روي مركب خود و يا از قلّهي كوهي بدون دخالت دشمن و مسبب بودن او سقوط كند و بميرد و يا آنكه تير خودش به او برگردد و او را بكشد يا در خارج از معركه، مرده يافت شود، يا مجروح گردد و به عقبه بازگردانده شود و در آنجا بخورد و بياشامد و سپس بميرد و ياكسي كه پس از آورده شدن به عقبه، مدتي كه عرفاً طولاني تلقي ميشود زنده بماند و سپس در گذرد، غسل دادن، كفن نمودن و نماز خواندن بر او واجب است. مانند مردههاي عادي( غير شهدا )؛ اگرچه اين افراد در روز قيامت در زمرهي شهدا خواهند بود.»

چنانچه پيش از اين گفته شد در كلمات فقها، تعريف شهيد به اعتبار تعلّق احكام ويژه‌ي شهدا و يا عدم تعلّق آن، صورت مي‌گيرد. بنابراين ما كه درصدد دستيابي به تعريفي فرهنگ ساز از شهيد و شهادت هستيم ، نبايد در حصار تعريفهاي فقهي بمانيم. به ديگر سخن، فقيهان در صددِ فهم و يا تبيينِ عظمت، شكوه و قداست شهيد و حتي بهرهمندي او از اجر و ثواب اخروي نيستند. به همين خاطر است كه عموماً شهيد را در كتاب الطهاره و در مبحث غسل، دفن و كفن اموات، به عنوان مواردي  استثنا از حكم كلي لزوم غسل و كفن، مطرح مي‌كنند و مجبور به ارايه‌ي تعريفي متناسب با حكم مي‌شوند . پس اگر كسي در ثواب يا تقرّب الهي و يا فخرآفريني به نهايت رسيده باشد، اما از حكم كلي تغسيل و تكفين خارج نشده باشد، شهيد فقهي نيست .

البتّه از آنجا كه خود به اين مسأله مهم توجّه دارند ، در حاشيه‌ي مباحث رسمي از آناني كه بر حسب روايات، شهيد تلقي شده يا بهره‌مند از اجر شهيدان معرفي شده‌اند، نام برده و سعي در ارايه‌ي تقسيمي دارند كه در آن همه‌ي اين افراد بگنجند.

ما بايد بتوانيم ملاك آن تقسيم كلي و نقطه‌ي مشترك همـه‌ي اقسام شهدا – فقهي و غير فقهي –  را بيابيم و از طريق آن مفهوم فراگير، به فرهنگ شهادت نزديك شويم  و پس از نقل تعريف مالكيان و شافعيان از شهادت، تقسيم بندي مذكور را كه در كلمات آنان مكرّراً آمده است، بازگو نموده و در جاي خود از آن استفاده و به آن استناد  مي‌كنيم.

شهيد در فقه مالكي

مالكيان در تعريف شهيد مي‌گويند :

   هُوَ مَن قَتَلَهُ كافِرٌ حَربِيٌّ اَو قُتِلَ فِي مَعرِكَهٍ بَينَ المُسلِمينَ وَ الكُفّارِ سَواءٌ كانَ القِتالُ بِبِلادِ الحَربِ اَو بِبِلادِ الاِسلامِ كَما اِذا غَزَي الحَربِيُّونَ المُسلِمينَ وَ حُكمُ الشَّهيدِ المَذكورِ اَنَّهُ يَحرُمُ تَغسيلُهُ وَ الصَّلاهُ عَلَيهِ وَ لَولَم يُقاتِل بِاَن كانَ غافِلاً اَو نائِماً ثُمَّ قُتِلَ وَ كَذلِكَ اِذا قَتَلَهُ مُسلِمٌ يَظُنُّهُ كافِراً اَو داسَتهُ الخَيلُ اَو رَجَعَ عَلَيهِ سَيفُهُ اَو سَهمُهُ اَو تَرَدّي فِي بِئرٍ اَو سَقَطَ مِن شاهِقِ جَبَلٍ فَماتَ فَكُلُّ هولاءِ يَحرُمُ تَغسيلُهُم وَ الصَّلاهُ عَلَيهِم .

«شهيد كسي است كه او را كافري حربي كشته باشد،يا آنكه در جنگي ميان مسلمانان و كّفار كشته شده باشد. چنانچه ميدان وقوع جنگ در ممالك حربي باشد با بلاد مسلمين، تفاوتي ندارد (مثل اينكه حربيها به مسلمانان حمله كرده باشند ) و حكم چنين شهيدي آن است كه غسل دادن و نماز گزاردن بر او حرام است؛ همچنين اگر شهيد در حال جنگيدن نبوده باشد، مثل اينكه خواب بوده و يا غافل شده و در همان حال كشته شده باشد و يا اينكه مسلماني او را به اشتباه بكشد و يا زير دست و پاي سپاهيان و مركبهاي آنان رفته باشد يا اينكه تير و شمشير خودش، او را از بين برده باشد، يا در چاه بيفتد و يا از قلهي كوهي سقوط كند، در همهي اين موارد غسل دادن و نماز گزاردن بر آنان حرام است. » 

 مي‌بينيم كه غافل، نايم ، كسي كه به اشتباه توسط مسلماني كشته شده، سقوط كرده از قله‌ي كوه و … به روايت مالكي‌ها شهيد محسوب مي‌گردد. زيرا برخلاف فقه دو مذهب پيشين، اين افراد غسل و نماز ندارند و اين براي اطلاق اسم شهيد، از منظر فقهي،  بسنده مي‌كند !

پس از اين خواهيم ديد كه آيا منطق فقه به ما اين اجازه را مي‌دهد تا شهيدي را تصّور كنيم كه اجري در آخرت و روز واپسين ندارد !؟

شهيد در فقه شافعي

الشّافِعيهُ قالوا : الشَّهيدُ ثَلاثَهُ اَقسامٍ :

 1- شَهيدُ الدُّنيا وَ الآخِرَهُ وَ هُوَ مَن قاتَلَ الكُفّارَ لِاِعلاءِ كَلِمَهِ اللهِ تَعالي مِن غَيرِ رِياءٍ وَ لا غُلولٍ مِنَ الغَنِيمَهِ – اَلغُلولُ هُوَ الاَخذُ مِنَ الغَنِيمهِ قَبلَ قِسمِها بَينَ المُجاهِدينَ . 

۲- شَهِيدُ الدُّنيا فَقَط وَ هُوَ مَن قُتِلَ بِهَدمٍ اَو غَرقٍ اَو نَحوِها كَالمَقتولِ ظُلماً وَ القِسمانِ الاَوَّلانِ يَحرُمُ تَغسِيلُهُما  وَ الصَّلاهُ عَلَيهِما … 

۳- وَ اَمَّا القِسمُ الثّالِثُ فَهُوَ شَهيدٌ فِي ثَوابِ الآخِرَهِ فَقَط وَاَمّا فِي الدُّنيا فَهُوَ كَغَيرِهِ مِنَ المَوتي ، بُغَسَّلُ وَ يُصَلّي عَلَيه وَ …

   در اين متن، فقه شافعي شهيد را به سه قسم تقسيم نموده است . آنگاه دو قسم نخست را به حكم شهيدان محكوم دانسته و غسل دادن و نماز گزاردن بر آنان را حرام تلقي كرده است و قسم سوم را شهيد از منظرِ بهره مند شدن از ثواب آخرت معرفي نموده و آنان را از احكام شهيدان در دنيا، خارج دانسته است.

   در مجموع از اين عبارت مي‌توان چنين تعريفي را براي شهيد استنباط نمود:

   شهيد كسي است كه براي اعتلاي كلمهي خداوند، خالصانه و بدون پيشيگرفتن از ديگران در تصاحب غنايم با كفّار ميجنگد، كه اين شهيد دنيا و آخرت است و به اصطلاح، مصداق كامل شهيد است.

همچنين كسي كه به مرگي در اثرِ خراب شدن ساختمان بر سرش ( زير آوار رفتن) يا غرق شدن و مثلِ آن از دنيا مي‌رود و يا اينكه مظلومانه كشته مي‌شود، در دنيا شهيد محسوب مي‌شود و حكم شهيد هم بر او جاري خواهد بود.

آنچه در متن فوق به عنوان تعريف شهيد دنيا و آخرت آمده است، به فقه شيعه و به فرهنگ شهادت بسيار نزديك است.

در ادامـه با قرايني نشان خـواهيم داد كـه اگـر كسـي با اخـلاص و بـراي “اعتلاي كلمه ‌الله و به دور از مطامع و هواها با خصم دين بجنگد، حتّي اگر كشته نشود باز هم از اصحاب فرهنگ ايثار و شهادت است ؛ چنانكه در برخي صور، حكم شهيد را به لحاظ فقهي ندارد، اما چيزي از ارزش ، اعتبار و تقرّب او به خداي متعال نمي‌كاهد.

هدف از ترويج فرهنگ شهادت آن است كه جامعهي اسلامي از انسانهايي با چنين خصايص ممتازي برخوردار باشد؛ چه در شرايط جنگ و چه در زمان صلح، چه آنكه مبارزهي آنان به كشته شدن بيانجامد، چه آنكه چنين مقدّر نشود.

گفتار سوّم: شهيد در فقه شيعه

اكنون شايسته است برخي از عبارات فقهاي بزرگوار شيعه را نيز مرور نماييم:

تحليل و بررسي تعريف شهيد ثاني( ره ):

مرحوم شهيد ثاني مي‌گويد :

  اَلشَّهيدُ وَ هُوَ المُسلِمُ وَ مَن بِحُكمِ المَيِّتِ فِي مَعرِكَهِ قِتالٍ اَمَرَ بِهِ النَّبيُّ صَلَّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ اَو الاِمامُ اَو نائِبُها الخاصُّ وَ هُوَ فِي حِزبِها بِسَبَبِهِ اَو قُتِلَ فِي جِهادٍ مَأمورٍ بِهِ حالَ الغيبَهِ كَمالَو اَدهَمَ عَلَي المُسلِمينَ مَن يُخافُ مِنهُ عَلي بَيضَهِ الاِسلامِ فَاضطَرُّوا اِلي جِهادِهِم بِدونِ الاِمامِ اَو نائِبِهِ ، عَلي خِلافٍ فِي هذا القِسم .[۱۷]

«شهيد، مسلماني است كه در معركهي جنگي كه پيامبر اكرم (ص) يا امامِ معصوم و يا نايب خاص ايشان به آن فرمان داده اند، بميرد. مشروط به آنكه اين فرد در صف مسلمانان باشد و مرگ او نيز به سبب اين جنگ باشد. همچنين كسي كه در زمان غيبت در جهادي واجب كشته شده باشد، مانند آنكه كساني كه از آنان دربارهي كيان اسلام ترسيده ميشود و نگراني وجود دارد به مسلمين حمله كنند و مسلمانان بدون امام يا نايب او به جهاد با آنان برخيزند؛ البته در اينكه اين قسم را شهيد بناميم اختلاف وجود دارد.» 

 در اين تعريف، شهادت در مورد كسي قابل اطلاق است كه:

۱- در معركه كشته شده باشد.

۲-  در زمان رسول الله(ص) يا امام معصوم(ع) و يا نايب آن دو به جنگ رفته باشد، (في‌‌سبيل الله ).

روشن است كه قيد “ فِي سَبيْلِ الله ” در تعريف ايشان مدخليّت تام دارد، زيرا رسول خدا (ص) و امامان (ع) هرگز به دليلي غير از مصالح عاليه‌ي دين و مسلمين     – كه همان “ سبيل الله ” است – فرمان جنگ يا حضور در جنگ را صادر نمي‌كنند.

تأكيد بليغ مرحوم شهيد ثاني بر اين قيد آنجايي رخ مي‌نمايد كه مقتولان جنگ‌هاي زمان غيبت را به شرطي در جرگه‌ي شهيدان وارد مي‌كند كه جنگ آنان ملاك شرعي داشته باشد (جهاد مأموربه ) و گروه مهاجم كساني باشند كه خوف انهدام كيان اسلام از هجوم آنان باشد (من يخاف منه علي بيضه الاسلام).

 نكته:

   نكتهي جالب در تعريف ايشان آن است كه شهادت را به كشته شدن به دست كفار منحصر ننموه، بلكه عنصر مقوّم را تبعيت از فرمان خداوند كه توسط رسول الله يا امامان و يا نايبان آنان ابلاغ مي شود دانسته است؛ خواه كشندگان و قاتلان، كفّار باشند يا مشركان و يا ياغيان و متجاوزان. مهم آن است كه فرمان خداي متعال به مسلمانان، مجاهده با آنان باشد.

يك سؤال

در خصوص اين تعريف، يك پرسش ظريف امّا مهم وجود دارد و آن اينكه:

اگر پيامبر يا امام يا نايبان آنان به جنگي فرمان دهند، يعني آن جنگ مشروع و مرضي خدا باشد، اما كسي كه در آن شركت مي‌كند به انگيزههاي ديگري مانند انتقام جويي، حبّ نيكنامي، شهرت خواهي، تعصب قبيله اي و …  به جبهه‌ي جنگ شتافته باشد و در معركه هم كشته شود، آيا مي‌توان او را شهيد دانست؟

 از اين تعريف نمي‌توانيم تعبير كنيم كه چنين كسي شهيد نيست. به نظر مي‌آيد او به لحاظ فقهي شهيد است و احكام شهيد نيز بر او جاري است؛ اما آيا اين مطلب، با فرهنگ متعالي شهادت سازگار است ؟ و آيا چنين فردي توان همنشيني با شهيداني را دارد كه : قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا …؟

نظر صاحبِ جواهر(ره)

در تعريف شهيد و برخي مسائل مربوط به آن، مروري بر عبارات جواهر به عنوان يكي از متقنترين كتب فقه استدلالي شيعه خالي از لطف نيست .

صاحبِ جواهر در تعريف شهيد ميگويد :

وَالشَّهيدُ وَ المُرادُ بِهِ هُنا هُوَ الَّذي قُتِلَ بَينَ يَدَيِ الاِمامِ عَلَيهِ السَّلامُ … قالَ في مَجمَعِ البُرهانِ :

   اَلمَشهورُاَنَّ المُرادَ بِالشَّهيدِ هُنا مَن قُتِلَ فِي المَعرِكَهِ بَينَ يَدَيِ النَّبِيِّ صَلَّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ اَوالاِمامُ عَلَيهِ السَّلامُ اَوِالنّائِبِ الخاصِّ وَ غَيرُهُ وَ اَنَّهُ مَذهَبُ الاَكثرِ … اَو فِي جِهادٍ بِحَقٍّ وَلَو بِدونِهِما ، كَما لَو اَدهَمَ المُسلمينَ عَدُوٌّ يُخافُ مِنهُ عَلي بَيضَهِ الاِسلامِ.

«مقصود از شهيد در اينجا كسي است كه در ركابِ امام معصوم (ع)كشته شده باشد.»

بنابر آنچه كه در كتابهاي مقنعه و قواعد و تحرير آمده، و در كتاب مراسم ‌به امام( ع)، نايب امام را نيز افزوده است، مانند آنچه در وسيله تا سرائر، الجامع،المنتهي، مبسوط و نهايه اشاره شده است. به ‌همين خاطر در مجمع البرهان گفته ‌است:

«مشهور آن است كه مقصود از شهيد در اينجا كسي است كه در معركهي نبرد در ركابِ پيامبر خدا صلي الله عليه و اله يا امام معصوم و يا غير او كشته شده باشد و اين رأي اكثر فقهاي شيعه است.»

آنگاه صاحب جواهر(ره) پس از نقل عبارتي كوتاه مي گويد:

«اگر مسلمانان مورد هجوم كسي قرار گرفته باشندكه هجوم او تهديد بيضه و كيان اسلام محسوب ميشود و به اين خاطر جهادي به حق كرده باشند- حتي بدون حضور پيامبر(ص) يا امام(ع) – باز هم كشتههاي آنان در اين معركه، شهيد هستند.»

از مجموع اين عبارت صاحب جواهر مي‌توان فهميد كه از نظر ايشان و قاطبهي فقهاي ما، آنچه درتعريف شهيد اصالت دارد كشته شدن او در جهاد و دفاع مشروع است؛ چه با حضور پيامبر ، امام و يا نايب اين دو و يا بدون حضور اينان، و نيز شرط است كه كشته شده درمعركهي نبرد جان داده باشد. چنانكه در ادامه تصريح مي‌كند :

 وَ يُشتَرَطُ مُضافاً اِلي ما ذَكَرنا مِن مَعنَي الشَّهيدِ اَن يَكونَ قَدماتَ فِي المَعرِكَهِ كَما صَرَّحَ بِهِ جِماعَهٌ مِن الاَصحابِ.

«علاوه بر آنچه در معناي شهيد گفتيم شرط است كه در معركهي نبرد جان داده باشد، همچنانكه گروهي از اصحاب ما تصريح نموده اند.»

“قتل في سبيل الله” قيد محوري تعريف صاحب جواهر (ره):

جالب آنجاست كه مرحوم صاحب جواهر به اين مسأله كه تعريف شهيد همان كشته شده در راه خدا ” اَلمَقْتول فِي سبَيلِ الله” است تمايل نشان مي‌دهد. به همين خاطر درباره‌ي مقتولي كه بين الصفين(ميانه‌ي‌ معركه) جان نداده است،‌ مي‌گويد:

«درست است كه او مشمول حكم خاص شهيدان در دفن وغسل نيست، اما اخباري كه ازشهادت به “القتل في سبيل الله” تعبير ميكنند شامل چنين كسي مي شود و شايد همين هم قويتر باشد.»

همچنين از عبارت ” وَ يُشتَرَطُ مُضافاً اِلي ما ذَكَرنا … ” ‌مي‌توان فهميد كه مرگ در معركه را داخل در معناي  “شهيد ” نمي‌داند و فقط آن را شرطِ اجراي حكم شهيد در مساله‌ي غسل و كفن مي‌انگارد.

ايشان در ادامه به حكم شهيد مي‌پردازد :

وَ كَيفَ كانَ فَالشَّهيدُ بَعدَ وُجودِ ما عَرَفتَ فيهِ ، لا يُغَسَّلُ وَ لا يُكَفَّنُ وَ يُصَلّي عَلَيه. [۱۸]            

«و به هر حال شهيد پس از برخورداري از شرايطي كه دانستني ، غسل و کفن ندارد اما نماز بر او خوانده ميشود.»

اين از تفاوتهاي مسلّم احكام شيعه در فقه شيعه با اكثر فقها و مذاهب اهل سنت است كه شيعه نماز را براي شهيد لازم نميداند.

آن بزرگوار سپس در يك فراز اشاره مي‌فرمايد كه در حكم شهيد، ميان آزاد و بنده، كشته شده به آهن و غير آن، كشته شده به سلاح خود يا دشمن، كشته شده به عمد يا خطا،‌ تفاوتي نيست و اختلاف قابل توجهي وجود ندارد، بلكه اگر زير دست و پاي مسلمين يا مركب هاي آنان كشته شده باشد و يا اسب خودش او را به نهر يا چاهي افكنده باشد، باز هم حكم شهيد بر او جاري است.

جالب آن است كه دليل عمده‌ي ايشان اين است كه:  

لِصِدقِ كَونِهِ قَتيلاً فِي سَبيلِ اللِه.                                                                                               

«زيرا در همهي اين موارد عنوان “كشتهي راه خدا ” بر او صدق ميكند.» [۱۹]                   

آنگاه به همين استناد و با توجه به تصريح جماعتي از اصحاب مي‌گويد:

«فرقي ميان بالغ و غير بالغ، مرد و زن و حتي بچه و ديوانه نيست، زيرا درهمهي اين موارد ” كشتهي راه خدا“ صدق ميكند و ادلهي لفظي اطلاق دارد و نسبت به اين موارد مقيّد نشده است.»

همچنين بايد دانست كه در جنگ بدر و احد دو فرد نابالغ جزو كشته‌ها بودند و پيامبر به غسل آنان امر نفرمودند، و نيز طفلِ شيرخواره‌ي حضرت امام حسين‌(ع)كه در كربلا به شهادت رسيد؛ و حال آن كه كسي نگفته كه غسل داده شد.[۲۰]                                                                                         

از مجموع مباحث صاحب جواهر (ره) چنين بر مي‌آيد كه او «  َََََاَلقَتل فِي سَبيلِ‌الله» را تعريف كانوني و محوري شهادت مي‌داند و ساير ملحقات را راجع به اجراي حكم غسل، كفن و اموري از اين دست قلمداد مي‌كند.

ونيز در باره‌ي كشته شدگان به دست ياغيان مي‌فرمايد:

«ميان اينان و كشته شدگان به دست مشركان تفاوتي نيست، زيرا علاوه بر اينكه اخبار شهيد شامل اينان ميشود (اطلاق ادله)، علي(ع)،      عمار ياسر و هاشم بن عتبه را كه به دست ياغيان به شهادت رسيده بودند، غسل ندادند و در جامههاي خودشان دفن نمودند.»

ديدگاه حضرت امام خميني (ره):

در پايان اين قسمت، نگاهي اجمالي به نظر فقهي امام خميني (ره) به عنوان يكي از بزرگ‌ترين فقهاي معاصر و نيز بنيانگذار جمهوري اسلامي و مروّج بزرگ فرهنگ ايثار، جهاد و شهادت، پر فايده و ضروري مي‌نمايد .

امام خميني (ره ) نيز به تبع فقهاي مذهب شيعه، « شهيد » را در مبحث غسل ميّت از كتاب الطهاره تعريف مي‌كنند.

ايشان نيز كسي را كه در جهاد به همراه امام يا نايب خاص او كشته شود شهيد مي دانند، مشروط به آن كه روح او در معركه و در حين شعله‌ور بودن آتش جنگ از بدن خارج شود، يا اگر خارج از معركه اين اتفاق افتاد، مسلمانان به زنده‌ي او دست نيافته باشند. در غير اين صورت بايد غسل داده و كفن پوشانده شود . ايشان همچنين مقتول در راه حفظ كيان اسلام را نيز به شهيد ملحق مي‌داند :

وَ يُلحَقُ بِهِ المَقتوُلوُنَ في حِفظِ بَيضَهِ الِاسلام ، فَلا يُغَسَّل و َلا يُحَنَّط وَ لا يُكَفَّن.[۲۱]

« و كشته شده در راه حفظ كيان اسلام، به شهيد ملحق است؛ پس غسل ، حنوط و كفن نمي خواهد.»

كشته شدن براي حفظ كيان اسلام‏‏‏‏‏‏، مصداق تام شهادت

دقت در عبارت امام خميني (ره) خواننده‌ي محترم را به اين نتيجه مي‌رساند كه ايشان نيز مانند اكثر فقهاي شيعه – خصوصا” صاحب جواهر(ره) – ملاك اصلي شهادت را ” قتل في سبيل الله ” مي دانند. ملحق نمودن آناني كه براي حفظ بيضه‌ي اسلام كشته مي‌شوند به شهيدان و دست برداشتن از قيد حضور امام يا نايب او در اين صورت، نشانگر اهميت محوري قيد” في سبيل الله” است .

حضرت امام خميني (ره) درانتهاي كتاب” الامر بالمعروف و النهي عن المنكر” در تحرير الوسيله ، چند صفحه را به بحثي درباره‌ي دفاع اختصاص داده و دفاع را به دو قسم تقسيم فرمودند :

۱- دفاع از بيضهي اسلام.

۲- دفاع از جان خود و امثال آن ( عرض و ناموس و مال ).

درباره‌ي قسم اول، ده مساله ذكر كرده‌اند كه دقت در آنها مصاديق دفاع از بيضه‌ي اسلام را روشن مي‌كند. ضمنا مشخص مي‌نمايد كه حفظ اسلام، تام‌ترين مصداق «في سبيل الله» است. همچنين در همين مسائل تصريح مي‌كنند كه در جهادهايي كه به اين منظور انجام مي‌شود حضور و اذن امام (ع) يا نايب او لازم نيست و دفاع به هر وسيلهي ممكن واجب است و اين حكم بدون هيچ قيد و شرطي براي همهي افراد مكلّف الزامي است :

مسالهي ۱: لَو غَشي بِلادَ المُسلِمينَ اَوثُغورَها عَدُوٌّ يُخشي مِنهُ عَلي بَيضَهِ الاِسلامِ وَ مُجتَمَعِهِم يَجِبُ عَلَيهِم الدِّفاعُ عَنها بِاَيَّهِ وَسيلَهٍ مُمكِنَهٍ مِن بَذلِ الاَموالِ وَ النُّفوسِ ..

«اگر شهرها يا مرزهاي مسلمانان، توسط دشمني كه از او براي كيان اسلام و اجتماع مسلمين، نگراني حس ميشود، مورد هجوم قرار گيرد، دفاع به هر وسيلهي ممكن مانند دادن جان و مال، واجب است.»

مسالهي ۲: لا يُشتَرَطُ ذلِكَ بِحُضُورِ الاِمامِ عَلَيهِ السَّلامُ وَ اِذنِهِ وِ لا اِذنِ نائِبِهِ الخاصِّ اَوِ العامِّ ، فَيَجِبُ الدِّفاعُ عَلي كُلِّ مُكَلَّفٍ بِاَيَّهِ وَسيلَهٍ بِلا قيدٍ وَشَرطٍ ..[۲۲]

« اين دفاع به حضور امام معصوم و اذن او يا اذن نايب خاص يا عام او مشروط نيست؛ پس دفاع بر هر فرد مكلًف بي هيچ قيد و شرطي واجب است.»                 

مرحوم آيتالله سيد محمد كاظم طباطبائي صاحب عروه نيزمانند امام خمینی(ره) درباره‌ي تعريف شهيد و احكام ويژه‌اش و قلمرو شمول آن به‌گونه اي كه شامل بنده و آزاده، زن و مرد ، بچّه و ديوانه و … بشود ، فتوايي مطابق با فتواي صاحب ِجواهر دارند.[۲۳]

ذيل همين فتوا درعروه ، حاشيه‌ي مرحوم آيت الله گلپايگاني كه در آن بر صدق عنوان شهيد بر اطفال صحه مي‌گذارد، حاكي از آن است كه از نظر ايشان نيز «قتل في سبيل الله» شرط اصلي تحقق مفهوم شهادت  است :

   اَمَّا الشَّهيدُ فَيَكفي لِسُقوطِ الغُسلِ عَنهُ صِدقُ المَقتولِ فِي سَبيلِ اللهِ عَلَيهِ وَ اِن كانَ رَضيعاً.[۲۴]

«همين كه عنوان ( المقتول في سبيل الله ) بر شهيدان صدق كنــد، براي سقـوط غسل از او كافـي است اگر چه شهيد نوزاد باشد.»                                             

   از آنجا كه مراد ما از طرح آراي فقها، ‌ديدنِ زواياي نگاه آنان به مفهوم شهيد و شهادت بود، به نظر مي‌آيد به همين مقدار در اين باره بسنده كنيم، زيرا آراي مذاهب مختلف نقل گرديد و به آراي فقهاي شيعه – بويژه امام خميني( ره) – توجّه خاص شد. اگر بخواهيم نظرات فقها را بيش از اين كنكاش كنيم، بايد به احكام ويژه‌ي شهيدان و اختلافات فقها درباره‌ي جريان اين احكام نيز بپردازيم،كه به موضوعِ تحقيق ما ارتباط چنداني ندارد.

 با وجود اين نمي‌توانيم از پرداختن به يك مسأله صرف نظر كنيم و آن اينكه در روايات فريقين و در تفاسير آنان بر بسياري از مرگ و ميرها، شهادت اطلاق شده و عنوان شهيد به كسان مختلف اعطا گرديده است. بايد ديد نظر فقيهان ما و فقهاي اهل سنت درباره‌ي اين روايات چيست و چه محملي براي آن دارند ؟ اين بحث ما را به تلقّي صحيح از مفهوم عام شهادت راهنمايي مي‌كند .

گفتار چهارم: حكم فقها دربارهي آناني كه  در روايات بر آنان ”شهيد“ اطلاق شده است

در روایات فریقین – شيعه و سني- بسیاری از افراد، عنوان شهید را یافته ویا هم‌اجر شهیدان قلمداد شده ویا مرگ آنان، شهادت گونه تلقّی شده است.

ما به جای نقل یکایک این روایات، تلاش می‌کنیم تا مصادیق مطرح شده در آن‌ها را طرح نموده، سپس داوری فقها را دربار‌ه‌ي آن ذکر نماییم و در نهایت به یک نتیجه‌گیری و جمع‌بندی دست پیدا کنیم.

افراد وگروه‌های زیر، بخش عمده‌ی کسانی هستند که در آن روایات، از آنان نام‌ برده شده‌اند:

۱- اَلمَقتولُ ظُلماً: کسی که به هر دلیل، مظلومانه کشته شده است ، نه به عنوان حدّ یا قصاص و از باب تحمّل مجازات.

۲- اَلمَقتولُ دونَ نَفسِهِ اَومالِهِ اَواَهلِهِ اَوعِرضِهِ اَوجارِهِ: کسی در دفاع از جان، مال، خانواده، آبرو  و یا همسایهي خود کشته شود.

روشن است که این دسته با مورد اول متفاوت‌اند، زیرا ممکن است اینان، مظلومانه کشته شوند و يا ممکن است قاهرانه بجنگند، دفاع کنند وجان ببازند.

۳-کسانی که به سبب برخی بیماریها بمیرند. عناوین برخي بیماری‌های زیر در روایات متعدّد آمده است:

طاعون، داء البطن( درد شکم): وبا، سل، تب، صرع، استسقاء.

۴- اَلمَهدُومُ عَلَیه:کسی که ساختمانی  بر سر او خراب شود و او زیر آوار بمیرد.

۵- اَلغَرقی:کسی در آب غرق شده و به همین سبب بمیرد.

۶- اَلحَرقی: کسی که در آتش بسوزد و جان ببازد.

۷-اَلمَیّتُ بِلَدغِ العَقربِ: آنکه به سبب نیش عقرب بمیرد.

۸- مَن ماتَت عِندَ الطَّلقِ وَعَنِ النَّفاسِ: زنی که در حین زایمان و درحالت نفاس دیده از جهان فرو بندد.

۹- المَیّتُ فِی الغُربَهِ: کسی که در حال غربت و به دور از وطن جان دهد.

۱۰- االمَوتی لَیلهَ الجُمُعَهِ: کسی که در شب جمعه بمیرد.

۱۱- طالِبُ العِلمِ اذاماتَ فِی طَلَبِهِ: طالب علم، مشروط به آن که در راه طلب علم بمیرد.

۱۲- کسی که صادقانه از خدای متعال شهادت را بخواهد.

۱۳- همهي آنانی که در جهاد کشته شوند، امّا شرایط کامل برای بهرهمندی از احکام فقهی شهیدان را ندارند. مانند کسی که در مسیر رفتن به جبهه‌های نبرد می‌میرد و یا خارج از معرکه جان می‌دهد و یا مدت‌ها پس از جنگ در اثر ضربات جنگ و جراحات حاصل از آن از دنیا می رود و ….

۱۴- در برخی روایات که تعداد آن هم کم نیست، مرگ عادی برای انسانهایی خاص، شهادت قلمداد شده است. مانند کسی که با ثبات قدم در زمره‌ي محبّان آل محمد(ص) باشد و با همین صفت بمیرد و یا کسی که در بستر بمیرد در حالی که به حق خدا و رسول خدا واهل بیت او (سلام الله علیهم اجمعین) معرفت داشته باشد، وحتی افزون بر هم‌سنگیِ چنین فردی  با شهید، اجر و پاداش او با اجرِ هزار شهید بدر و اُحد همانند دانسته شده است:

مَن ثَبَتَ عَلی مَوالاتِنا فِی غَیبَهِ قائِمِنا، اَعطاهُ اللهُ اَجرَ اَلفِ شَهیدٍ مِن شُهَداءِ بَدرٍ وَ اُحُدٍ.[۲۵]

«  کسی که در زمان غیبت قائم ما بر موالات ومحبت ما ثابت قدم باشد، خدای متعال به او پاداشی معادل پاداش هزار شهید بدر و احد را می دهد.»

            به وضوح می‌توان دریافت كه  احادیث چهارده عنوان فوق،كه در آن مرگ افزون بر بیست‌کس، شهادت ویا هم‌سنگ آن تلقی شده است، با تعریف شهادت به « القتل فی سبیل الله» سازگار نیست، تا چه رسد به اینکه بخواهیم آن را بر تعریف خاص برخی فقها که شهید را «المقتول فی سبیل الله و فی معرکه الجهاد ضد الکفّار والمشرکین» می‌دانند، منطبق نماییم.

پس در فهم شهادت وتلقّی صحیح از شهید حتماً و لابد باید نگاهی دیگر را برگزید تا این مفهوم زندگی بخش و غرورآفرین اسلامی، از منظری فراتر و وسیعتر از فقه نگریسته شود. با وجود اين، فقهاي مذاهب از این دغدغه خالی نبوده و در تعامل با این اخبار، راه‌هایی را پیش رو نهاده‌اند.

جمع بندي ديدگاه فقهاي اهل سنّت

فقیهان مذاهب اهل سنّت، با تقسیم شهید به سه قسم، سعی نمودند تا برای این شهیدان به عنوان« شهید آخرت» جایگاهی باز کنند. لذا به خاطر اهمّيت موضوع، یکی از عبارت های آنان رانقل می کنیم:

الحَنَفیّه قالوا: الشَهیدُ هُوُمَن … وَیَنقَسِمُ اِلی ثَلاثَهِ اَقسامٍ:

الاوَّلُ: الشَّهیدُ الکاملُ وهُوَ شهیدُ الدُّنیا وَالآخرهِ وَیُشتَرَطُ فی تَحَقُّقِ الشَّهادهِ الکامِلَهِ ستّهُ شروطٍ وَهیَ : العقلُ وَالبلوغُ والاسلامُ والطَّهارهُ مِنَ الحَدَثِ الاَکبرِ وَالحَيضِ والنَّفاسِ وَ اَن يَموتَ عَقیبَ الاِصابَهِ بِحَیثُ لایأکُلُ وَلایَشرَبُ وَلایَنامُ وَلایَتَداوی وَلایُنتَقَلُ مِن مَکانِ الاِصابَهِ اِلی خَیمَتِهِ اَو مَنزِلهٍ حَیّاً وَلايُمضی عَلَیهِ  وَقتُ الصَّلاهِ وَاَن یَجِبَ بِقَتلِهِ القِصاصُ… وَیَدخُلُ فِی هذا القِسمِ مَن قُتِلَ مُدافِعاً عَن مالِهِ اَو نَفسِهِ اَوِالمُسلِمینَ اَو اهلِ الذِّمَّهِ وَ لکِن بِشَرطِ اَن یُقتَلَ بِمجرَّدِ…

الثّانی: مِن الشُّهداءِ شَهیدُ الآخِرَهِ فَقَط وهوَ کُلُّ مَن فَقَدَ شَرطاً مِنَ الشُّروطِ السّابِقَهِ بِاَن قُتِلَ ظُلماً وَهُوَ جُنُبٌ اَو حائضٌ او نٌفَساءٌ اَولَم يَمُت عَقیبَ الاِصابَهِ اَوکانَ صغیراً اَو مَجنوناً او قُتِلَ خَطَاً وَ وَجَبَ بِقَتلِهِ مالً فَهُولاءِ لَیسوُا کامِلِی الشَّهادَهِ اِلّا اَنَّهُم شُهَداءٌ فِی الآخِرَهِ فَقَط، لَهُمُ الاَجرُ الَّذي وُعِدَ بِهِ الشُّهداءُ يَومَ القيامَهِ… وَ مِثلُ هولاءِ في شَهادَهِ الآخَرَهِ الغَرقی والحَرقی وَمَن ماتَ بِسُقوُطِ جُدرانٍ عَلَیه وَ کَذلکَ الغُرَبا وَالمَوتی بِالوَباء وَبِداءِ الاِستِسقا اَوِ الِاسهالِ اَو ذاتِ الجُنُبِ اَوِالنَّفاسِ اَوِالسّلِّ اَوِالصَّرعِ اَوِالحُمّی اولَدغِ العقربِ وَنَحوِهُ کَالمُوتی فی اَثناءِ طَلَبِ العِلمِ وَالمُوتی لَیلَهَ الجُمعَهِ وَ مِثلُ هولاءِ يُغَسَّلونَ وَیُکَفّنونَ وَیُصَلّی عَلَیهم وَاِن کانَ لَهُم اَجرُا الشُّهداءِ فی الآخِرَهِ:

الثالث: الشَّهیدُ فِی الدُّنیا فَقَط وَ هُوَ المُنافِقُ الَّذی قُتِلَ فی صُفوفِ المُسلِمینَ وَ نَحوِه و َهذا لایُغَسَّل وَ یُکَفَّنُ فی ثیابِهِ ویُصلّی عَلَیهِ اِعتباراً بِالظّاهِرِ.[۲۶]                                                                                              

              مذاهب اهل سنّت دراین تقسيم بندی با هم تفاوت‌هایی دارند، امّا فقيهان هرچهار مذهبّ، با اصل این اقسام سهگانه برای شهید موافقاند؛ گرچه درباره‌ي برخی مصادیق وجایگاه‌ها در این تقسیم با هم اختلاف فتوا و نظر وجود دارد.

توضیح:

حنفیها شهید را به سه قسم تقسیم کرده اند:

۱- شهید دنیا وآخرت یا « شهید کامل »

۲- شهید آخرت

۳- شهید دنیا،« فقط»

درباره‌ي قسم اوّل یعنی شهید کامل، وجود شش شرط را لازم دانسته‌اند:

۱- برخورداری از عقل.

۲- بالغ بودن شهید.

۳- مسلمان بودن شهید.

۴- پاك و طاهر بودن ؛ باید از جنابت، حیض و نفاس پاک و طاهر باشد.

۵- بي‌درنگ بودن مرگ او؛ مرگ او باید بی درنگ پس از اصابت سلاح دشمن باشد، به این معنا که پس از اصابت، نخورده، نیاشامیده، مداوا نشده، و زنده از مکان اصابت تا خیمه‌اش منتقل نشده باشد، و نیز یکی از وعده‌های نماز واجبِ یومیّه‌ي میان زمان اصابت و زمان مرگِ او واقع وحایل نشده باشد.

۶- کشته شدن او موجب قصاص باشد و نه موجب جریمه‌ی مالی.

این شرط با این مسأله منافاتی ندارد که در اثر صلح ممکن است حکم قصاص الغا شود. آنچه مهم است این است که قتل او موجبیت واقتضای قصاص را داشته باشد و از قبیل قتل‌هایی نباشد که قاتل فقط به جریمه‌ي مالی وحبس محکوم می شود.

آنگاه می‌گویند، به همین دسته، کسانی که در راه دفاع از مال وجان خود یا مال و جان مسلمانان و يا ذمّيان کشته شوند، ملحق هستند، به شرط آنکه توسط سلاح دشمن کشته شوند.

بنابراین به عنوان جمع بندی می‌توان گفت:

شهید کامل(دنیا وآخرت) کسی است که مظلومانه در جنگ و یا به دست کفار، مشرکان، یاغيان، راهزنان ودزدان کشته شود و یا در دفاع از مال و جان خود یا مسلمانان و یا ذمیّان جان ببازد.

قسم دوم یا شهیدان آخرت شامل کسانی است که یک یا چند شرط از شروط شش گانهي لازم در قسم اوّل را فاقد باشند و نیز شامل آنانی است که در اثر حوادث و یا امراض سخت از دنیا رفته‌اند، و در روایات نبوی شهید تلقی شده‌اند و همچنین طالبان علم و مردگان شب جمعه و امثال آن.

اینان افرادی هستند که در دنیا شهید تلقی نمی‌شوند، بنابراین مانند سایر مردگان دارای غسل، کفن و نماز هستند؛ اما در آخرت شهید محسوب می‌شوند و نزد خدای متعال مأجور خواهند بود.

با این توجّه دسته‌های زیر شهیدان آخرت هستند:

۱- کسی که مظلومانه کشته شده است اما در حال مرگ، جنب، حایض و یا نفساء بوده است و در واقع شرط طهارت از حدث اکبر را، ازشروط شش‌گانه، فاقد بوده است.

۲- کسی که بلافاصله پس از اصابت تیر دشمن یا مهاجم کشته نشده است (فقدان شرط موت عقیب الأ صابه).

۳- صغیر و خردسالی که مظلومانه کشته شود (فقدان شرط  بلوغ).

۴- دیوانه‌ای که مظلومانه کشته شود (فقدان شرط  عقل).

۵- کسی که به خطا کشته شود. زیرا در این صورت قاتل به قصاص محکوم نمی‌شود، بلکه به پرداخت دیه محکوم می شود. این در حالی است که از شروط شش‌گانه آن بود که قتل او اقتضای قصاص را داشته باشد.

این پنج دسته کسانی هستند كه فاقد يكي از شروط شش‌گانه‌اند، به همین دلیل  شهید کامل محسوب نمي‌شوند، امّا شهید آخرت تلقی مي‌گردند.

مسلماني، شرط شهادت (و دو نكته دربارهي آن)

 در این خصوص، یک نکته‌ی مهّم قابل توجّه است و آن اینکه منطقاً جا داشت تا به این اقسام ، قسم ششمی افزوده شود؛ آن هم کسی که سایر شرایط را دارا باشد یعنی بالغ، عاقل و طاهر از حدث اکبر بوده و همچنین کشته شدن او عمدی و عقیب‌الاصابه نیز باشد، امّا مسلمان تلقي نگردد. یعنی فاقد شرط سوّم از شروط شش‌گانه باشد.

به نظر می‌آید که از عدم ذکر این مورد به عنوان شهید آخرت، می‌توان دریافت که مسلمان بودن در شهید آخرت نیز شرط است. شرط بودن اسلام و مسلمانی برای شهید آخرت، مانند شهید کامل، لااقل دو نکته را به خاطر می آورد:

نخست آنکه در فرهنگ شهادت، مسلمانی، جزو ویژگیهای لاینفک شهید، به همهي معانی است. بنابراین درترویج این فرهنگ و شناسایی مردانش از این ویژگی نمی‌توان چشم پوشید.

دیگر آنکه اطلاق عنوان شهید بر پاکبازانِ ایثارگری که در راه آرمان‌های جامعه و همنوعان کشته می‌شوند، خالی از مسامحه نیست و از قبیل تنازل و هم‌صدایی با فرهنگ بشری است و در گفتمان فقهی ما جایگاه خاصی ندارد.

به‌هرحال‌علاوه ‌بر‌نامبردگان‌فوق،دستههای زیر نیزبهشهیدانآخرت‌ملحق هستند:

غرق‌شده‌ها، سوخته‌ها، زیرآواررفته‌ها، درغربت مرده‌ها، مردگان در اثر بیماری‌هایی خاص مثل وبا، استسقا، سل، صرع وامثال آن و يا آنان که در اثناي طلب علم می‌میرند و مردگان در شب جمعه و…

درباره‌ي این افراد، پیدا کردن ملاک الحاق آنان به شهیدان آخرت، با قطع نظراز تعبّد به روایات وارده، نیازمند تأملی شایسته است و به نظر نگارنده، این امر باید در مبحث تعریف فرهنگ شهادت – نه تعریف شهید و شهادت – مورد بررسي  و مطالعه‌ي عمیق و همه‌جانبه قرارگیرد.

قسمِ  سوًم از شهیدان، شهیدان دنیا هستند. «شهید دنیا!؟» منافقی است که در صفوف مسلمانان حاضر و در کنار آنان کشته شده است. چنین کسی غسل وکفن ندارد، اما همه‌ي احکام شهید برای او به اعتبار ظاهر است!

يك نكتهي راهگشا

وجود این قسم در میان شهیدان از نظر فقها، مؤیّد نظر ماست . پیش از این گفته‌ایم که نباید در تعریف شهید و شهادت، کاملاً فقهی بنگریم زیرا دغدغه‌ي فقها، تعیین آن دسته از امواتی است که در خصوص غسل، کفن و نماز میّت، احکام ویژه‌اي دارند، گرچه خود آنان نیز گاهی از چارچوب فقه بیرون می‌آيند و از منظری فراتر به آن  می‌نگرند.

راستی اصطلاح «شهید دنیا» اصطلاحی عجیب و واقعاً خود متناقض است، زیرا آنچه شهید را از دیگران ممتاز میکند اعراض او از دنیا واقبال او به خدای متعال و سرای دیگر است.

اینجاست که ضرورتِ ورود عالمان بزرگ و خبیر به بحث شهید و شهادت و ساماندادن تعریفی دقیق و همه جانبه از آن که مطابق با فضای آیات و روایات ما بوده و      در ضیق و خناقِ چار چوب احکام فقهی نباشد، ضرورت می یابد.

چنین تحقیق ونگاهی می‌تواند پنجره‌ای به سوی فرهنگ عطرآگین شهادت باز کند. اقدام ما در بخش‌های آینده‌ي این تحقیق، تمرین و زمینه سازی برای همین موضوع است.

امیدواریم پس از این، آرزوی ما جامه‌ي عمل پوشد و عالمانی سترگ و ژرف‌اندیش به ساماندهی وتدوین این مبحث خطیر همّت گمارند!

جمع بندي ديدگاه فقهاي شيعه

فقهاي شیعه نیز به مناسبت، برخی از این روایات را نقل کرده‌اند، امّا همواره آنها را حمل بر برخورداری این افراد از ثواب شهیدان نموده واز اصطلاح  «تنزیل در ثواب» و مشابه آن استفاده کرده‌اند.

شایسته است برخی از آن عبارات را مرور نماییم:

ديدگاه صاحب جواهر(ره)

صاحب جواهر(ره) حدیثی را به روایت”طلحه بن زید” از امام صادق(ع) و او از پدرش و او از پدرش امام سجاد(ع)، بدین عبارت نقل می کند:

سُئِلَ النَّبیُّ (ص) عَن اِمرَأَهٍ اَسِرَها العدوُّ فَأصابوها حتّی ماتَت أَهِیَ بِمَنزِلَهِ الشُّهداءِ؟

قالَ: نَعَم اِلّا اَن تَکونَ اَعانَت عَلی نَفسِها. [۲۷]                                                                

« ازپیامبر(ص) دربارهي زنی که دشمن او را اسیر نموده ومورد ضرب قرار دهد تا اینکه بمیرد، پرسیده شد که آیا چنین زنی به منزلهي شهید است؟ فرمود:

آری مگر آنکه خود نیز در این امر مقصر باشد.»

پس از نقل حدیث می گوید:

«نميتوانيم ادلّهي مربوط به احکام شهیدان را شامل این مورد بدانیم، زیرا مراد از این حدیث و احادیثی مانند این که در آن بر قربانیان مظلوم، کسانی که در راه دفاع از جان، مال یا عرض خود کشته شدهاند و درگذشتگان به سبب طاعون و نفاس، شهید اطلاق شده است، آن است که این افراد از نظرِثواب و پاداش به منزلهي شهیدان هستند:

« وَلا دَلالهَ فی خَبَرِ طَلْحَهِ بنِ زَیْدٍ عَن جَعفَر علیه السلام ….لِظُهُورٍ أنّ الْمُرادَ بِهِ مَنْزِلَتُهُمْ فی الثَّوابِ وَ نَحْوه لا فی هَذَا الْحُکْمِ وَ نَحْوِها غَیْرُها مِنَ الْمَقتُولینَ ظُلْماً وَ الْمُدافِعینَ عَنْ  اَنْفُسِهِم وَ…مِمَّنْ اُطْلِقَ عَلَیْهِم الشُّهَداء…

ديدگاه صاحب عروه(ره)

مرحوم آیت‌ الله سید محمد کاظم طباطبایی، صاحب عروه‌الوثقی نیز در فصل تغسیل میّت می گوید:

مَن اُطلِقَ عَلَیه الشَّهید فِی الَاخبار مِنَ المَطعوُن وَالمَبطوُن وَالغَریق وَالمَهدومٌ عَلَیهِ وَ مَن ماتَت عِندَ الطَّلق وَالمُدافِعِ عَن اَهلِهِ وَ مالِهِ، لایَجری عَلَیهِ حُکمُ الشَّهید، اِذاِلمُرادُ التَنزیل فِی الثَّواب.[۲۸]            

«مرده به سبب طاعون یا داءالبطن، غرق شده در آب، کسی که زیر آوار بمیرد، زنی که برسر زایمان بمیرد وآنکه در راه دفاع از مال یا خانوادهاش جان ببازد -که در روایات « شهید» برآنان اطلاق شده است- حکم « شهید» برآنان جاری نیست، زیرا مراد از این روایات، تنزیل در ثواب است.»

ديدگاه امام خميني (ره)

از آنجا که حضرات آیات عظام، امام خمینی(ره)، شیخ محمدعلی اراکی، سید ابوالقاسم خویی و سيد محمد رضا گلپایگانی، هیچ حاشیه و تعلیقه‌ای بر این مسأله ننوشته‌اند، می‌توان استنباط کرد که آنان با صاحب عروه در این مسأله هم‌رأی و هم‌نظرند.

امام خمینی (ره) در پاسخ استفتا‌هایی در خصوص افرادی که در شهرها و در پشت جبهه ترور شده و یا مروجان دینی و پاسداران و افرادی که برای جهادسازندگی در دهات و شهرها شهید شده‌اند و یا شهدای بمباران شهرها توسط هواپیماهای دشمن و یا افرادی که در جنگ به سبب حوادث از بین می‌روند، مثل اینکه غرق شده یا از کوه پرت می‌شوند، عموماً اینچنین پاسخ داده‌اند:

«ثواب شهید دارند، ولی غسل وکفن ساقط نیست.»[۲۹]

در پاسخ به یک سؤال می‌فرمايند:

«در اجروثواب، فرقی بین شهدای پیش از انقلاب، شهدای بعد از انقلاب و شهدای در جبههی جنگ تحمیلی نیست»[۳۰]

البته ایشان اجر شهیدان را با همدیگر مساوی نمی‌دانند و به صراحت اجر را تابع معرفت می‌دانند.[۳۱]                                                     

همچنین وقتی از ایشان درباره‌ي سربازی که در زمان جنگ در پادگان فوت مي‌كند و یا کسی که برای تأمین مخارج خانواده از خانه خارج شده و دچار حادثه می‌شود و می میرد، پرسیده می‌شود، در پاسخ می‌گویند:

« این افراد به لحاظ احکام، شهید محسوب نمیشوند، اما به لحاظ ثواب، امید میرود که ثواب شهید به آنان تفضّل شود.»[۳۲]

بنابراین، از نظر فقهاي ما نیز، آنانی که در روایات «شهید» نامیده شدند، واقعاً دارای قداست هستند، اجرشهید را هم ان‌شاءالله دارند، ولی سقوط غسل وکفن، مخصوص شهیدان معرکه است.

اکنون دیگر جای شبهه ای نمانده است که اگر درصدد پیدا کردن تعریف و تلقی صحیحی از شهید و شهادت هستیم، باید بدانیم که « شهید» به شهیدان معرکه منحصر نیست، واینان فقط بخشی از شهیدان هستند وگرنه شهادت دارای اقسام دیگری نیز هست.

این امر ایجاب می‌کند که ما برای تلقی تعریف جامع از شهادت، از فقه و احکام شهیدان معرکه، فـراتر رویم و صفحـه‌های دیگری از مـواریث اندیشه‌ي اسـلام را تورّق نماییم.

فصل دوم

مآخذ فرهنگ شهادت

منابع فرهنگ شهادت

با توجه به آیات قرآن وگفتار معصومان(ع) و یا سیرهی آنان، آیا میتوان از شهادت به عنوان یک فرهنگ و گفتمان سخن گفت؟ یا اینکه شهادت یک رخداد دلپذیر و مطلوب، و فرهنگ شهادت، امر حادث و نویني است که ما آن را ابداع کردهایم؟

اگر این فرهنگ در وحی و روایاتِ حاملان وناقلان آن ریشه دارد، آموزه های آن کدامند؟

 اهالی این فرهنگ چه ویژگیهایی دارند ؟

کدام صفات وخصایص در آنان نیست ؟

 ورود به صحن وسرای این فرهنگ چه شرایطی دارد؟

فایدهی تلبّس به چنین فرهنگی چیست؟

منافع و بهره جستن از این نعمت، این جهانی است یا آن جهانی؟ محسوس است یا غیر محسوس ؟

 و بالاخره عناصر اصلی مؤلفهي  این فرهنگ را چه چیزهایی تشکیل می دهد؟

در این فرصت برآنیم تا از طریق بررسی برخی آیات  به صورت اجمالی ، به این پرسشها به شکل مختصر و موجز پاسخ دهیم

به سخن دیگر، می‌خواهیم بدانیم که فرهنگ شهادت بر چه منابعی تکیه دارد و از کدام مآخذ گرفته شده است و آموزههای فهم این فرهنگ در آن مآخذ کدامند ؟

واضح و بدیهی است این فرهنگ لااقل به سه مأخذ گرانسنگ كه در فقه ما دارای حجيّت و اعتبارند، تکیه کرده و از آنها ناشی شده است:

 قرآن،

روایات پیامبر خدا(ص) و اهل بیت عصمت و طهارت (سلام الله علیهم اجمعین )،

و سیرهی جاودانهی ِحضرت سیّد الشهدا حسین بن علی (ع).

توضیح درباره‌ی اين سه مأخذ را در دو بخش- “قرآن کریم” و “سیرهی امام حسین(ع)” – پی خواهيم گرفت. گرچه پیش از این اذعان کردیم که به چه علت به بررسی و تحليل مأخذ دوّم – يعني روايات – اختصاص نداده‌ايم و اميدواريم که در شرایط و موقعیت مناسب دیگر به انجام اين مهم توفيق يابيم.

بخش نخست

قرآن كريم

۱- فرهنگ شهادت در قرآن

۱/۱- واژه شناسي« شهيد»

الف: قرآن کريم

همچنانکه برخی محققان گفته اند ، واژهی « شهید » به صورت مفرد و یا جمع « شهدا » و سایر مشتقات آن اگر چه در قرآن آمده ، امّا به معنای  شهید و کشتهی راه خدا اختصاص ندارد !

شهید در قرآن در تمام موارد استفاده شده – نه به صورت جمع و نه به صورت مفرد- بر مقتول در راه حق اطلاق نشده است.

در قرآن ۳۵ مرتبه کلمهی « شهید » به کار رفته است،که هیچ یک از آن موارد، دربارهی مقتولِ راه حق نیست. ۲۰مرتبه هم کلمهی « شهدا » استعمال شده است که ۱۷ مورد آن شهادت دادن در مسایل دنیوی تلقي گرديده، از قبیل:

 أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ.[۳۳]  

«آيا وقتى كه يعقوب را مرگ فرا رسيد حاضر بوديد ؟»

یا

لَوْلَا جَاؤُوا عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاء فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاء فَأُوْلَئِكَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ.[۳۴] 

«چرا چهار شاهد براي آن نياوردند؟ اكنون كه چنين گواهاني نياوردند آنها در پيشگاه خدا دروغگويانند.»

تنها در سه مورد ظهور اولي در شهادت دادن ندارد، گرچه در اوّلين نظر ممكن ااست خواننده آن را بر شهدای اصطلاحی حمل کند؛ اما با تحقیق بیشتر و مراجعه به تفاسیر، آن سه مورد هم مانند بقیه‌ي موارد به بیان ظهور در مسأله‌ی شهادت اشاره دارد.

سه آیه‌ی مورد نظر عبارتند از:

۱- َمَن يُطِعِ اللّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا.[۳۵]

«و كسي كه خدا و پيامبر را اطاعت كند، (در روز رستاخيز،) همنشين كساني خواهد بود كه خدا نعمت خود را بر آنها تمام كرده؛ از پيامبران و صديقان و شهدا و صالحان، و آنها رفيقهاي خوبي هستند!»  

۲- وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاء وَقُضِيَ بَيْنَهُم بِالْحق وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ.[۳۶]

«و زمين (در آن روز) به نور پروردگار روشن مي‏شود و نامه‏هاي اعمال را پيش مي‏نهند، و پيامبران و گواهان را حاضر مي‏سازند، و در ميان آنها به حق داوري مي‏شود، و به كسي ستم نخواهد شد.»    

  3- وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُوْلَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاء عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ .[۳۷]

«كساني كه به خدا و رسولانش ايمان آوردند، آنها صديقين، و شهدا نزد پروردگارشان هستند، بر آنها است پاداش (اعمال)شان، و نور (ايمان)شان، و كسانيكه كافرشدند و آياتما را تكذيب كردنداصحاب دوزخند.» 

( این شهدا ، شهدای اعمال روز قیامت هستند.)

پس با آنکه در قرآن ۳۵ مورد « شهید » و۲۰ مورد « شهدا » استعمال شده، اما هیچ کدام به کشته شدگان در راه حق اطلاق ندارد. این امر در قرآن از جلالت و مقام منیع شهید نمی کاهد ، بلکه خداوند متعال در آیات متعددی با تعبیرهای گوناگون مثل «  الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّه » از علوّ رفعت ومنزلت شهید یاد فرموده و در اخبار و روایاتي که از نبی اکرم (ص) و ائمه‌ی معصومین (ع) رسیده، صراحتاً مقتولین در راه حق را شهید یاد کرده‌اند، شاید از آن جهت کشته گانِ در راه حق را شهید گویند که شهید یعنی حاضر، ناظر و گواه، و خداوند متعال در آیات ذیل، کشته‌شدگان در راه خودش را زنده می‌داند.

قرآن مجید در این باره می‌فرمايد: 

 وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ. [۳۸]

«(اي پيامبر) هرگز گمان مبر آنها كه در راه خدا كشته شده‏اند مردگانند، بلكه آنها زنده‏اند و نزد پروردگارشان روزي داده مي‏شوند.»   

  آری؛ همچنانکه اشاره شد، شهادت در قرآن به معنای « شهید » اصطلاحی نیست، اگرچه شهیدان اصطلاحی یکی از مصادیق « شهدا » هستند، همان شهدایی که در کنار انبیا و صدّیقین در برخی آیات از آنان یاد شده است.

ب: ادبيات عرب

یکی از نویسندگان عرب در مورد بیان معنا و مفهو م شهید می‌گوید :

 وَکَما فَعَلَ  الِاسلامِ فی تَغییرِ بَعْضِ مَدلولات بَعضِ الکَلِماتِ، فِعْلٌ فی لَفْظِهِ الشَّهيد فَنَقْلُها مِن مَدلولِها اللَّفْظىِّ الَّذى هُوَ الْحُضُورُ اَوِالْعِلْم اَوِالمُشاهَدَهِ ، الَى مَعنَىَ ِاصطِلاحيٍّ هُوَ : ” مَنْ قُتِلَ في سَبيلِ اللِه صابِراً مُحْتَسِباً مُقْبِلاً غَيْرَ مُدَبِّرٍ”.[۳۹]

از نظرگاه این نویسنده ، اسلام کلمه‌ی شهید را از مدلول لفظی آن، که عبارت       از حضور ، آگاهی و مشاهده است ، به معنایی اصطلاحی نقل نموده، همچنانکه این کار را درباره‌ی مدلول های برخی کلمات ديگر نيز انجام داده است.

معنای اصطلاحی شهید عبارت است از:

«کسی که در راه خدا و به حساب او کشته شده باشد در حالی که صبر پیشه نموده و به میدان روی آورده و به دشمن پشت نکرده باشد.»

بدیهی است که در تعریف ایشان شش عنصر مورد ملاحظه است :

۱- کشته شدن . بنابراین « مردن » از بحث شهادت خارج است.

۲- در راه خدا کشته شدن. بنابراین اگر کسی در راه اغراض دیگر، مانند حب‌شهوت، جویایی نام نیک، تشفی دل و… کشته شود، شهید نیست.

۳- صبر نمودن وشکیبا بودن. لذا اگر کسی جامه‌ی صبر بدرد و جزع و فزع نموده و حرف نامربوط یا عملی منافی شکیبایی انجام دهد، شهید نیست .

۴- سعی و مجاهده و قتلش باید از باب « احتساب » باشد و اجرش را از خدا بخواهد. پس اگر کسی مزد و اجرش را در این کار از ارباب دنیا بطلبد، مسلماً از شهادت نصیبی نبرده است .

۵- به جبههی نبرد اقبال کرده باشد. شاید این قید در صدد اخراج کشته‌هایی باشد که بدون اقبال به صف مبارزه، مورد هجوم قرار گرفته وکشته شده‌اند !

۶-  نباید از جنگ گریخته باشد و یا به جبهه پشت کرده باشد، زیرا لباس شهادت بر اندام چنین کسی راست نمی‌آید.

البته این تحلیل در صورتی رواست که « غیر مُدبِر » خود قیدی مستقل در تعریف « شهید » باشد، اما اگر « غیرمُدبِر » توضیح « مُقبلِاً » باشد، پس کشته‌شدگانی که به میدان روی نیاورده اند، امّا حایز سایر شرایط (قتل، احتساب، صبر، فی سبیل الله) باشند از جرگه‌ی شهیدان خارج نخواهند بود. از آنجا که قبلاً درباره‌ی تعریف شهید بیان داشتیم و پس از این نیز به مناسبت‌هایی باید از آن سخن بگوییم، فعلا به همین میزان بسنده می‌کنیم .

يك نكته ی مهم!

آنچه در این تعریف مهم است و راه ما را برای ادامه‌ی بحث می‌گشاید و در پاسخ به سؤال‌های اصلی این تحقيق کارایی دارد، آن است که لزوم وجود ویژگی‌هایی مانند: « احتساب ، صبر، انجام عمل فی سبیل الله و اقبال به جنگ و عدم ادبار نسبت به آن» حاکی از آن است که شهادت برای انسان هایی خاص با رفتار و فرهنگي ويژه اتفاق می‌افتد و آن ویژگی‌ها، ویژگی‌های قتل او نیستند، بلکه ویژگیهای نحوهی زندگی او به شمار مي‌آيند.

آری فرهنگ شهادت متأثر از ویژگی‌هايي است كه اوصاف و خصایص آن، مورد عنایت قرآن کریم قرار دارد.

۲- مهمترين آموزههاي قرآن پيرامون فضيلت شهيدان و جهاد[۴۰]

۱/۲- زندگي ويژهي شهيدان

قرآن کریم شهیدان را دارای زندگی و حیات می‌داند و از اینکه بپنداریم شهیدان مرده‌اند، ما را برحذر می‌دارد:

 وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ.[۴۱]

«(اي پيامبر) هرگز گمان مبر آنها كه در راه خدا كشته شده‏اند مردگانند، بلكه آنها زنده‏اند و نزد پروردگارشان روزي داده مي‏شوند.»

   در آیه‌ای دیگر ضمن اعلام این معنا ، اشعار می‌دارد که ما نحوهی حیات رازآلود شهید را نمی‌فهمیم. بنابراین در این مقوله به دو نکته می‌توان ارجاع داد:

نخست آنکه زندگي آنان، زندگی ویژه و فوق العاده است که اگر مانند زندگی ما بود، ما توانِ فهم آن را داشتیم و آن را می‌فهمیدیم و حس می‌کردیم.[۴۲]     

 دیگر آنکه زندگی پس ازمرگ شهدا، با زندگی پس از مرگ دیگران، متفاوت ااست و اّلا برحسب عقاید ما و بر مبنای آموزه‌های قرآنی، همه‌ي انسان‌ها پس از مرگ دارای نوعی از حیات هستند و به سخن صحیح‌تر،  اساسا” مرگ سبب انتقال از عالمی به عالم دیگر است، نه سبب فوت و نابودی انسان.[۴۳]         

آنچه مسلّم است ، به قول مرحوم علّامه‌ي طباطبایی (ره)،  منظور از حیات، باقی ماندن نام نیکو نیست .زیرا چنین حیاتی، تخیّلی و وهمی است و این امر با قرآن که « به حق » فرا می‌خواند:

يَهْدِي إِلَى الْحق وَإِلَى طَرِيقّ مُّسْتَقِيمّ .[۴۴] 

«به سوى حق و به سوى راهى راست راهبرى مى‏كند.»

مناسبتی ندارد، بویژه که از نگاه قرآن، بعد از حق و غیر حق، ضلالت، پوچی وگمراهی است :

فَمَاذَا بَعْدَ الْحق إِلاَّ الضَّلاَلُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ.[۴۵]

«و بعد از حقيقت جز گمراهى چيست پس چگونه (از حق) بازگردانيده مى‏شويد؟»

 همچنانکه زندگی شهیدان ، زندگی خاصّی است؛ روزی آنان نیز، روزی مخصوصی است که با روزی‌های متعارف قابل مقایسه نیست. اگرچه همه‌ی روزی‌ها از خداست:

إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ.[۴۶]

«همانا خداوند روزي دهندهي توانا و نيرومند است.»

 اما روزی خواری شهیدان، « عِندَ رَبِّهِمْ » است.

عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ.[۴۷]      

«نزد پروردگارشان روزي ميخورند.»

 پیداست که بیان این حيات و اینگونه روزی گرفتن و عطای روزی از نزد ذات باری‌تعالی، به خاطر اعلام ارزش و قدر پیکار با دشمنان دین است.

بنابراین موضوع آیاتی که در ذیل « نكته‌ي الف » و درباره‌ی حیات شهیدان مورد نقل یا اشاره قرار گرفته است، می‌توان ، فضایل شهادت و شهیدان دانست.

۲/۲- مدح وثنای خدا برای مجاهدان و شهیدان

الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ الله بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنداللهِ وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ.

يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةّ مِّنْهُ وَرِضْوَانّ وَجَنَّاتّ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيمٌ.[۴۸]

« كسانى كه ايمان آورده و هجرت كرده و در راه خدا با مال و جانشان به جهاد پرداخته‏اند نزد خدا مقامى هر چه والاتر دارند و اينان همان رستگارانند. 

 پروردگارشان آنان را از جانب خود به رحمت و خشنودى و باغهايى (در بهشت) كه در آنها نعمتهايى پايدار دارند مژده مى‏دهد.»

در آیات فوق، قرآن کریم ، عظمتِ درجه و مقام الهی مجاهدان مهاجر مؤمن را که با مال و جان به جهاد پرداختند یاد آور می‌شود و تذکر می‌دهد که فایزان و پیروزان واقعی آنانند؛ و خدای متعال این مجاهدان مهاجر و مؤمن را به رحمت، رضوان و بهشت‌های خود نوید و بشارت می‌دهد که آنان همواره در این بهشت و رضوان بهره‌مند و مقیم خواهند بود .

در این دو آیه، ایمان، هجرت وجهاد به مال وجان، سه مفهومی هستند که وقتی در وجود کسی در کنار هم محقق مي‌شود، از او شخصیّتی خاص می‌سازد که می‌تواند به بهشت خاصّ خدا و رضوان الهی راه یابد و فایز و پیروز واقعی به حساب آید.

در آیه ی ۱۱۱ از سوره مبارکه‌ی توبه ، سخن از معامله‌ای است که خریدار آن خدا و فروشنده‌ی آن مؤمن وکالای معامله، جان و مال مؤمن و قیمت و ثمن معامله، بهشت الهی است.

إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حقا فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ الله فَاسْتَبْشِرُواْ بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيم.

«در حقيقت‏خدا از مؤمنان جان و مالشان را به (بهاى) اينكه بهشت براى آنان باشد خريده است، همان كسانى كه در راه خدا مى‏جنگند و مى‏كشند و كشته مى‏شوند(اين) به عنوان وعدهي حقى در تورات و انجيل و قرآن بر عهدهي اوست و چه كسى از خدا به عهد خويش وفادارتر است، پس به اين معامله‏اى كه با او كرده‏ايد شادمان باشيد و اين همان كاميابى بزرگ است.»

ویژگی این معامله آن است که فروشنده در آن هیچ خطری نمی‌کند، زیرا سود بردن او قطعی است؛ چون وعده‌ی الهی مبنی بر پرداخت ثمن (بهشت) قطعی ولایتخلف است:

وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ؟

«و چه كسى از خدا به عهد خويش وفادارتر است.»

همچنین برحسب این آیه‌ی شریفه ، وعده‌ی بهشت به مؤمنان مجاهد، مختص قرآن نیست، بلکه این وعده‌ای است که در کتبِ انبیای گذشته هم بدان تصریح شده‌است:

وَعْدًا عَلَيْهِ حَقأ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنجِيلِ.

«وعدهي حقى در تورات و انجيل  بر عهده اوست.»

برخواننده‌ی فهیم مخفی نمی‌ماند که برحسب این آیه و بسیاری دیگر از آیات، جهادِ مالی و بذل دارایی در راه خدا، همپای جهاد جانی و بذل نفس در راه خدا، در آیات الهی مطرح گرديده است.

چنین ارزش گذاری نسبت به جهاد مالی، در لفافه نشان می‌دهد که آدمی اگر به اوصاف ایمانی آراسته نشود و نفس خود را بر اساس این آداب، مؤدب نکند، وابستگی به مال و منال دنیا چنان در جان او ریشه می‌گیرد که هم وزن حبّ جان و نفس می‌شود و قطع تعلّق از آن بسیار دشوار خواهد بود. بی جهت نیست که در روایات ما وارد شده است که آدمی پیر می‌شود اما حرص و آرزو در او جوان می‌گردد؟[۴۹]

عَن رَسوُل الله (ص): يُهلَكُ – اَو قالَ- يَهرُمُ ابنُ آدَم وَ يَبقي مِنهُ اثنَتان، اَلحِرصُ وَ الَامَل.[۵۰]

وارستگی از حبّ مال وجان، به عنوان مؤلفه‌هایی مهم و سرنوشت ساز در شکل‌گیری فرهنگ شهادت در وجود آدمی، وابسته به قوّت وضعف ایمان انسان است.

« از افتخار آمیزترین لطایف این آیه در حق مؤمنان مجاهد، آن است که خدای متعال، رسما”آنان را طرف معامله خود قرار داده ، و این امر را حتی بااستفاده از الفاظی دقیق ومعنادار، آشکار ساخته است.

چرا که برای آنان از صیغه ی “بایَعتُم” که از باب مفاعله ودال بر مشارکت دو طرف است استفاده کرده است،نه از “بَعتُم” که چنین ظرافتی را ندارد.»[۵۱]                                           

 بالاخره خدای متعال در سوره‌ی  محمّد، آیه‌ی ۴ وعده می فرماید:

فَلَن يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ.

«سعی وتلاش شهیدان ضایع نشده و بیهوده نگردد.»

 و این به دو معنی می تواند باشد:

نخست اینکه عمل شهید مورد حبط قرار نمیگیرد و به او وفا خواهد کرد؛

دیگر آنکه سعی و تلاشي که او در راه هدف متعالی خود انجام داده بود، خدای متعال ضایع نخواهد ساخت و آن را به ثمر خواهد نشاند. حقیقتی که در فرهنگ امروز، از آن به « ادامهی راه شهیدان » یاد می‌کنیم.

در آیه‌ی ۶ از همین سوره‌ی مبارکه، ضمن اعلام بهشت به عنوان پاداش شهیدان، اظهار می‌دارد که خدای متعال، قبل از شهادت، این جایگاه عالی ( بهشت ) را به شهیدان می‌شناساند. لذا شهیدان قبل از ورود به بهشت، با آن آشنا هستند و آشنا کننده‌ی آنان نیز خداست.

به راستی همین سرّ آرامش و طمأنینهی شهیدان است که چه آسان مرگ را به سخره گرفته و برای لحظه‌ی شهادت، از خود شوق و اشتیاق بروز می‌دهند. یکی رسیدن به  لحظه‌های شهادت را از مواضع شکر می‌داند و نه صبر،[۵۲]  وآن دیگری شهادت را از عسل شیرین‌تر می‌داند.

آن جماعت نورانی هرچه به لحظه‌های شهادت نزدیک‌تر می‌شوند، چهره‌هاشان گشوده‌تر می‌گردد و شروع به طنازی و مزاح می‌نمایند![۵۳] و…

خلاصه آن که، جهاد مؤمنان موجب ارزش و منزلتي عظیم برای آنان در درگاه کبریایی خداوند است.

با اینکه هدف اصلی و نخست از جهاد ، نابود ساختن موانع موجود بر راه بندگی خداست، اما اگر کسی در این میدان جان خود را از دست دهد به مقام حیات‌جاويد دست خواهدیافت و محبوب خدای متعال خواهد بود؛ عملش را خدا به نتیجه می‌رساند و راه او نیز ادامه خواهد یافت و این وعده‌ی خدا در همه‌ی کتب آسمانی است.

۳/۲- خیر و نیکويي جهاد برای مؤمنان

قرآن هرگز به جنگ طلبی وخونریزی توصیه نمی‌کند، از طرفی جان آدمی را نیز امانتی تلقی می‌کند که خدای متعال به او سپرده است. به همین خاطر از اینکه انسان، آن را به هر معرکه‌ای برده و در معرض خطر قرار دهد، نهی نموده و آن را با هلاکت و نفله شدن برابر می‌داند. [۵۴]

با وجود این، مسأله‌ی جهاد در فرهنگ دینی، دارای جایگاهی بس رفیع است و در آیه‌هایی از قرآن کریم در ردیف ایمان به خدا قرار گرفته است :

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَه تُنجِيكُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ .

تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُون.َ [۵۵]

«اي كساني كه ايمان آورده‏ايد آيا شما را به تجارتي راهنمايي كنم كه  شما رااز عذابي دردناك رهايي مي‏بخشد؟

 به خدا و رسول او ايمان بياوريد، و در راه خداوند با اموال و جانهايتان جهاد كنيد، اين براي شما از هر چيز بهتر است، اگر بدانيد.»                                                                                                       

از این آیه و نظایر آن می توان چنین استنباط نمود:

۱- ایمان، به تنهایی موجب نجات از عذاب نیست. باید استمرار ایمان و نیز شرکت در جهاد در راه خدا به آن ضمیمه شود تا اسباب نجات فراهم آید.

۲- ایمان و جهاد پیوسته و پایدار تجارتی بزرگ و نجاتبخش محسوب می‌شوند.

۳- تکلیف جهاد و این فریضه‌ی عظیم، مصالح و فوایدی برای خود مجاهدان دارد:

خَیْرٌ لَّکُمْ.

۴- توجه به برکات جهاد و در نتیجه پیوستن به صفوف آن، نتیجهی خردورزی وتأمل است و این گوهر ارزشمند فرا چنگ ظاهر نگران و سست اندیشان نخواهد آمد.

إِن كُنتُمْ تَعْلَمُون.

«اگر شما بدانيد.»

موارد مذکور نشان می دهدکه جهاد، خیر و خوبی تلقی شده و منافع و برکات آن نیز برای جامعه‌ی مجاهد، مؤمن و فرد مجاهد است.

در آیـه‌ای ‌دیگـر به ‌همیـن ‌حقیقت، به شکلی صـریح پرداخـته شده، آنجـا که می‌فرماید:

 كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ. [۵۶]

«جنگ برشما نوشته شده است(واجب گردید)در حاليکه آن را خوش نمیدارید، و چه بسا چیزی که از آن کراهت داشته باشید و حال آنکه برای شما خوب است، و چه بسا که چیزی را دوست بدارید و حال آنکه برای شما بد است؛ و خدا میداند و شما نمیدانید .»

  به موجب این آیه، اهالی فرهنگ جهاد وشهادت ، خوشایند یا ناخوشایند خود را، ملاک خوب و بد بودن امور نمی دانند و هرگز به خاطر احساس کراهت نسبت به چیزی، حکم خدا را ترک نمی‌کنند و در برابر فرمان خداوند متعبّد و تسلیم هستند؛ چرا که خود را در مقابل خداوند، نادان و خدای متعال را عالم می‌دانند.

از نظرگاه اینان ، ناخوشنودی انسان از احکام الهی در جهل آدمی ریشه دارد.[۵۷]                  

در جمع‌بندی موارد مذکور می‌توان اذعان کرد که از نظر قرآن، جهاد امری خیر و نیکوست و مؤمنان نیز در این باره قول خدا را تصدیق نموده و به تمایلات و خواسته‌های خود اعتماد نمی‌کنند، اما آیا بعد از تعقّل و با الهام از آیات الهی می‌توان برای جهاد فواید و پیامدهای مثبتی را تصور نمود؟

استاد محسن قرائتی در تفسیر خود ، به برخی فواید وآثار مثبت جنگ اشاره نموده‌اند که آن را مرور می‌کنیم.

۴/۲- فواید و آثار مثبت جنگ

۱ – توان رزمی جامعهی اسلامی در اثر جنگ بالا میرود و استعدادهای نهفته و فراموش، بیدار می‌شود و مورد توجّه قرار می‌گیرد.

۲ – از جسارت و جرأت دشمن جلوگیری میشود. وقتی توان جامعه‌ی اسلامی در برهه‌ای از زمان در مقابل برخی از دشمنان مطرح می‌شود، سایر دشمنان نیز فکر مقابله‌ی رزمی و نظامی را از سرخود بیرون می کنند.

به طور کلی وقتی میان مؤمنان و دشمنان خدا جنگ در می‌گیرد، دشمنانی که وارد صحنه‌ی کارزار نشده‌اند منتظر نتیجه می‌مانند. اگر نتیجه به نفع دشمنانِ خدا بود، اینان نیز تلاش می‌کنند تا از آب گل آلود ماهی گرفته و انتقام خود را از خداپرستان و خدادوستان بستانند و به پیروزی خود نیز به طور نسبی مطمئن می‌شوند. اما اگر مؤمنان بتوانند با عنایت الهی و نصر ربّانی به پیروزی برسند، اینان نیز قطع امید نموده و روحیه و امید خود را برای مقابله با مؤمنان تا حد زیادی از دست داده و با احتیاط و محافظه‌کاری بیشتری برای مقابله با مؤمنان برنامه‌ریزی می کنند .

البتّه مخفی نیست که در چنین شرایطی، اصولاً جنگ نظامی جای خود را به جنگهای فرهنگی، سیاسی، علمی و فکری می‌دهد. اینجاست که پیروان فرهنگ شهادت باید با هوشیاری تمام ، اعتماد و اتّکال به خداوند، اعتصام به حبل الله و سعی وتلاش علمی و … نقشه‌ی دشمنان خدا را نقش برآب نمایند .

فراموش نکنیم که جمهوری اسلامی ایران ، این فایده‌ی جنگ را به طور کامل پس از دفاع مقدس و تا به امروز تجربه و مشاهده کرده‌است. از سوی دیگر این نکته نیز قابل لمس است که اگرچه دشمنان ما از حمله‌ی نظامی تا حدود زیادی ناامید و دلسرد شده‌اند، اما در جبهه‌ای وسیع ‌ر و بسیار پیچیده‌تر، علیه ما برنامه‌ریزی می‌کنند. این آمادگی و برنامه‌ریزی اقتضا می‌کند تا ما پرانرژی‌تر، بانشاط‌تر و پایدارتر از زمان دفاع مقدس در صحنه حاضر باشیم و هرگز دچارخواب غفلت نشویم، که به فرموده‌ی حضرت علي (ع):

«هرکه بخوابـد از او و نسبت به او نمی خوابند (از او غفلت نميشود).»[۵۸]

۳ – در دامن مصایب و ابتلایات حاصل از جنگ، عواطف مؤمنان نسبت به هم برانگیخته می شود.

بسیاری از فضیلت های روحی و اخلاقی افراد، میدان بروز می‌یابد.

روح تعهد و ایثار در جامعه دمیده می‌شود و به صورتی سریع رشد می‌کند.

 ابتکارات ، دلاوری ها ورشادتهایی که در شرایط صلح وآرامش هرگز بروز نمیکنند، از نهانخانه‌ی وجود آدمیان سر بر می‌آورند و سطحِ اخلاقی جامعه را ارتقا می‌دهند.

۴ – قدرت ، شوکت و عزّت اسلام و مسلمانان در کلِ دنیا مطرح می‌شود .

۵ – از سویی، جامعه‌ی اسلامی به خدا و ذکر خدا روی می‌آورد.

نیایش و دعا، آن هم برای حوایج بزرگ و غیر شخصی در جامعه باب می‌شود        و از دیگر سو، به مصداق:

وَقَالَ رَبُّكُمُ اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ.[۵۹]

«و پروردگارتان فرمود مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم.»

و:

إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ.[۶۰]

«اگر خدا را يارى كنيد، ياريتان مى‏كند و گامهايتان را استوار مى‏دارد.»

امدادها و نصرتهای غیبی خداوند به سوی جامعه‌ی اسلامی سرازیر می‌گردد که این به نوبه‌ی خود بر شما و اهل یقین می‌افزاید و افراد بسیاری را از خواب غفلت بیدار می کند و به سوی صفوف باصفای اهل ایمان و ذکر خدا سوق می‌دهد.

و به راستی که چه فایده‌ی بزرگ و چه ثمره‌ی گوارایی است !

نکته !

ملّت دلاور و شهیدپرور ایران در دفاع مقّدس و پس از آن، اکثر فواید فوق را به رأی‌العین مشاهده کرده‌است. یادش به خیر ! در روزهایی که دشمن بعثی، از سر نامردی و دون صفتی ، پشت جبهه‌ها و شهرهای دوردست مانند اهواز، دزفول، کرمانشاه، اسلام آباد، همدان ، قم ، اراک و حتی خود تهران را آماج موشک ها و هدف بمب‌های مخرب خود ساخته بود، در همه جای کشور یاد خدا و نیایش به درگاه او به اوج رسیده و عطر ذکر خداوند متعال در فضای ایران اسلامی، مستی می‌پراکند و دل می‌ربود . تا آنجا که پیرجماران، این معلم بزرگ مدرسه‌ی فرهنگ شهادت و پير ومراد مستضعفان  فرمود:

« ایران یک موجود الهی ست

پیروان و اهالی فرهنگ شهادت ، اگرچه جنگ طلب نیستند، اما از جنگ و دفاع در برابر تهاجم دشمن فراری نمی شوند و از آن هراسی ندارند، بلکه اين جنگ و دفاع را با همه‌ی تلخی‌ها، سختی‌ها، هجران، فقدان‌ها و ویرانگری‌هایش به حکم خدای متعال، خیر و نیک می دانند و نتایج ارزشمند آن را نیز مغتنم می‌شمارند .

امام خمینی(ره) در فرازهایی مبسوط و زیبا از پیام جاویدان خود به برکات دفاع مقدس اشاره نمودند که نقل آن می‌تواند تتمه‌ای مفید برای بحث ما تلقی شود.

«هر روز، ما درجنگ بركتي داشتهايم كه در همهي صحنهها از آن بهره جستهايم.

ما انقلابمان را در جنگ به جهان صادر نمودهايم.

ما مظلوميت خويش و ستم متجاوزان را در جنگ ثابت نمودهايم.

ما در جنگ،پرده از چهرهي تزوير جهانخواران كنار زديم.

ما در جنگ دوستان و دشمنانمان را شناختهايم.

ما در جنگ به اين نتيجه رسيدهايم كه بايد روي پاي خودمان بايستيم.

ما در جنگ، ابهت دو ابرقدرت شرق و غرب را شكستيم.

ما در جنگ ريشه هاي پربار انقلاب اسلاميمان را محكم كرديم.

ما در جنگ حس برادري و وطن دوستي را در نهاد يكايك مردمان بارور كرديم.

ما در جنگ به مردم جهان و خصوصا” مردم منطقه، نشان داديم كه عليه تمامي قدرت ها و ابرقدرتها، ساليان سال ميتوان مبارزه كرد.

جنگ ما كمك به فتح افغانستان را به دنبال داشت.

جنگ ما فتح فلسطين را به دنبال خواهد داشت.

جنگ ما موجب شد كه تمامي سرمداران نظام هاي فاسد در مقابل اسلام احساس ذلت كنند.

جنگ ما بيداري پاكستان و هندوستان را به دنبال داشت.

تنها در جنگ بود كه صنايع نظامي ما از رشد آنچناني برخوردار شد و از همهي اين ها مهمتر، استمرار روح اسلام انقلابي در پرتو روح جنگ تحقق يافت…

… علاقه به اسلام شناسي مردم، در آمريكا و اروپا و آسيا و آفريقا، يعني در كلّ جهان، از جنگ هشت سالهي ماست.»[۶۱]                                  

۳- ويژگيهاي لازم براي اهالي فرهنگ شهادت

۱/۳- انديشهي توحيدي

یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی اهالی فرهنگ شهادت، خدا محوری آنان در اعتقاد، قول و عمل است. مجاهدان، خدا را خالق، مدبّر و مالک هستی با همه‌ی شؤون وگستره‌ی آن می دانند و در عالم وجود نه کس یا چیز دیگری را شریک و هم عرض او می دانند و نه مانند اهل تفویض، فکر می‌کنند که خدای متعال کار عالم  و تدبیر هستی را به دیگران وانهاده و خود به نظاره‌ی آن مشغول است. به همین خاطر است که خدا محوری در همهی احوال مؤمنان مجاهد، حرف اوّل را می زند.

به نمونه هایی از این مسأله با استفاده از بیان نورانی قرآن کریم توجّه کنیم:

۱- در خصوص داستان لشکریان طالوت می توان جلوه هایی بارز از خدا محوری را در رفتار وگفتار مجاهدان به نظاره نشست :

… قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُو اللّهِ كَم مِّن فِئَةّ قَلِيلَةّ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ.[۶۲]

« آنها كه مي‏دانستند خدا را ملاقات خواهند كرد (و به روز رستاخيز، ايمان داشتند) گفتند: چه بسيار گروهي اندک كه به فرمان خدا، بر سپاهی بسیار پيروز شدند! و خداوند، با صابران (و استقامت كنندگان) است.»   

مهمترین نکته، که گواه ادعای ما در این آیه است ، توجّه مجاهدان به قید:           « باذن الله » است که این حاکی از ایمان درونی آنان به خدایی است که حاضر ، ناظر و مدبّر هستی است. همان خدایی که « در این نزدیکی است » . و هم اوست که اگر بخواهد پیروزی می‌دهد . همچنین توجّه شود که این شعار امید بخش و بن بست شکن، از دهان آنانی بیرون آمد که به دیدار ولقای خدای متعال، دل بسته اند .

در آیه‌ي بعد نیز قرآن، به بیان گفتار آنان پس از رویارو شدن با سپاه جالوت می‌پردازد و می فرماید آنان در منظر جالوت و لشکریان او قرارگرفتند، گفتند:

رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.[۶۳]

«پروردگارا ! پيمانهي شكيبايي و استقامت را بر ما بريز و قدمهاي ما را ثابت بدار و ما را بر جمعیت كافران، پيروز گردان.»

روشن است که:

اوّلاً: روبه خدا کرده و به دعا و نیایش دست زدند.

ثانیّاً: صبر و بردباری را که به گواهی:” وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ” در آیه‌ی قبل  شرط یاری و پشتیبانی خداوند است، از خودِ خدا خواستند، که این بیانگر عمق اندیشه‌ی توحیدی آنان است.

آنان با خود می اندیشیدند که اگر شرط ياري خداوند، آن است که بنده‌اش صابر باشد، غیر از خدا کدام مؤثر در عالمِ وجود می‌تواند چنین شرطی را برای ما محقق سازد؟ 

ثالثّا: ژرفای اندیشه‌ی موحدانه‌ی آنان در آنجا روشن می‌شود که فقط پیروزی ونعمت را از خدا نمی‌خواهند، بلکه ثبات قدم خود، خدایی ماندن، خدا محور بودن و خدا خواهیِ پایدار خود را نیز از خدا می‌خوانند:

وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا.

«و قدمهاي ما را ثابت بدار.»

۲- مجاهدان راه خدا، همه‌ی توفیقات خود را مدیون نصرت الهی می‌دانند و حتی کارهایی را که به دست خود انجام داده اند، انجام یافته به دستِ قدرت خداوند متعال مي‌شمارند. این ویژگیِ اهالی فرهنگ شهادت، در آیه‌ی زیر به نحو صریح القا شده است :

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاء حَسَنًا إِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ.[۶۴]

«اين شما نبوديد كه آن ها را كشتيد، بلكه خداوند آنها را كشت و اين تو نبودي (اي پيامبر) كه تیر افکندی، بلكه خدا انداخت، و خدا ميخواست مؤمنان را به اين وسيله امتحان خوبي كند؛ خداوند شنوا و داناست.»                                                                                                                   

 پرواضح است که این امر، خصوصیّت عموم اهل ایمان است که هر نعمت و خوبی را از خدا می دانند و آن را به شکل حقیقی به خدا نسبت می‌دهند.

به گمان نگارنده ، این صفت در اظهارات معلّم پارسای فرهنگ شهادت، حضرت امام خمینی(ره) در آزاد سازی و فتح خرمشهرِ عزیز و مظلوم به دست رزمندگان کفرافکن اسلام ، به اوج تجلّي خود رسید. آنجا که این شهر پرخاطره پس از ۵۷۵ روز مقاومت، فداکاری ، دلاوری و برنامه‌ریزی فرزندانِ رشید این ملّت، در سوّم خرداد ماه ۱۳۶۱ به آغوش کشور بازگشت و سراسر میهن اسلامی غرق شادی و سرور شد و مردم برای ابراز احساسات بانقل و شیرینی و… به خیابان ها آمدند.

در شرایطی که همگان سرمست از باده‌ی این پیروزی بزرگ بودند، امام خمینی(ره) آن جمله های تاریخی را فرمودند که تمام فرهنگ شهادت را در خود جای داده است و مرور روزگاران، غبارِ کهنگی را بر آن نمی نشاند، فرمودند:

«و هان اي فرزندان قرآن كريم و نيروهاي ارتش و سپاهي و بسيج و ژاندارمري و شهرباني و كميته ها و عشاير نيروهاي مردمي داوطلب و ملّت عزيز! هشيار باشيد كه پيروزي ها هرچند عظيم و حيرت انگيز است، شما را از ياد خداوند كه نصر و فتح در دست اوست غافل نكند و غـرور فتح شمـا را به خـود جلب نكنـد كـه اين آفتـي بـزرگ و دامي خطـرناك اسـت كه با وسوسهي شيطان به سراغ آدم ميآيد و براي اولاد آدم تباهي ميآورد.»

ايشان مشابه همين مطالب را دو روز بعد در سخنراني خود به مناسبت سالروز ميلاد امام حسين (ع) و روز پاسدار، تكرار فرمودند و چند روز بعد در سخنراني ديگري فرمودند:

«فتح خرمشهر يك مسئلهي عادي نبود، اين كه پانزده الي بيست هزار نفر به صف، براي اسارت بيايند و تسليم شوند، مسئلهي عادي نيست، بلكه مافوق طبيعت است.»[۶۵] 

۳- آراستگان به فرهنگ فاخر شهادت، همچنان که در زمان فتح و پیروزی دچار غرور نمی‌شوند و اندیشه‌ی توحیدی آنان ، موجب توجّه‌ی آنان به خدا می‌شود، در زمان ناکامی و عدم موفقیّت نیز ، همه چیز را پایان یافته نمی‌دانند و باز به یاد خدای متعال بوده و به او اتّکال می کنند:

وَإِن تَوَلَّوْاْ فَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَوْلاَكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ.[۶۶]

«واگر سرپيچي كنند، بدانيد(ضرري به شما نميرسانند) خداوند سرپرست شماست؛ چه سرپرست خوبي و چه ياور خوبی!»   

   در آیه‌ی قبل از این ، نیز یاد آور شده است که شما برای رفع فتنه و اینکه، دین خدا دين همه شود، به جهاد بپردازید و در صورت پیروزی شما و انقياد کافران، خدای متعال، ناظر اعمال و رفتار شماست.

 اقتضای اندیشه‌ی توحیدی همین است که درشکست و پیروزی، او را ناظر برحال و رفتار و حتّی نیّت‌های خود بدانیم .

۴- اهالی فرهنگ شهادت ، برحسبِ اندیشه‌ی توحیدی، مرگ و زندگی را نیز در دست خدا می بینند،که این، مهم‌ترین سرّ دلاوری و بی‌باکی در عرصه‌ی کارزار است و  آنان بی هیچ تردیدی مرگ و زندگی را مقهور اراده و خواست خدای متعال می‌دانند.

قرآن در این باره می فرماید:

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ الله كِتَابًا مُّؤَجَّلاً وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَهٍ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ.[۶۷]

«و هيچكس جز به فرمان خدا نمي‏ميرد، سرنوشتي است تعيين شده (بنابراين مرگ پيامبر يا ديگران يك سنت الهي است) هركس پاداش دنيا را بخواهد (و در زندگي خود در اين راه گام بردارد) چيزي از آن به او خواهيم داد و هر كس پاداش آخرت بخواهد از آن به او مي‏دهيم، و به زودي شاكران را پاداش خواهيم داد.»

مؤمن واقعی به تبع قرآن کریم معتقد است که هیچ کس نمی‌داند در کدام سرزمین خواهد مرد وکدام روزی و رزق در انتظار اوست .

إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَّاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضّ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ.[۶۸]

«آگاهي از زمان قيام قيامت مخصوص خداست، و اوست كه باران را نازل مي‏كند، و آنچه در رحم مادران است مي‏داند، و هيچكس نمي‏داند فردا چه ميكند، و هيچكس نمي‏داند در چه سرزميني مي‏ميرد، فقط خداوند عالم و آگاه است.»                                   

مجاهد در راه خدا ابراهیم وار فکر می‌کند که بیماری او را خدا شفا می‌دهد، خدا او را اطعام می کند، خدا  او را سیراب می‌سازد، و چون خدا او را آفريده و هدايت مي‌كند، هم اوست كه او را مي‌ميراند و زنده مي‌سازد؛ و به هر حال همه چیز دست خداست و هیچ موجودی را نمی‌رسد که در مقابل آستان کبریّایی او عرض اندام نماید.

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِّي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ.

 الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ.

 وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ.

 وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ.

 وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ.

 وَالَّذِي أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ.[۶۹]

«قطعا همهي آنها جز پروردگار جهانيان، دشمن منند.

آن كس كه مرا آفريده و هم او راهنماييم مى‏كند.

و آن كس كه او به من خوراك مى‏دهد و سيرابم مى‏گرداند.

و چون بيمار شوم او مرا درمان مى‏بخشد.

و آن كس كه مرا مى‏ميراند و سپس زنده‏ام مى‏گرداند.

و آن كس كه اميد دارم روز پاداش گناهم را بر من ببخشايد.»

     همه هرچه هستند از آن کمترند         کـه با هستیات نام هستی بـرند

   به همین خاطر است که رزمنده‌ی راه خدا نه خوف مرگ دارد و نه هراس از شهادت. این هر دو را به دست خدا می‌داند و هریک از این دو، وقتی با ایمان به خدا و در راه او اتّفاق افتد از نظر مؤمن ، مغفرت و رحمت حق را به دنبال دارد که آن از آنچه اهل دنیا می‌اندوزند، بهتر است:

وَلَئِن قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ.[۷۰]

«(تازه) اگر در راه خدا كشته شويد يا بميريد (زيان نكرده‏ايد؛ زيرا) آمرزش و رحمت خدا، از تمام آنچه آنها (در طول عمر خود) جمعآوري ميكنند، بهتر است.»

اصولا جوهره‌ی ایمان به چنین ارزشی برای شهادت یا مرگ در راه خدا، موجب قطع تعلّق و دل بستگی انسان به مظاهر پرزرق و برق دنیای مادی است .

جالب است که در آیه‌ی پیشین، خداوند با اشاره به کافرانی که درباره‌ی برادران به جنگ رفته یا سفر کرده‌ی خود می‌گویند که:

«اگر اینان پیش ما بودند، نه میمردند و نه کشته میشدند.»

آنگاه قران کریم نهیب می‌زند که:

وَاللهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ واللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.[۷۱]

«وخداست که زنده میکند و میمیراند و خدا به آنچه عمل میکنید آگاه است.»

قرآن کریم در این آیه مؤمنان مجاهد را از اینکه مانند این کافران بیندیشند و یا عمل کنند ، نهی می‌کند و با خطاب” يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ” اشعار می‌دارد که اتصاف به ایمان، مانع چنین اندیشه و رفتاری است:

 يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَقَالُواْ لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُواْ فِي الأَرْضِ أَوْ كَانُواْ غُزًّى لَّوْ كَانُواْ عِندَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِيَجْعَلَ اللُه ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ واللهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ. .[۷۲]

«اي كسانيكه ايمان آورده‏ايد. شما همانند كافران نباشيد كه هنگامي كه برادرانشان به مسافرتي مي‏روند، يا در جنگ شركت مي‏كنند (و از دنيا مي‏روند و يا كشته مي‏شوند) مي‏گويند: اگر آنها نزد ما بودند نمي‏مردند وكشته نمي‏شدند! (شما اين گونه سخنان نگویيد) تا خدا اين حسرت را بر دل آنها(كافران) بگذارد و خداوند زنده مي‏كند و مي‏ميراند(و حيات و مرگ به دست اوست) و خدا به آنچه انجام مي‏دهيد بيناست.»

۵ –  اخلاص یکی دیگر از جلوه‌های اندیشه‌ی توحیدی اهالی فرهنگ جهاد و شهادت است. مجاهداني كه همهی اعمال و رفتار خود را برای خدا مرتکب می شوند و تلاش دارند تا اين جوهریترین تفاوت عملی را با دیگران حفظ كنند، داراي مقامي بس عظيم هستند.

فی سبیل الله بودن آنان که می‌توان از آن به اخلاص فی الله نیز تعبیر نمود، فرقِ فارق آنان با فاسقان، منافقان، کافران و حتی با مسلمانان و مؤمنان عادی است.

نظر به اهمیّت این موضوع و لزوم ذکرآیات بیشتر در این باره، مناسب است که این ویژگی را به طور مستقل مورد بحث و بررسی قرار دهیم:

۱/۵ –  در مورد اخلاص مجاهدان و انجام عمل فی سبیل الله پیش تر اشاره شد که بنا بر نظر اکثر قریب به اتفاق مفسران قرآن کریم ، واژه‌ی « شهید » و به طور کلی مشتقات ماده‌ی « شَهِدَ » در قرآن به معنای اصطلاحي«شهید راه خدا » نیامده است. در قرآن کریم از شهید به «کشته شده در راه خدا» تعبیر شده است.

فقهاي مذاهب نیز، آنچنان که گفتیم اگرچه در تحقق عنوان شهید، به قتل رسیدن، نه مردن، را لازم می‌دانند، اما هیچ کس کشته شدن در جبهه‌ی نبرد را کافی نمی‌داند؛ و حتی هیچ یک از فقها نیزحاضر نشده است قید «فِی سَبیْلِ الله» را نادیده انگارد .[۷۳]

در این سطور می‌خواهیم یاد آور شویم که نه تنها قتل باید فی سبیل الله باشد، بلکه اندیشه‌ی توحیدی اهالی فرهنگ شهادت اقتضا می‌کند که همه‌ی حرکت‌ها، تلاش‌ها، موضع‌گیری‌ها، رفاقت‌ها ، دشمنی‌ها عبادت‌ها و… بايد  برای خدا باشد و به سخنی دیگر، اهل فرهنگ شهادت جز خدا کسی را شایستهی هدف واقع شدن برای اعمال و نیّات خود نمی داند.

بنده آن باشد که بندِ خویش نیست       جز رضای خواجه اش در پیش نیست

اکنون جلوه‌هایی از این مسأله را در آینهی آیات آسمانی قرآن نظاره می‌کنیم:

جلوه هايي از فرهنگ شهادت

۱- جان مؤمن ، وسیلهی کسب رضایت خدا است.

وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ..[۷۴]

«بعضي از مردم (با ايمان و فداكار، همچون علي (ع) در ليله المبيت به هنگام خفتن در جايگاه پيغمبر( ص) جان خود را به خاطر خوشنودي خدا مي‏فروشند، و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.»

نیاز به توضیح نیست که این آیه در مقام تجلیل از یک فداکارِ نامدار و یک وفادارِ بزرگ به فرهنگ شهادت يعنی حضرت امیر المؤمنین(ع) است، آن هم در خصوصِ یکی از حرکت های بسیار فداکارانه و دلاورانه‌ی آن حضرت.

آیه به عمل آن حضرت در لیله المبيت اشاره دارد که ایشان در بستر پیامبر(ص) خوابیدند و به‌این ترتیب دسیسه‌ی کفار قریش‌برای قتل‌پیامبر(ص) را ناکام گذاردند.[۷۵]

در این آیه، انگیزهی اصلی این فداکاری و شهادت طلبی علی( ع ) را طلب و جستجوی رضایت الهی (مرضات الله) معرفی نموده است.

با تکریم چنین عملی در واقع به مؤمنان اعلام شده که جان دادن در صورتی دارای ارزش والا و متعالی است که در طلب رضایت خدا انجام شود. همچنین به نحوی ملیح به اهالی فرهنگ شهادت متذکر گردیده که هدف اصلی آنان باید رضایت خدا باشد .

   در دو آیه‌ی قبل از این، قرآن کریم اشاره به کینه توزترین دشمنان اسلام دارد، آنان که باچرب زبانی و حرافی، سعی در فریب دادن اهل ایمان دارند و چون از حضور پیامبر(ص) مرخص می‌شوند، تلاش بر افساد و تبهکاری دارند و نیز براي از بین بردن حرث و نسل از هيچ تلاشي مضايقه ندارند.

وَمِنَ النَّاسِ مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ.

وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيِهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ الفَسَاد.[۷۶]

«و از ميان مردم كسى است كه در زندگى اين دنيا سخنش تو را به تعجب وامى‏دارد و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه مى‏گيرد و حال آنكه او سخت‏ترين دشمنان است.

و چون برگردد (يا رياستى يابد)كوشش مى‏كند كه در زمين فساد نمايد و كِشت و نسل را نابود سازد و خداوند تباهكارى را دوست ندارد.»

پس از ترسیم چهره‌ی « اَلدُّ الخِِصام » و به دست دادن انگیزه و عمل آنان (فساد در زمین و نابود سازی حرث و نسل) طبیعتاً باید سخن از صادق‌ترین و پاک‌ترین همراهان و دوستان خدا و پیامبر(ص) باشد، گرچه عمل و انگیزه‌ی این دوستان خالص خدا و رسول، درست در نقطه‌ی مقابل عمل و انگیزه‌ی آنان قرار دارد.

اگر آنان در عمل به نابود ساختن و هلاک حرث و نسل دست می‌زنند، اینان به فداکاری و ازجان گذشتگی و حفظ جان مردم تلاش می کنند(که در خصوص این آیه‌ی شریفه، به  حفظ جان پیامبر بزرگوار اسلام(ص) همت می‌گمارند).

اگر آنان به انگیزه‌ی افساد در زمین، اعمالِ ننگین خود را انجام می‌دهند، این خاصّان خدا درجهت کسب رضایت خداوند متعال، فداکاری و دلاوری می کنند .

خاتمه یافتن آیه‌ی شریفه به « وَاللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ »، شاید مشعر به این مطلب است که وجود چنین فداکاران از خودگذشته و ملتزمان به فرهنگ گوهرین شهادت، نشانه‌ی مهر و رأفت خداوند بر بندگان خویش و جامعه‌ی ایمانی است. بنابراین جامعه‌ی بهره‌مند و برخوردار از چنین چهره‌هایی، مورد لطف و رأفت خاص خدای متعال است .

“به راستی چه شیرین بود آن دوران دفاع مقدّس که هزاران نفر از دلدادگان فرهنگ شهادت در جبهههای دفاع مقّدس در طلب رضایت حضرت دوست و برای حفظ ارزش های دینی و بقای حرث و نسل فداکاری مینمودند!”

حضرت امیر مؤمنان علی (ع) کشته شدگان در راه امر به معروف و نهی ازمنکر را مصداق خریداران رضایت خدا در برابر ایثار جان معرفی می نماید و می‌فرماید:

انَّ الْمُرادَ بِالْآیَهِ الرَّجُلُ الَّذى يُقْتَلُ عَلَى الاَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىِ عَنِ الْمُنْكَرِ. [۷۷]

«مقصود از این آیه کسی است که در راه امر به معروف ونهی ازمنکر کشته شود.»

نکته !

   این گفتار نغز امیر المؤمنین ( ع )، همچنانکه برای آمران به معروف و ناهیان از منکر ، نوید و بشارت بزرگ و حاکی از همنشینی آنان با فداکارِ بزرگی چون علی‌بن‌ابی‌طالب(ع) است، در عین حال هشداری برای آنان نیز به شمار می‌آید که جماعت آمر و ناهی باید کار خود را به هدف کسب رضایت خدای سبحان انجام دهند و توجه داشته باشند که حس انتقام جویی، کینه توزی، امتیاز طلبی وخود نمایی به سراغ آنان نیاید، که در آن صورت شرط اساسی و میز مایز و فرق فارق را از دست خواهند داد!

۲- قید «فی سبیل الله» در دفاع طبیعی

در فرهنگ شهادت ، فی سبیل الله بودنِ عمل آن قدر مهم است که حتّی در دفاع طبیعی هم قرآن کریم به اخلاص نیّت دستور می دهد:

وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ.[۷۸]

«و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‏جنگند، بجنگيد، ولى از اندازه درنگذريد، زيرا خداوند تجاوزكاران را دوست نمى‏دارد.»

این آیه‌ی کوتاه در بابِ احکام دفاع و جنگ، دارای مطالب فراوان و نکات حکیمانه‌ای است که در جای دیگر به آن خواهیم پرداخت.

مطمحِ نظر در اينجا این نکته است که آیه، بدون تردید ظاهر در دفاع طبیعی است؛ دفاعی که هر عاقلی مشروعیّت، بلکه لزوم آن را درک می کند. البته به نظر می‌آید که چون حالت تحمیل دارد، در واقع از سوی مهاجم و متجاوز بر مؤمن تحمیل می‌شود

پس شاید به قیودِ باطنی جهادی که انسان به خواست و اراده‌ی خود در آن شرکت می‌جوید، مقیّد و محدود نباشد، در حالی که می‌بینیم قرآن کریم در مقام تجویز یا امر به لزوم چنین دفاعی، از مؤمنان می طلبد که همین کار را نیز در راه خدا «فی سبیل الله» انجام دهند.

۳- «فی سبیل الله» ملاک ارزش جهاد با مال وجان

یکی از نکات زیبای قرآن در آموزه‌های فرهنگ شهادت و جهاد، آن است که اصولاً جهاد با جان در آیات قرآن کریم با جهاد مالی همراه شده است.

قرآن با مطرح نمودن جهاد مالی از سویی، امکان مشارکت در ثواب و پاداش جهاد را برای اکثر مردم، خصوصا معذوران از جهاد با جان، فراهم آورده است، از دیگر سو، راهِ بهانه جویی و عذر تراشی را بر روی اکثر افراد بسته است.

فراموش نکنیم «انفاق» که از ویژگی‌های اولیّه‌ی مؤمنان است، در آیات مختلف قرآن، خصوصاً در آیاتِ نخستین سوره‌ي بقره که قرآن کریم درصدد بیان مهم‌ترین اوصاف مؤمنان است، از آن یاد شده است:

الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاهَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُون.[۷۹]

«آنان كه به غيب ايمان مى‏آورند و نماز را بر پا مى‏دارند و از آنچه به ايشان روزى داده‏ايم انفاق مىكنند.»    

قرار گرفتن انفاق در کنار ایمان به غیب، اقامه‌ی نماز، ایمان به قرآن وکتب آسمانی دیگر و همچنین آخرت، اهمیّتِ بلامنازع انفاق را نشان می‌دهد و درست به همین خاطر است که در آیه‌ی پنجم سوره‌ي بقره، خدای متعال، دارندگان این اوصاف را هدایت شدگان از ناحیه‌ی خود و رستگاران عالم معرفی می‌کند.

بدیهی است پشتیبانی مالی مجاهدان راه خدا، از آنجا که کمک به بهترین بندگان خدا و تقویت دین و یاری رسانی به فداکارترین انسان‌هاست، بهترین کار و فعالیّت است و مصداق اتم و بارز انفاق به شمار می آید.

آنچه در اینجا باید گفته شود آن است که در قرآن هر جا سخن ازجهاد با مال به میان آمده است با قید «فی سبیل الله» است:

لاَّ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُوْلِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَهً وَكُلاًّ وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا.[۸۰]

«افراد با ايماني كه بدون بيماري و ناراحتي از جهاد باز نشستند با مجاهداني كه در راه خدا با مال و جان خود جهاد كردند يكسان نيستند، خداوند مجاهداني را كه با مال و جان خود جهاد نمودند بر قاعدان برتري بخشيده و به هر يك از اين دو دسته (به نسبت اعمال نيكشان) خداوند وعدهي پاداش نيك داده و مجاهدان را بر قاعدان برتري و پاداش عظيمي بخشيده است.»

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ آوَواْ وَّنَصَرُواْ أُوْلَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضّ ..[۸۱].

«آنها كه ايمان آوردند و مهاجرت نمودند و با اموال و جانهاي خود در راه خدا جهاد كردند و آنها كه پناه دادند و ياري نمودند، اولياء (ياران و مسؤولان و مدافعان) يكديگرند…»

الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَهً عِندَ اللّهِ وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ.[۸۲]

«آنها كه ايمان آوردند و هجرت كردند و با اموال و جانهايشان در راه خدا جهاد نمودند مقامشان نزد خداوند برتر است و آنها به موهبت عظيم رسيده‏اند.»               

انْفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالاً وَجَاهِدُواْ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ.[۸۳]

«(همگي به سوي ميدان جهاد) حركت كنيد، چه سبك بار باشيد چه سنگين بار، و با اموال و جانهاي خود در راه خدا جهاد نماييد، اين بهنفع شماست  اگر بدانيد.»

 در آیات نقل شده و نظایر آن دو نکتهی بسیار اساسی رخ می نماید:

نکتهی نخست همنشینی جهاد به مال با جهاد به جان و حتی تقدّم لفظی جهاد با مال برجهاد با جان که به طور حتم، خود متضمّن اشارات و نکته‌هایی است.

نکتهی دیگر تقیّد هر دو جهاد ( مالی وجانی ) به فی سبیل الله بودن است، که همین مسأله، مورد بحث و توجّه ما و نشانگر اهمیّتِ قصد پاک وخالص و نیز محوریّت خدای متعال در فرهنگ فاخر شهادت است.

۴- «فی سبیل الله» بودن ایمان و هجرت

در آیات مختلفی از قرآن کریم، گوشزد شده است که ایمان و هجرت باید فی‌سبیل الله باشد، تحمّل هر گونه رنج، زحمت و مصیبت هم باید فی سبیل الله باشد. می‌توان گفت که فی سبیل الله بودن، کیمیّایی است که به هر عملی که تعلّق گیرد ذات آن را به عبادت وتقرّب الی الله متحول و متبدّل خواهد نمود.

«فِی سَبیلِ الله» همان است که به اعمال ما توان صعود، پرواز و عروج می‌دهد.

آیه‌ی ۲۰ از سوره‌ی مبارکه‌ی  توبه که در فراز گذشته نقل شد، برای مقصود ما کافی و صریح است.

۵- تحمّل رنج ها و مصایب باید « فِي سَبِيلِ اللّه» باشد.

وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيّّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا اسْتَكَانُواْ وَاللّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِين.َ[۸۴]

«چه بسيار پيامبراني كه مردان الهي فراواني به همراه آنها جنگ كردند، آنها هيچ گاه در برابر آنچه در راه خدا به آنها مي‏رسيد سست نشدند و ناتوان نگرديدند و تن به تسليم ندادند و خداوند استقامت كنندگان را دوست دارد.»

این آیه به روشنی خاطر نشان می‌کند که مجاهدان ربانی و اهالی فرهنگ شهادت، از آنجا که مؤمن واقعی هستند و رنج‌ها  و مصایب را « فِي سَبِيلِ اللّه» متحّمل می‌شوند، دچار ضعف و زبونی نمی‌شوند و صبر وشکیبایی به خرج می‌دهند.

به طور کلی در منطق قرآن کریم عزّت و بزرگی، مخصوص حضرت حق، پیامبران و مؤمنان است.

… وَلِلَّهِ الْعِزَّهُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ…[۸۵]

«…در حالي كه عزِّت مخصوص خدا و رسول او و مؤ منان است…» 

همچنین خدای متعال به بندگان مؤمن خود عزّت عطا می‌کند و آنان را که بخواهد ذلیل می‌کند و به صورت یک قاعده‌ی فراگیر، مبدأ عزّت خداست و عزّت‌بخش و ذلیل کننده نیز، حضرت اوست.

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءّ قَدِيرٌ.[۸۶]

«بگو:بار الها! مالك حكومتها تويي، به هر كس بخواهي، حكومت مي‏بخشي، و از هر كس بخواهي، حكومت را مي‏گيري، هر كس را بخواهي، عزّت مي‏دهي، و هر كه را بخواهي خوار مي‏كني. تمام خوبيها به دست توست، تو بر هر چيزي قادري.»                                                                                         

   آنچه در این بحث درخور اهمیت است آن است که ذلّت را نباید با تحمّلِ فشار و مشقّت و نیز بامظلوم واقع شدن و صبوری کردن یکی دانست . پرواضح است که رنج کشیدن ، تحت فشار قرارگرفتن و مظلوم واقع شدن از جمله‌ی بلاهایی است که مؤمنان اهل ولا، همواره آن را به عنوان هدیه‌هایی از دوست دریافت می‌کنند و هرگز از این بابت به کفر وگزافه گویی نمی افتند؛ بلکه با آغوش گشاده و روحی مشتاق از آن استقبال می نمایند :

… اِنَّمَا المُؤمِنُ  بِمَنْزِلَهِ كَفَّهِ الْميْزانِ، کُلَّما زیْدَ فِی ایْمانِهِ، زیْدَ فِی بَلائِهِ. [۸۷]

«مؤمن مانند كفّهي ترازوست كه هر چه بر ايمانش افزوده شود، بر بلايش افزوده شود…»

یا روایت امام باقر (ع) است که:

اَلمُؤمِنُ اَصلَبُ مِنَ الجَبَلُ یُستَقَلُّ مِنهُ وَالمُؤمِنُ لایُستَقَلُّ مِن دینِهِ شَئٌ.[۸۸]

«مؤمن (در دين خود) از كوه محكمتر است، زيرا گاهي از كوه چيزي كنده ميشود، اما از دين مؤمن چيزي برگرفته نمی شود.»

برخی از مفسران با توجّه به آیه‌ی ۱۴۶ سوره ی آل عمران، جمله‌ی «فَما وَهَنوا» را حاکی از آن دانسته‌اند که مجاهدان از درون، روحیه‌ی خود را نمی‌بازند. به عبارت دیگر «وهن» را به معنای ضعف درونی گرفته اند و جمله‌ی «ما ضَعَفوا» را به آ نانی اطلاق می‌کنند که توان رزمی خود را از دست نمی‌دهند و «مَا استَکانوا» را نیز به معنای تسلیم نشدن در برابر فشارهای بیرونی دانسته اند.

بنابراین رهروان فرهنگ شهادت با تحمّل رنج‌ها، ابتلایات و مصیبت‌ها نه از درون ضعف پیدا می‌کنند، نه قدرت رزم را از دست می دهند و نه دست تسلیم در مقابل دشمن خدا بالا می برند ( ما وَهَنوا + ما ضَعَفوا + مَا استَکانوا ).[۸۹]

از این آیه دریافت می شود که ثبات، پایداری و شکیبایی از ویژگی‌های مجاهدان ربّانی است و پاداش این روحيه و شکیبایی آنان، محبّت خدای متعال نسبت به آنان است، که در انتهای آیه آمده است:[۹۰]

وَاللّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ.

نیز می‌توان استنباط نمود که محبّت خداوند، ارتباطی با پیروزی یا شکست این  انسان‌ها ندارد، بلکه آنچه موجب محبوبیت بنده‌ی خدا می‌شود، صبر و شکیبایی اوست. همان صفتی که موجب می‌شوند تا مجاهد به خواری، زبونی و سستی نیفتد.  

امام مظلومان و صابران- پیشوای بزرگ اهالی فرهنگ شهادت- در بیانی دردناک و پرسوز برای اهل اشارت، می‌فرمایند:

وَمَا عَلَى الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَهٍ فِي أَنْ يَكُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ يَكُنْ شَاكّاً فِي دِينِهِ، وَلاَمُرْتَاباً بِيَقِينِهِ.[۹۱]

«برای مسلمان نقص وکمبودی نيست در اینکه مظلوم باشد، مادام که در دین خود شک نکند ویقین خویش را از دست ندهد.»

  هنوز فریاد پرخروش سالار و سیّد شهیدان كربلا را در گوش خود داریم که:

اَلا وَاِنَّ الدَّعِىَّ بنَ الدَّعِىّ قَد رَكَزَنى بَينَ اثنَتَينِ بَينَ السِّلّهَِ وَالذِّلَّهِ وَهَيهاتَ مِنّا الذِّلَّهِ ! يا اَبیَ اللهُ لَنا ذلِكَ  وَ رَسولُهُ وَالمُؤمِنونَ وَحُجورٌ طابَت وطَهُرَت…[۹۲]

«آگاه باشید که اين فرومايه(ابن زياد) فرزند فرومايه، مرا بین دوراهي شمشير و ذلّت، مختار کرده است! ودوراست از ماذلّت!

ذلّت را برای ما، خدا، رسول، مؤمنان و دامنهای پاک و پاکیزهای که در آن تربیت یافتهایم، برنمیتابند…»                                                                                             

راستی ! مجاهدان ربّانی هزار درد دوست را به جان می‌خرند، اما از درون و  ظاهر، زبون و خوار و ذليل نمی‌شوند؛ و دردِ از دوست رسیده را هدیه‌ی مغتنمی می‌دانند که آن را با چیزی مبادله نمی‌کنند!

    مـن درد تو را ز دست، آسان ندهم       دل بر نكنم ز دوست،  تا جان ندهم              

    از دوسـت به یـادگـار دردی دارم       کآن درد به صـد هزار درمان ندهـم[۹۳]    

به هر حال اهل ایمان ، جهاد و رزمشان فی سبیل الله است و به همین خاطر در بند پیروزی و شکست نیستند. غم و درد را تحمّل می‌کنند، اما سرخوشی و عزّت خویش را از دست نمی‌دهند. برخلاف کافران که چون برای طاغوت و دنیای چند روزه می‌جنگند از خطر کردن می‌هراسند و ایثار و قهـرمانی‌های بزرگ در تاریخ نيز به نام آنان ثبت نشده است؛گرچه آدم کشی و هلاک حرث و نسل از مشخصه‌های بارز رفتاری آنان است:

الَّذِينَ آمَنُواْ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُواْ أَوْلِيَاء الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا.[۹۴]

«آنها كه ايمان دارند در راه خدا پيكار مي‏كنند و آنها كه كافرند در راه طاغوت (و افراد طغيانگر)، پس شما با ياران شيطان پيكار كنيد (و از آنها نهراسيد) زيرا نقشهي شيطان (همانند قدرتش) ضعيف است.»                      

  اهداف پيروان فرهنگ شهادت از جهاد در راه خدا

راه خدا  (سبیل الله) یعنی چه ؟ مجاهداني که در راه خدا نبرد می‌کنند مشخصاً چه اهدافی را دنبال می‌کنند ؟

بی‌گمان هدف اقصای همه‌ی پیروان فرهنگ شهادت، ادای تکلیف الهی و اطاعت از فرمان خدای متعال است، اما در عینِ حال، اهداف مياني دیگری که درطول این هدف است وجود دارد که باید با آنها آشنا بود.

به ديگرسخن، باید ببینیم مبارزه وجهاد با چه هدف یا اهدافی ، برای ما حکمِ تکلیف را دارد که باید برای ادای آن جهاد کنیم؟

مروری بر برخی آیات قرآن در شناخت آن اهداف ، تأثیر به‌سزایی دارد.

۱- گسترش قلمرو حاکمیت دین

دین الهی هدیه‌ی ارزشمند‌ی است که خدای متعال برای زندگی بهتر و سعادتمندی بشر از طریق پیامبرانش فرو فرستاده است . به همین خاطر تبلیغ، نشر وتقویّت دین در جامعه همواره از اهداف بزرگ رسالت انبیا، اولیا و مصلحان بزرگ بوده‌است. تاریخ زندگی خاصّان خداوند، پر است از مبارزه و تلاش برای حاکمیّت یافتن دین بر فکر و روح و روان جامعه. اینان در این راه متحمّل زحمات فراوانی شدند و مشتاقانه و عاشقانه ، همّت نمودند و این هدف ارجمند را هرگز فراموش نکردند .

       گفت رو هرکه غم دین برگزید        باقـيِ غـم ها خـدا از وي بـريـد[۹۵]

قرآن کریم از این هدف به « یَکوُنَ الدّینُ کُلُّهُ لِلّه » تعبیر می‌کند و مؤمنان را مأمور می‌سازد تا با این هدف به جنگ و قتال با کافران بپردازند.

حفظ وگسترش دین به عنوان یک هدف در مبارزات وتلاشهای اهالی فرهنگ شهادت ، آنقدر مهم و مبرهن است که در ادبیّات مؤمنان مجاهد با تعابیر مختلفی بروز و ظهور می‌یابد، مانند: «درد دین داشتن»،  «تقابل کفر و دین»، «تقابل کفر و اسلام» و «سپاه کفر و سپاه اسلام» و...

فضیلت و بلکه مشروعیت بسیاری از تقابل‌ها وجنگ‌ها به همین نکته برمی‌گردد که آن جنگ و تقابل به جنگ کفر و دین قلمداد شده و هر یک از طرفین به نوعی خود را در صف دین دانسته اند.

نمونه‌ی معروف آن اشاره به جمله‌ی جاویدان پیامبر مکرّم خدا(ص) در جنگ خندق به هنگام مصافِ خاطره انگیز علی(ع) با عمروبن عبدود است، که حضرت آن را  به رویا رویی کفر و اسلام نامیدند. به همین خاطر تلاش و پیکار آن حضرت را از عبادت جن و انس، برتر دانسته و برای پیروزی حضرت امیر ( ع ) دعا نموند.[۹۶]

     قرآن کریم می‌فرماید:

وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنهٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّه فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ اللّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.[۹۷]

«و با آنها پيكار كنيد تا فتنه (شرك و سلب آزادي) برچيده شود و دين (و پرستش) همه مخصوص خدا باشد و اگر آنها (از راه شرك و فساد باز گردند و از اعمال نادرست) خودداري كنند (خداوند آنها را مي‏پذيرد) خدا به آنچه انجام مي‏دهند بيناست.»   

   در این آیه‌ی شریفه، خدای متعال برای جهاد و قتال مؤمنان باکافران دو هدف مطرح می‌کند :

یکی سلبی و دیگری ایجابی است. 

هدف سلبی، همان رفع فتنه و تباهی؛

 و هدف ایجابی، ثبات و عمومیّت دین خداوند برای همگان است .

البّته بحث از اینکه مراد از «فتنه» در این آیه، دقیقاً چیست و یا اینکه «دین» به طور دقیق به چه چیزی اطلاق شده است، از حوصله‌ی این مقال خارج است و نیازمند آگاهی از آرای مفسران قران کریم و جمع و نقد و بررسی آنها خواهد بود. .

آنچه مسلّم است، عمومیّت یافتن دین برای همه، وحاکمیّت دین بر همه، و امکان دین ورزی برای همه، مطلوبی محبوب و شایسته در فرهنگ دینی است.

آیاتی که سخن از کامل شدن نور الهی (تتمیم نور الله) – به رغم میل کافران، مشرکان و مجرمان می نماید- نیز به همین حقيقت فخیم، راجع است.[۹۸]          

 2- رفع فتنه

از نظر قرآن کریم، فتنه و فساد بسیار مغبوض‌اند و باید مورد مقابله قرار گیرند.

یکی از وظایف اهل ایمان، رفع فتنه و فساد است. خدای متعال نیز برای این کار، حامی اهل ایمان است. مصلحت متعالی اوست که فتنه گران و مفسدان فرصت یابند تا به اعمال زشت خود دست بزنند و سنّت اوست که شّر آنان را به دست بندگان مؤمن خود از زمین برکند. البتّه در برخی موارد نیز شرّ برخی از آنان را به دست برخی دیگر، از زمین می‌کند.

در منطق قرآن کریم، فتنه از قتل شدیدتر است. شاید از این جهت که اصولاً فتنه، علّت، و قتل، معلول آن است. به همین خاطر، چنانکه در آیه‌ی ۳۹ سوره‌ی انفال خواندیم، خدای متعال یکی از اهداف جهاد و قتال مؤمنان با کافران را رفعِ فتنه می‌داند.

اولیای خداوند نیز آنگاه که وادار به قیام یا مبارزه‌ای می‌شدند، اصرار داشتند تا انگ و برچسب فتنه طلبی و فتنه جویی بر قیام و اقدامشان نخورد؛ به همین خاطر اصولاً به روش‌های گوناگون، خود را از این امر مبرّا می‌کردند .

قدرت طلبی، ثروت خواهی، شهوت جویی، آدم کشی و زورگویی از مصادیق بارز فتنه هستند.

امام علی (ع) در بیانی لطیف خطاب به خالقِ خویش عرض می‌کند:

اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الَّذِي كَانَ مِنَّا مُنَافَسهً فِي سُلْطَانّ، وَلاَ الِْتمَاسَ شِيءّ مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ، وَلكِنْ لِنَرِدَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِينِكَ، وَنُظْهِرَ الاِِْصْلاَحَ فِي بِلاَدِكَ، فَيَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ، وَتُقَامَ الْمُعَطَّلهَُ مِنْ حُدُودِكَ…[۹۹]

«پروردگارا ! تو ميدانى آنچه ما انجام داديم نه براى اين بود كه ملك ‏و سلطنتى به دست آوريم، و نه براى اينكه از متاعِ پست دنيا چيزى تهيه كنيم، بلكه به خاطر اين بود كه نشانه‏هاى از بين رفتهی دينت را بازگردانيم، و صلح و مسالمت را در شهرهايت ‏آشكارسازيم، تا بندگان ستمديده‏ات در ايمنى قرار گيرند، و قوانين و مقرراتى كه ‏به دست فراموشي سپرده شده، بار ديگر عملي گردد…»

حضرت سید الشهدا حسین بن علی (ع) نیز در جمله‌ی بسیار معروف خود، در وصیّت به محمد بن‌حنفیه فرمودند:

وَبَعدُ فَاِنّی لَم اَخرُج اَشِراً وَلا بَطَراً وَلا مُفسِداً وَلا ظالِماً وَاِنَّما خَرَجتُ لِطَلَبِ الاِصلاحِ فی اُمّهِ جَدّی …..[۱۰۰]

«و بعد، به راستی که من به صورت انسانی جنایتکار، طغیانگر، تبهکار، ظالم وستمکار خروج نکردم؛ بلکه در طلب اصلاح امت جدّم خروج نمودم… »                                                                                                                                   

آنچه در مقام نتیجهگیری میتوان گفت آن است که «فتنه» مبغوض خداست و در فرهنگ دینی برای محو آن باید همت نمود و محو آن نیز وظیفهی گروندگان به فرهنگ دینی است. چون این کار نیازمند تحمّل هزینه‌های مالی و جانی است، پس این مهم نیز بردوش اهالی فرهنگ فاخر شهادت است.

این امر به نوبه‌ی خود گویای یکی از اوصاف مهم اهالی این فرهنگ مي‌باشد که عبارت است از روحیهی مصلحانه داشتن و دوری جستن از فتنه و تبهکاری.

به هرحال، تا کسی خود صالح نباشد هرگز توان اصلاح ندارد:

          ذات نایافته از هستی بخش           کی تواند که شود هستی بخش؟

نکته !

در اظهارات امام خمینی( ره) در زمان دفاع مقّدس به هر دو هدف پیش گفته، توجه کامل مبذول می شد. در خصوّص هدف اوّل – گسترش قلمرو حاکمیّت دین-  بسیاری از جملات ایشان را می توان شاهد این مدّعا دانست، مانند آنکه فرمودند :

   «من به تمام دنيا با قاطعيّت اعلام ميكنم كه اگر جهان خواران بخواهند در مقابل دين ما بايستند، ما در مقابل همهی  دنياي آنان، خواهيم ايستاد و تا نابودي آنان از پاي نخواهيم نشست.»[۱۰۱]

در مورد هدف دوّم- رفع فتنه- همین بس که یکی از شعارهای مهم مردم در آن زمان که از بیان ایشان استفاده شده بود، این بود که:

« جنگ جنگ تا رفع فتنه در جهان ».[۱۰۲]

این خود نمونه‌ای از تطابق اهدافِ رهبر کبیر انقلاب اسلامي با قرآن کریم و افاضات معصومان علیهم السّلام به شمار می‌آید.

۳- رها سازی مستضعفان موحد

خدای متعال ، مؤمنان را مخاطب قرار داده و مؤاخذه می‌کند که چرا در راه خدا و مستضعفانی که از ظلم ستمگران در خانه و کاشانه‌ی خود به عجز آمده و از خدای متعال طلب می کنند تا آنان را از شهری که اهلش ستمگرند، خارج سازد، به جنگ بر نمی‌خیزند؟! 

وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيهِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا.[۱۰۳]

«و چرا شما در راه خدا (و در راه نجات) مردان و زنان و كودكان مستضعف نمى‏جنگيد، همانان كه مى‏گويند پروردگارا !  ما را از اين شهرى كه مردمش ستم‏پيشه‏اند بيرون ببر و از جانب خود براى ما سرپرستى قرار ده و از نزد خويش ياورى براى ما تعيين فرما.»

از این آیه‌ی شریفه چنانکه مفسّر محترم قرآن کریم جناب آقای هاشمی رفسنجانی استفاده نموده‌اند، هم وجوب جهاد در راه خدا استفاده می‌شود – زیرا لحن آیه، توبیخ کسانی است که از این کار سرپیچی نمودند – و هم جنگ با هدف رهاسازی مستضعفان موحّد، از مصادیق جهاد در راه خدا استنباط می شود و همین امر- یعنی  رهایی مستضعفان موحّد- مجوزِ جهاد ابتدایی قلمداد شده است.

برای اهل فقه روشن است که این امر اهميّت فراوانی دارد، زیرا در اسلام، جهادِ ابتدایی در هر زمان که فرض کنیم، اصل نیست و تحقق و ارتکاب آن محتاج دلیلی محکم است.

اینکه برخی گفته اند که از این آیه برمی‌آید که اسلام برای جهاد مرزی نمی‌شناسد و هرکجا که مستضعفی باشد، پای جهاد هم به آنجا باز می‌شود، شاید به جای خود مطلبی درست باشد، اما از این آیه قابل استفاده نیست. زیرا مستضعفان مورد نظر در این آیه خدا را می‌شناسند و او را رب خود می‌دانند و رهایی و نصرت خود را از او می‌جویند، و حتی یاور و ولی خود را نیز از خدا می‌طلبند:

… رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَهِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرً .  

 «پروردگارا ما را از اين شهرى كه مردمش ستم‏پيشه‏اند بيرون ببر و از جانب خود براى ما سرپرستى قرار ده و از نزد خويش ياورى براى ما تعيين فرما.»       

 پس حق با صاحبِ دانشمند تفّسیر راهنماست که گفته است: رها سازی مستضعفان موحّد می‌تواند هدفِ جهاد قرار گرفته و مجوز ورود به جهاد ابتدایی شود.والله اعلم.[۱۰۴]            

۴- حق مداری مجاهدان

مقوله‌ی «حق»  اگرچه از نظر تعریفِ ماهوی، محتاج مباحث نظری فراوانی باشد، اما به لحاظ مصداقی ابهامی ندارد و شاید به جرأت بتوان گفت که از جمله مفاهیمی است که فهم مشترک از آن در سطحی عام وجود دارد. مثلا کیست که گزاره های زیر را به خوبی ادراک نکند و برای فهم آن احتیاج به مطالعه و تعلّم داشته باشد ؟

«خدای متعال ، حق است.»

«دعوت پیامبران ووجود قیّامت حق است.»

«ما حق داریم تا در برابر متجاوز از خود دفاع کنیم.»

«حق ، ارزش پیروی دارد و باطل این ارزش را ندارد.»

«بندگی وعبادت خدا حق انسان است.»

«کسی که مورد تجاوز قرار میگیرد حقش ضایع میشود.»

و….

یکی از اسمای خدای متعال –  از قضا از نام‌های پر استعمال او – « حق» است: حق تعالی، یاحق ! فهم حق، رعایت حق، نیفتادن در ورطه‌ی باطل، تضییع نکردن حق افراد، در جبهه‌ی حق بودن و همراهی نکردن با باطل از دغدغه‌های مهم اهالی فرهنگ شهادت است. اهل این فرهنگ بسیار تلاش میکنند تا “را ه حق” را بیابند و در این مسیر دچار اشتباه نشوند، حق کسی را ضایع نکنند ، عقایدشان مطابق با حقِ باشد، جنگ، صلح، کلام، قلم و بیان آنان برمدار حق باشد، از کسی که برحق است و به سوی حق فرا می‌خواند پیروی کنند :

 … أَفَمَن يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أَمَّن لاَّ يَهِدِّيَ إِلاَّ أَن يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُون.[۱۰۵]

«…آيا كسي كه هدايت به حق مي‏كند براي پيروي شايستهتر است يا آن كس كه خود هدايت نمي‏شود مگر هدايتش كنند، شما را چه مي‏شود؟ چگونه داوري مي‏كنيد؟»

جمع آوری آیاتی که به ویژگی حق مداری مجاهدان می‌پردازد کاری بسیار مهم است و مجالی فراخ می‌خواهد. آیاتی که به این ویژگی اشاره دارد اصولاً در محورهایی مانند نهی از تجاوز و تعّدی، جهاد همراه با پیامبر یا ولی خدا، و یا جهاد برای احقاق حق افراد و جوامع است. به دو مورد توجّه کنید:

مورد اول:

وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيّّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا اسْتَكَانُواْ وَاللّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِين.[۱۰۶]

«چه بسيار پيامبراني كه مردان الهي فراواني به همراه آنها جنگ كردند، آنها هيچگاه در برابر آنچه در راه خدا به آنها مي‏رسيد سست نشدند، و ناتوان نگرديدند و تن به تسليم ندادند و خداوند استقامت كنندگان را دوست دارد.»    

   فضای کلی آیه در تمجید از پایمردی در راه حق و خدا «سبیل الله» و همراهی با فرستاده‌ی خدا «قاتل معه» و الهی بودن و ربّانی بودن مجاهدان «ربّيّون» است، وجالب آنکه آیه، با اعلام این نکته که خدا صابران و شکیبایان را دوست دارد به پایان رسیده و فرموده است:

 وَاللهُ یحُِبُّ الصّابِرینَ.

«و خداوند استقامت كنندگان را دوست دارد.»

 و نفرمود:

«خداوند فاتحان وپیروزشدگان را دوست میدارد.»

خواننده‌ی ارجمند باید به نکته‌ی زیبا و نغز موجود در قید «مَعَهُ» توجه نماید. اين قید در صدد آن است تا اهمیّت سمت وسوی جنگ و پایداری را بنمایاند. آری استقامت همراه با نبی الله ارزش دارد؛ چرا که استقامت، فی سبیل الله و در مسیر حق است.[۱۰۷]                                       

مورد دوم:

وَلَمَّا بَرَزُواْ لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُواْ رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.[۱۰۸]

«و هنگامي كه در برابر جالوت و سپاهيان او قرار گرفتند گفتند: پروردگارا! پيمانهی شكيبايي و استقامت را بر ما بريز! و قدمهاي ما را ثابت بدار! و ما را بر جمعيّت كافران، پيروز بگردان!»    

تأمل در این آیه‌ی شریفه نشان می‌دهد که سپاهیان طالوت برای مطامع وهواهای خود نمیجنگیدند. درست به همین خاطر است که در زمان رویارویی:

اوّلاً: دست نیاز به درگاه الهی دراز کردند (رَبَّنَا أَفْرِغْ ..

ثانیّا: از خدا پیروزی خود برآنان را به عنوان دشمن و مخالف نخواستند، بلکه از خدای متعال خواستار غلبه برکافران شدند « وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ».[۱۰۹]                                                                     

این دعای معنادار به طور صریح نشان می‌دهد که طالوتیان” تیغ از پی حق می‌زدند و بنده‌ی حق بودند، نه مأمور نفس وتن”! 

نمونه هایی از این دست در آیات قرآن کریم بسیار است که از باب مثال دو مورد فوق را ذکر کردیم.

 این قسمت از بحث را با اشاره به دو فراز آشنا از حادثه‌ی بی‌نظیر عاشورا به پایان می‌بریم:

۱- آنجا که حضرت علی اکبر(ع) در مسیر مدینه به کربلا متوجّهی اندکی نگرانی در چهرهی پدر بزرگوارشان شد و معلوم شد که این نگرانی امام ( ع) برای آنان و جان آنان است. از پدر پرسید :

«اولسنا بالحق ؟

آیا ما برحق نیستیم؟

امام در پاسخ اطمینان دادند که آنان برحق هستند.

حضرت علی اکبر(ع) عرضه داشت، اگر ما به حق هستیم، دیگر از چیزی باک نداریم.»[۱۱۰]

۲- جمله‌ی معروف حضرت سیّد الشهدا ( ع ) که فرمودند:

أَلا تَرَونَ اَنَّ الحَقَّ لا یُعمَلُ بِهِ وَاَنَّ الباطِلَ لا يُتَناهی عَنهُ ؟ لِیَرغِبَ المُومِنُ فی لِقاءِ اللهِ مُحِقّاً.[۱۱۱]

«آیا نمینگرید که به حق عمل نمیشود و نمی بینید که از باطل اجتناب نمیگردد؟ در چنین شرایطی مؤمن حقیقتاً باید به لقاء الله رغبت وشوق داشته باشد …».        

حکایت حق جویی و حق مداری اهالی فرهنگ شهادت افزون از آن است که با نقل این موارد حتّی سهم ناچیزی از آن مورد توجّه قرار گرفته باشد(در خانه اگر کس است، یک حرف بس است).

نكته!

آنچه در این بحث باید مورد توجّه قرار گیرد آن است که اهالی فرهنگ شهادت در عمل و میدان کار، حق جویی وحق مداری خود را نشان می دهند. حق مداری در قوانین و آداب و رسوم جنگی آنان و نیز در التزام عملی آنان به این قوانین بروز و ظهور دارد وگرنه شعار حق خواهی و حق طلبی، شعاری نیست که احدی از آن اجتناب کند و آن را مورد استفاده قرار ندهد. به تعبیر معجز نشان امام حق و راستی، امیرالمؤمنین(ع) توجّه کنیم که می‌فرماید: 

فَالْحق أَوْسَعُ الاََْشْيَاءِ فِي التَّوَاصُفِ، وَأَضْيَقُهَا فِي التَّنَاصُفِ.[۱۱۲]

«‏بنابراين دایرهی حق در توصيف و در مرحلهي سخن، از هر چيز وسيعتر است ولى به هنگام عمل، كم وسعت‏ترين دایره‏هاست

آری؛ حق خواهی و حق مداری رزمندگان ما بود که خلبان سرافراز شهیدمان وقتی برفراز پلی در منطقه‌ی دشمن قرار می‌گیرد و می‌خواهد با موشک و بمب به تخریب آن بپردازد، موقّتاً دست از این کار می کشد، زیرا می‌بیند که در این لحظات، خودروي خانوادگی و غیرنظامی در حال عبور از آن پل است. پس مدّت کوتاهی درنگ می کند و پس از گذشتن آن اتومبیل به این کار اقدام می‌کند.

راستی چه شباهت معناداری میان این عمل حق مدارانه‌ی او و داستان تأخیر علی ( ع ) در جداسازی سر عمر بن عبدود وجود دارد. آنجا که عمرو  به مولا جسارت نمود وآب دهان به سوی حضرت انداخت! بدیهی است درنگ خلبان شهیدِ ایرانی، همانند درنگِ مولای متقّیان ریشه در حق مداری وحق خواهی داشت:

              از علی آموز اخلاص عمل      شیر حق را دان منزه از دغل [۱۱۳]                

۵- رعايت قوانین جهاد

اصولاً قانون یک ملّت، صورت الزامی و نهادینه شده‌ی فرهنگ آن ملّت است. به همین دلیل یکی از راه‌های مطالعه برای شناخت یک ملّت و فرهنگ آنان، درک قوانین موجود در آن جامعه و تجزیه و تحلیل آن است.

قانونی که حق حاکمیّت را برای یک فرد یا خانواده- به دور از آموزه‌های دینی- به رسمیّت مي شناسد، حکایت از ضعف فهم توحیدی ملّتی می کند که به این قانون تن داده و آن را پذیرفته اند و قانونی که حاکمیّت افراد را تنها در صورت اذنِ خداوند مطرح می کند، حاکی از نگرش توحیدی ملّتی است که به آن قانون گرویده‌اند .

به نظر نگارنده توجّه به قوانینی که در قرآن کریم، روایات و سیره‌ی معصومان(ع) در مسأله‌ی جهاد وجود دارد به بهترین وجه، ماهیّت فرهنگ شهادت را آشکار می‌سازد، که این مسأله خود می‌تواند مـوضوع تحقیقی مستقل و ارزشمـند باشد.

 ما در اینجا به خاطـر رعایت اختصار، بـرخی از قوانین را که در آیات قـرآن مورد توجّه‌ی صریح و یا تلویحی قرار گرفته‌اند، ذکر نموده وآیه‌ی مـربوط به آن را مورد اشاره قرار می دهیم؛ اما بـه شرح و بسط موارد نمی‌پردازیم، که تنها  اشارتی باشد براي اهل آن.

۱/۵- قرارداد و پیمان با کافران، محترم وغیر قابل نقض

قرآن کریم، اهل ایمان، هجرت و جهاد با مال و جان و نیز کسانی را که یاری مؤمنان نموده و به آنان مأوی و مسکن دهند، یاران و اولیای هم می‌داند و ایمان‌آوردگانی را که هجرت ننمایند از دایره‌ی این ولایت خارج می‌انگارد. با وجود این،  می‌فرماید که اگر این دسته (مؤمنان غيرمهاجر)،  از شما درباره‌ی دین و در زمینه‌ی دین طلب یاری کنند باید به آنان یاری نمایید، مگر آنکه لازمه‌ی این یاری کردن، جنگ با کسانی باشد که میان شما و آنان پیمان و قرارداد وجود دارد:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ آوَواْ وَّنَصَرُواْ أُوْلَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضّ،

 وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَلَمْ يُهَاجِرُواْ مَا لَكُم مِّن وَلاَيَتِهِم مِّن شَيْءّ حَتَّى يُهَاجِرُواْ وَإِنِ اسْتَنصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلَى قَوْمّ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ. [۱۱۴]

«كسانى كه ايمان آورده و هجرت كرده‏اند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد نموده‏اند و كسانى كه(مهاجران را) پناه داده‏اند و يارى كرده‏اند آنان ياران يكديگرند،

 و كسانى كه ايمان آورده‏اند ولى مهاجرت نكرده‏اند هيچ گونه خويشاوندى(دينى) با شما ندارند مگر آنكه(در راه خدا) هجرت كنند و اگر در (كار) دين از شما يارى جويند يارى آنان بر شما(واجب) است مگر  عليه گروهى باشد كه ميان شما و ميان آنان پيمانى(منعقد شده) است و خدا به آنچه انجام مى‏دهيد بيناست.»      

۲/۵-  وجوب اطاعت از خدا و رسول

اطاعت از خدا وپیامبر او اگرچه جزو ویژگی‌های عموم مؤمنان است، امّا در آیات مختلف از قرآن کریم مانند آیه‌ی ۴۶ سوره‌ی انفال، به طور ویژه از خصایصِ مجاهدان دانسته شده و اهالی فرهنگ جهاد و شهادت بدان مأموریت یافته‌اند:

وَأَطِيعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُواْ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ.[۱۱۵]

«و اطاعت (فرمان) خدا و پيامبرش نمایيد و نزاع (و كشمكش) مكنيد تا سست نشوید و قدرت (و شوكت و هيبت) شما از ميان نرود و استقامت نمایيد كه خداوند با استقامت كنندگان است.»   

از آیه‌ی شریفه‌ی فوق دو قانون دیگر برای مجاهدان نیز مي توان استفاده نمود که درقالب قانون سوم و چهارم ذکر می کنیم:

۳/۵- نزاع واختلاف ممنوع !

مجاهدان وپیروان فرهنگ شهادت وپایداری نباید با هم اختلاف نمایند، که در آن صورت شکست خورده و آبروی آنان می‌رود.

وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ.

«و نزاع (و كشمكش) مكنيد تا سست نشوید و قدرت (و شوكت و هيبت) شما از ميان نرود.»

۴/۵- لزوم صبر وثبات برا ی مؤمنان 

در آیات فراوانی از قرآن کریم، مؤمنان مجاهد، به صبوری توصیه و یا به بردباری و صبر توصیف شده‌اند و گاهی نیز در آیات مربوط به جهاد به شکلی معنادار به صابران وعده‌های نیکو داده شده است.

در پاره‌ای موارد از قول مجاهدان نقل شده که آنان از خدای متعال طلب صبر و ثبات نمودند .

آیه‌ی ۴۶ سوره ی انفال به صراحت، مجاهدان مؤمن را به صبوری امر نموده و اشعار می‌دارد که خدای متعال همراه با صابران و ياريگر آنان است.

از اجرِ اخروی وثواب صبر هم اگر بگذریم-که نمی‌توان گذشت- صبوری یکی از مهم‌ترین کلیدهای پیروزی وکامیابی در همین دنیاست.

صفت صبر و شکیبایی آنقدر مهّم است که در ادبیات ما صبر و ظفر دو یار قدیمی و صمیمی محسوب می شوند:

     صبر و ظفر هر دوستان قديم اند      بر اثـر صبـر،  نـوبتِ ظفـر  آيد[۱۱۶]

در کلام زیبای امیر مجاهدان علی ( ع ) نیز آمده است :

لایَعدِمُ الصَّبورُ الظَّفَرَوَ اِن طالَ بِهِ الزَّمانُ.[۱۱۷]

«فرد صبور وشکیبا پیروزی را از دست نمیدهد، اگر چه زمانی دراز در انتظار باشد.»

۵/۵- لزوم هجرت همراه با مجاهده

آشنایان با فرهنگ قرآن می دانند که سه عنصر ایمان ، هجرت و جهاد – چه مالی وچه جانی- اصولاً قرین یکدیگرند و جزء لایتجزای انسان الهی به حساب می‌آیند.

هجرت از عقیدهی باطل به عقیدهی حق و از سرزمین باطل وکفر به سرزمین حق و ایمان، بدون تردید از افعال واجب ولازم است که ترک آن موجب عقاب الهی است، مانند ترک ایمان یا جهاد.

از آیه ۷۲ سوره‌ی انفال استفاده می‌شود که ایمان، هجرت ، جهاد( با مال وجان)، یاری مجاهدان و مأوا دادن به آنان موجب شکل‌گیری حلقه‌ی ولایت میان آنان است و آراستگان به این ویژگی‌ها در حلقه‌ی طلایی الهی قرار گرفته و اولیای هم دیگر قلمداد می شوند، اما ایمان آوردگانی که به وصف هجرت مّتصف نشدند، از این ولایت بیرونند.  بنابراین مجاهدت همواره با مهاجرت آمیخته است و مهاجرت هماهنگ با مجاهدت، واجب و لازم است .

صاحب شرایع ، مهاجرت از بلاد شرک را برای کسی که از اظهار شرایع اسلام عاجز است در صورت تمکّن و استطاعت واجب می‌داند و تذّکر می‌دهد که وجوب مهاجرت، مخصوص مسلمانان صدر اسلام نیست و مادامی که کفر باقی است، هجرت نیز باقی است:

وَيَجِبُ الْمُهاجَرَهِ عَنْ بَلَدِ الشِّرْكِ، عَلى مَنْ يَضْعُفُ عَنْ إظهارِ شَرایِعِ الاسلامِ مَعَ الْمُكْنَهِ وَالْهِجْرَهِ باقِيَهٌ مادامَ الْكُفْرُ باقِياً.[۱۱۸]

در قرآن، مؤمنان مهاجر ومجاهد دارای درجه‌ای بسیار عظیم‌اند و سعادتمند و پیروز قلمداد شده‌اند. خدای متعال آنان را به رحمت، رضوان و بهشت‌هایی بشارت داده که برای آنان در آن جا، نعمت پایدار و مداوم وجود دارد:

الَّذِينَ آمَنُواْ و َهَاجَرُواْ وَ جَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ و َأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَهً عِندَ اللّهِ وَ أُوْلَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ.

يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَهّ مِّنْهُ و َرِضْوَانّ وَجَنَّاتّ لَّهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُّقِيم..[۱۱۹]   

«كسانى كه ايمان آورده و هجرت كرده و در راه خدا با مال و جانشان به جهاد پرداخته‏اند نزد خدا مقامى هر چه والاتر دارند و اينان همان رستگارانند.

پروردگارشان آنان را از جانب خود به رحمت و خشنودى و باغهايى (در بهشت) كه در آنها نعمتهايى پايدار دارند مژده مى‏دهد.»

در اهمیّت هجرت، همین بس که مولای متّقیان فرموده‌اند:

فَأِنّی وُلِدتُ عَلَی الفِطرَهِ وَسَبَقتُ اِلَى الايمانِ وَالهِجْرَهِ .[۱۲۰]

«من برفطرت زاده شدم ودر ایمان وهجرت گوی سبقت را ربوده ام.»              

۶/۵- تجاوز و خارج شدن از حدود الهی ممنوع !

یکی از اساسی‌ترین دستورات قرآن به مجاهدان، قانون‌پذیری و تقیّد آنان به قوانین جهاد است. قرآن کریم این حقیقت را به زبان‌های مختلف مطرح نموده است:

وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقـَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ.[۱۲۱]

«و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‏جنگند، بجنگيد ولى از اندازه درنگذريد،  زيرا خداوند تجاوزكاران را دوست نمى‏دارد.»         

«اعتداء» به معنای تجاوز و عدول نمودن از حق است. نهی از اعتدا در زمانی که رزمنده با کسی که به او هجوم نموده، می‌جنگد، نشانگر اوج اهتمام خدای متعال به عدالت و قوانین عادلانهي جهاد است.

همین آیه‌ی کوتاه تصريح مي‌دارد و هشدار مي‌دهدکه از مقررات جهاد نباید تجاوز کرد و حقوق دشمنان را حتی در زمان جنگ باید رعایت نمود.

جنگ با کسی که با ما جنگی ندارد، تجاوز و اعتداست. اینکه خدای متعال از متجاوزان- حتی اگر از مؤمنان باشند و مورد تجاوز دشمنان آنان- خوشش نمی آید، مؤيد همين مسأله است.

با درنگ وتأمل دیگر می شود فهمید که خدای متعال آغاز گر بودن مؤمنان را در جنگ خوش نمی‌دارد و از آن نهی می‌نماید.[۱۲۲]        

۷/۵- لزوم رعایت عدالت و پرهیزگاری

در کنار قانون «ممنوعیّت تجاوز وتجاوزگری»، قرآن کریم مؤمنان را به عدالت امر نموده و هشدار می‌دهد که مبادا در شرایطی، دست از عدالت بردارند .

یکی از شرایطی که صبر و شکیبایی را از آدمی سلب می کند و به طور طبیعی انسان را از شاهراه عدالت و انصاف خارج می‌کند، هنگامي است که دشمن دست به کینه توزی و ابرازِ افراطیِ عداوت خود نمايد.

قرآن کریم دستور می دهد که مؤمنان مجاهد در چنین موقعیتی نیز باید به عدالت ملتزم باشند:

َيا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُونُواْ قَوَّامِينَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَئآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلاَّ تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُواْ اللهَ إِنَّ اللهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ.[۱۲۳]

«اي كساني كه ايمان آورده‏ايد، همواره براي خدا قيام كنيد و از روي عدالت گواهي دهيد، دشمني با جمعیتي شما را به گناهِ ترك عدالت نكشاند، عدالت كنيد كه به پرهيزكاري نزديك تر است و از خدا بپرهيزيد كه از آنچه انجام مي‏دهيد آگاه است.»

چنین دقت و تحفّظ ظریفی ازکتاب خداوند منّان جای تحسین دارد، اما شگفت نيست. زیرا از نظر قرآن کریم مهم‌ترین هدف عملی و اجرایی انبیای الهی، اجرا و بسط عدالت بر روی زمین است .[۱۲۴]

به همین خاطر است که منجی موعود ما نیز که تکمیل کننده‌ی اهداف وآمال اانبیا و اولیای خداوند است، در فرهنگ ما بزرگ‌ترین و موفق‌ترین به‌پا دارنده‌ی عدالت قلمداد می‌گردد.

۸/۵- ممنوعیّت تخلف از جهاد

انْفِرُواْ خِفَافًا و َثِقَالاً وَجَاهِدُواْ بِأَمْوَالِكُمْ و َأَنفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ.[۱۲۵]

«(همگي به سوي ميدان جهاد) حركت كنيد، چه سبكبار باشيد چه سنگين بار، و با اموال و جانهاي خود در راه خدا جهاد نمایيد، اين به نفع شماست، اگر بدانيد.»

با مراجعه به آرای مفسران و برخی احادیث منقول از امامان معصوم( علیهم‌السلام)، در می یابیم که معنای «خِفَافًا وَثِقَالاً» هرچه باشد، مراد از این قید در آیه، نفی هر گونه بهانه جویی برای تخلف وترک جهاد است.

صاحبان تفسیر راهنما وتفسیر نور، هردو ازاین آیه «نهی ازتخلف از جهاد به هر بهانهای» را استفاده نموده‌اند. تفسیر نور تصریح کرده که مراد از « خِفَافًا وَثِقَالاً» یکی از این موارد است:

      مجرد و متأهل،

      فقیر و غنّی،

      کم عایله و عایله‌مند،

      گرفتار تجارت و زراعت یا فارغ از آن.

در پهنه‌ی روایات نیز برای تخلف از جهاد یا ترک میدان، مضامین خوبی وارد شده است.

۹/۵- قاطعیّت برای تحقق اهداف جنگ در عین جوانمردی

در فرهنگ ما ضرب‌المثل معروفی است که می گوید: “در جنگ(دعوا)، نان وحلوا خیرات نمی کنند!”  این ضرب المثل اصولاً در مقام توجیه خشونت‌ها و حتی گاهی جنایت‌هایی که در جنگ‌ها وجود دارد، استفاده می‌شود؛ گرچه شاید در واقع برای آماده‌سازی روحیه‌ی افراد و سازگار شدن آنان با اقتضایات عادی جنگ باشد.

 قرآن کریم در یکی از آیاتِ نغز خود، در قالبِ دو دستور العمل، هم قاطعیّت و دوراندیشی را از مجاهدان می‌طلبد و هم جوانمردی و عیّاری را به آنان می‌آموزد:

فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ و َإِمَّا فِدَاء حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ و َلَوْ يَشَاء اللَّهُ لَانتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لَكِن لِّيَبْلُوَ بَعْضَكُم بِبَعْضّ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَن يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ.[۱۲۶]

«هنگامي كـه با كافران در ميـدان جنگ رو به رو مي‏شـويد، گردنهايشان را بزنيد، و همچنان ادامه دهيد تا به اندازه كافي دشمـن را درهم بكوبيد، در اين هنگام اسيران را محكم ببنديد، سپس يا بر آنها منّت گذاريد (و آزادشان كنيد) يا در برابر آزادي از آنها فديه بگيريد و اين وضع همچنان ادامه يابد تا جنگ بار سنگين خود را بر زمين نهد، برنامه اين است،

و هر گاه خدا مي‏خواست خودش آنها را مجازات مي‏كرد، اما مي‏خواهد بعضي از شما را با بعضي ديگر بيازمايد، و كساني كه در راه خدا كشته شدهاند خداوند هرگز اعمالشان را نابود نمي‏كند.»

حضرتآیت الله هاشمی رفسنجانی در تفسیر گران‌سنگ راهنما، از این آیه، موارد زیر را قابل برداشت دانسته‌اند:

۱- لزوم پیکار بی امان با کافران ستیزه جو در میدان جنگ.

۲- لزوم اهتمام رزمندگان اسلام به نابودی سپاه کفر در مرحله‌ی نخست و نیندیشیدن به منافع و غنایم.

۳- مجاهدان ، موظف به رعایت احتیاط در از دست ندادن اسیران هستند.

۴- عدم جواز قتل دشمن پس از زمین‌گیر شدن آنان و عدم قدرت برای دفاع.

۵- هدف اسلام از جنگ با کافران، کشتن آنان نیست، بلکه دفع تجاوز و هجوم آنان است.

۶- جهت گیری اسلام به سمت عفو و امتنان است نه انتقام و سودجویی.

۷- جنگ با کافران محارب، حرکت در مسیر خداوند است.

۸- جهاد وسیله‌ی آزمایش اهل ایمان است.

۹- خدای متعال اعمال وتلاش های شهیدان را حفظ نموده  وتداوم می‌بخشد.

۱۰- بدون تلاش مؤمنان ، مشیّت الهی به نابودی کفّار تعلق نمی‌گیرد.

از مجموعه‌ی نکاتی که از آیه‌ی شریفه مورد استفاده قرار گرفت می‌توان فهمید که اگرچه خدای متعال از رزمندگان اسلام ، صلابت ، شجاعت و قاطعیّت را می‌خواهد و نازک دلی نابهنگام و غیر حکیمانه را نفی می‌کند، اما نمی پسندد که مؤمنان، جنگ و جهاد را ابزار انتقام، عقده‌گشایی و بهره‌جویی خود قرار دهند.

دقت در قوانین جنگ که در احادیث وکتب فقهی ما آمده جای تردیدی باقی نمی‌گذارد که اسلام جنگ را برای جنگ نمیخواهد، بلکه برای حاکمیّت ارزشهای الهی، ترویج فضایل اخلاقی و گسترش معنویت و عدالت آن را توصیه میکند و بر این اصل در همه جا واقف و پایدار است.

متذکر می شود که مرور قواعد دیگر جهاد در گنجایش این تحقیق نیست.

۶- هجرت

اگرچه پيش از اين، درباره‌ی لزوم هجرت به عنوان یک قانون مهم برای مجاهدان سخن گفته شد، اما داستان هجرت در قرآن کریم بسی دراز دامن‌تر از آن است که فقط به عنوان یکی از قوانین جهاد گفته شود . به خاطر اجتناب از تکرار و از سویی به خاطر نشان دادن اهتمام جداگانه و بلیغ به این ویژگی برجسته‌ی مجاهدان مؤمن، ضمن نقل چند آیه از کتا ب خدا به نکات قابل استفاده از آن‌ها اشاره می‌شود :

وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ.

 لَيُدْخِلَنَّهُم مُّدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ.[۱۲۷]

«و كساني كه در راه خدا هجرت كردند سپس كشته شدند يا به مرگ طبيعي از دنيا رفتند، خداوند به آنها روزي نيكویي مي‏دهد كه او بهترين روزي دهندگان است.

خداوند آنها را در محلّي وارد مي‏كند كه از آن خوشنود خواهند بود و خداوند عالم و با حلم است. »                                   

برخی نکات قابل استفاده از این آیات به قرار زیر است :

۱- ترک شهر و دیار خود و هجرت به دیار غربت برای حفظ دین، عملی شایسته و محبوب خداوند است.

۲- مرگ مهاجران در دیار هجرت و یا در اثنای آن، هم‌سنگ شهادت آنان است.

۳- خدای متعال بهشت را برای مهاجران شهید و مهاجرانی که به مرگ طبیعی از دنیا رفته اند، تضمین نموده است.

…وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلىالله وَكَانَ اللّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا. [۱۲۸]

«… و هر كس(به قصد) مهاجرت در راه خدا و پيامبر او از خانه‏اش به درآيد سپس مرگش دررسد پاداش او قطعا بر خداست و خدا آمرزنده مهربان است.»

این آیه به صراحت ، نکته های دوم و سوم استفاده شده از آیات ۵۸ و۵۹ سوره‌ی حج را تأیید و تأکید می‌کند، زیرا کسی که اجر او برعهده‌ی خدا باشد، یقیناً خدای متعال، بهشت موعود خود را به او ارزانی می‌کند و لقای خود را برایش میسّر می‌سازد. به اجر و پاداشي که پرداخت آن اختصاصاً و به شکل ویژه برعهده‌ی خدا باشد؛ جز این گمانی نیست!

۷- امیدواری

 مجاهدان ، مردمی امیدوار و بانشاط هستند. اصولا” نشاط و امیدواری در کنار هم قرار می‌گیرند و به عبارتی صحیح‌تر، نشاط و سرزندگی بر آمده از امیدواری، و غم و اندوه، زاییدهی ناامیدی و سردرگمی است.

پیروان فرهنگ شهادت از آنجا که بندگان خدا هستند و او را به صفات نیکو و بی‌همتایش می‌شناسند، جهاد و مبارزه را هم برای او انجام می دهند و به فضل و رحمت او همواره امیدوارند و هیچ زمانی هم امید خود را از دست نمی‌دهند. در محاسبه‌ای خـردورزانه باید گفت که آنان نبـاید امیـد خود را از دست بدهنـد؛ زیـرا آن کس که خدا دارد چه ندارد ؟ وآن کس که خدا ندارد، چه دارد ؟

وَمَا لَنَا أَلاَّ نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ. [۱۲۹]

   «چرا ما بر خدا توكّل نكنيم با اينكه ما را به راههایی (سعادت بخش) رهبري كرده، و ما به طور مسلّم در برابر آزارهاي شما صبر خواهيم كرد (و دست از انجام رسالت خويش برنميداريم) و توكّل كنندگان بايد فقط بر خدا توكّل كنند.»

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر به شیوه ای زیبا این امیدواری مجاهدان را حاصل ایمان، هجرت و جهاد می داند.

ما پیش از این در خصوص اهمیّتِ مثلث ایمان، هجرت و جهاد در فرهنگ قرآنی سخن گفته‌ایم و این آیه‌ی شریفه نیز خود گواهی مستقل بر اهمیّت این سه صفت مهم است:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ هَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أُوْلَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّهِ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ.[۱۳۰]

«كساني كه ايمان آورده و كساني كه هجرت كرده و در راه خدا جهاد نموده‏اند، آنها اميد به رحمت پروردگار دارند و خداوند آمرزنده و مهربان است.»

يکی از نکات قابل توجّه در این آیه‌ي شریفه ، تقدّم ایمان که امری اعتقادی، قلبی و جوانحی است بر هجرت و جهاد است، که در زمره‌ی امور عملی و جوارحی قراردارند.

نکته‌ی دیگر آنکه “رجا” و ” امید به رحمت خدا “ معلول و  محصول این صفت متعالی و مهم است.

یکی از ظریف‌ترین حقایق موجود در این آیه آن است که در توصیف مجاهدان می گوید: اینان کسانی هستند که به رحمت خدا  امیدوارند. به دیگر سخن، این افراد به توان و قدرت خود اعتماد نمی‌کنند- که همه‌ی اینها، زایل و بی ثبات است- بلکه به رحمت خدا امید دارند، رحمتی که نه زایل است و نه صاحب آن از عطا و بخشش آن بخل و خسّتی دارد!

 در نهایت آنکه این امیدواری از قبیل امیدهای بی حاصل و بی منطق نیست. زیرا در انتهای آیه، خدای متعال خود را “غفور” و “رحیم” توصیف می‌کند؛ یعنی اگر آنان به رحمت خدا امید دارند؛ خداوند نیز اهل آمرزش و رحمت است.[۱۳۱]

افزون بر آنچه گفته شد ، قرآن مجید در داستان سپاهیان مومن طالوت – همانان که در مواجهه با جالوتیان، دست به آسمان دراز نموده و از خدای خود صبر و ثبات‌قدم و پیروزی بر قوم کافر را خواستند- می فرماید که این امیدورزان به لقای خداوند با سردادن شعاری عمیق و برخاسته از شعور و منطق، دل‌های نگران همرزمان خود را آرام نموده و به یاران دیگر خود که به لحاظ ایمانی در حدّ پایین‌تری بودند آگاهی، امید و طمأنینه بخشیدند:

… فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ قَالُواْ لاَ طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُوالَلِه:

 كَم مِّن فِئةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئةً كَثِيرَةَ بِإِذْنِاللهِ واللهُ مَعَ الصَّابِرِينَ.[۱۳۲]

«… سپس هنگامي كه او (طالوت)، و افرادي كه با او ايمان آورده بودند، (و از بوته ی آزمايش،سربلند به در آمدند،) از آن نهر گذشتند، (از كمي نفرات خود، ناراحت شدند، و عده‏اي) گفتند امروز، ما توانايي مقابله با جالوت و سپاهيان او را نداريم، اما آنها كه مي‏دانستند خدا را ملاقات خواهند كرد (و به روز رستاخيز، ايمان داشتند) گفتند:

چه بسيار گروه اندکي كه به فرمان خدا، بر گروه عظيم پيروز شدند! و خداوند با صابران (و استقامت كنندگان) است.»         

   نکته‌ی جالب توجّه آن است که این امید دهندگان، تنها مؤمنان سپاه طالوت نیستند، بلکه به شهادت قرآن کریم افرادی که گفتند: «ما یارای مقابله با جالوت و لشکرش را نداریم»، اهل ایمان بودند.

این همان نکته‌ی مهمّی است که ما در این تحقیق بر آن تأکید بسيار داریم.  یعنی:« فرهنگ شهادت » گفتمانی متعالی تر و والاتر از ایمان و تقوای متعارف است.

فرهنگ شهادت دارای عناصر و مؤلفه هایی است که پیروان خود را در صدر می‌نشاند و حتي آنان را در موقعیتی قرار می‌دهد که وقتی مؤمنان، روحیه و توان خود را از دست می دهند و یا احساس خطر می کنند، این رادمردان و شیرزنان، شعارهایی آسمانی و خدا رنگ سر می‌دهند و به پیکر جامعهی ایمانی جانی تازه میدمند و نشاط و امید به کالبد آن تزریق میکنند.

نگارنده استدعا دارد تا خوانندگان محترم برای دقایقی به جای مطالعه‌ی این اوراق، روزهای پر پیچ و خم و سختی را که در انقلاب اسلامی ایران و دفاع مقدّس بر این ملّت گذشت، مرور نمایند، آنگاه درخواهند یافت که چه کس یا کسانی و با کدام شعارهای آسمانی، موجب تسکین دلها شده و آرامش را به جامعهی مؤمن ما بازگرداندند؟

در پایان این قسمت توجه به این نکته ضروری است که امیدواری و نشاط از عوامل مهم غلبه در رویاروییها و مبارزات است و در واقع علت شکست در مبارزهها و جنگها و علت انزوا در عرصههای گوناگون زندگی در بسیاری از موارد به ناامیدی، پژمردگی و افسردگی روح و جان آدمی بر می گردد. منظور از ذکر این نکته آن است که صفت امیدواری برای اهالی فرهنگ شهادت صفتی مهم و مغتنم در متحقق ساختن اهداف آنان است؛ خصوصاً زمانی که این صفت ارتقا یابد و ارتفاع گیرد و به حدّ امید بخشی به دیگران برسد.

۸- صلابت و استقامت

تابعان فرهنگ شهادت، انسان هایی محکم و متین هستند که در شداید و بحران‌ها دچار تزلزل نمی‌شوند و دلهره و اضطراب وجودشان را فرا نمی‌گیرد. سستی، دلهره، کسالت و اضطراب، بهترین نقطه های امید برای دشمن در سپاه خودی است.

به همین خاطر، قرآن مجید سپاهیان اسلام و پیروان فرهنگ شهادت را به استقامت و پایداری فرا می‌خواند:

إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُم بُنيَانٌ مَّرْصُوصٌ.[۱۳۳]

«خداوند كساني را دوست مي‏دارد كه در راه او همچون سدی از آهن پيكار مي‏كنند.»    

آیه‌ی فوق در صدد تشویق مجاهدان به داشتن سازمان و نظام منسجم است و آنان را به استقامت و پرهیز از ضعف و سستی در میدان نبرد فرا می‌خواند. تشبیه صفوف مجاهدان به ساختمان‌های سربی( بنیان مرصوص ) گویای این حقیقت است.

تعبیر به «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ …» در صدر این آیه نسبت به رزمندگان با صلابت و منظم- با توجّه به آیه‌ی قبل از آن که در آن شعار دهندگان بی‌عمل را به شدّت مورد نکوهش قرار داده بود- این نکته را می رساند که خدای متعال به کسانی که در روزهای جنگ با سر دادن شعار،  از میدان عمل می‌گریزند، محبّتی ندارد![۱۳۴]    

در آیه‌ای دیگر نیز مبارزان ربّانی و الهی را که همراه برخی انبیا به جهاد برخاستند، چنین می‌نوازد که :

وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيّّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ و َمَا ضَعُفُواْ و َمَا اسْتَكَانُواْ وَاللّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِين.[۱۳۵]

«چه بسيار پيامبراني كه مردان الهي فراواني به همراه آنها جنگ كردند، آنها هيچگاه در برابر آنچه در راه خدا به آنها مي‏رسيد سست نشدند، و ناتوان نگرديدند و تن به تسليم ندادند و خداوند استقامت كنندگان را دوست دارد.»   

بنا براین، اهالی این فرهنگ از درون و بیرون دچار ضعف و سستی نمی‌شوند، و در هر صورت تسلیم در مرام آنان نیست که: «هَیهات مِنَّا الذّلِه».

به هرحال لزوم استقامت و همراه نمودن ایمان با صبر و شکیبایی، از مسلمات قرآنی به شمار می‌آید:

إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَهُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِي كُنتُمْ تُوعَدُونَ.[۱۳۶]

«كساني كه گفتند پروردگار ما خداوند يگانه است سپس استقامت كردند، فرشتگان بر آنها نازل مي‏شوند كه نترسيد و غمگين مباشيد، و بشارت باد بر شما آن بهشتي كه به شما وعده داده شده است.»

شهادت دوستان و شهادت فرهنگانِ پایدار، شکیبا و استقامت گر را، هدیه همین بس که خدایشان دوستشان می دارد:

إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ …

 وَاللّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِين.

هشدار و نتیجهگیری از فصل اوّل

توصیف و تعريفي كه قرآن کریم نسبت به اهالی فرهنگ شهادت ارايه نموده، بحثی است که ما آن را در این تحقیق گشودهایم، امّا هرگز توان بستن آن را نداریم و چه خوب است قرآن پژوهان بصیر در این میدان وارد شده و نکات فراوان و عميق آن را در قران يافته و براي  ديگران ارايه نمايند.

 خلاصهی آنچه در صفحات گذشته آمده، مؤید این مسايل است:

–  این مردمان مورد عنایت ویژهی خدای متعال هستند.

– زندگی ابدی دارند. جهاد را برای خود خیر و نیکی می دانند.

– اندیشهی آنان کاملاً توحیدی است  و در جهان، غیر از خدا، یاری نمی شناسند و هر دو جهان را به پای یکی میریزند.

– عمل آنان فقط فی سبیل الله است.

– به حاکمیت دین و توسعهی قلمرو دین و رفع فتنه و رهایی مستضعفان میاندیشند.

– محور و مدار آنان حق است و به همین خاطر حتی در میدان نبرد تابع قوانینی عادلانه، برحق و منصفانه هستند.

– برای خدا دوست می دارند و برای خدا دشمنی می‌کنند و می‌ستیزند.

– قاطع، صبور، شجاع، منظم، همدل، جوانمرد و وفادارند.

– در راه خدا هجرت می‌کنند.

– امیدوار، بانشاط، امیدبخش به دیگران هستند و …

– از آنجا که بندگان خدا هستند و شیطان رجیم نیز سوگند خورده است که دست از سر بندگان حق برندارد، اینان نیز در معرض خطر قرار گرفته و آسیب‌هایی، این فرهنگ و پیروان آن را تهدید می‌کند.

از آنجا که مأموریت این تحقیق، آسیب شناسی این فرهنگ از منظر قرآن کریم نیست، نمی‌توان به صورت مفصّل وارد این بحث شد، امّا فقط به دو آسیب از آسیب‌ها و خطراتی که در آیات قرآن نسبت به این فرهنگ و پیروان آن مطرح شده است، از باب هشدار و توجّه دادن علاقمندان و شیفنگان اشاره می شود:

۱- دنیا دوستی

مهم‌ترین ویژگی مجاهد فی سبیل الله، قطع تعلّق از دنیا و مطامع دنیوی است. اگر کسی دل در گرو دنیا داشته باشد، هرگز افتخار پیوستن به صفوف مجاهدان را نمی‌یابد، اگر هم در ظاهر وارد این سپاه شود اهل استقامت، پایمردی، امیدواری و امیدبخشی نخواهد بود. به همین خاطر قرآن کریم «مجاهدان فی سبیل الله» را انسانهایی میداند که از مهمترین سرمایههای دنیایی یعنی جان و مال خود در راه خدا گذشته و آن را با حیات آخرت و رضای الهی و حیات جاودانی معامله کردند:

فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاهَ الدُّنْيَا بِالآخِرَهِ…[۱۳۷]

«آنها كه زندگي دنيا را به آخرت فروختهاند بايد در راه خدا پيكار كنند…»    

إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّه..[۱۳۸]

«خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را خريداري مي‏كند كه (در برابرش) بهشت براي آنان باشد..»

   نتیجه‌ی منطقی مباحث فوق آن است که: تعلّق به دنیا، حبّ نفس، حبّ مال،  حبّ مقام و خلاصه آنچه که قرآن از آن به « رضايت و خوشنودی به حیات دنیا» تعبیر میکند، یکی از آسیب های جدّی و موانع تلبّس به فرهنگ شهادت است:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انفِرُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ أَرَضِيتُم بِالْحَيَاهِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرهِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاهِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَهِ إِلاَّ قَلِيلٌ.[۱۳۹]

«اي كساني كه ايمان آورده‏ايد چرا هنگامي كه به شما گفته مي‏شود به سوي جهاد در راه خدا حركت كنيد سنگيني بر زمين مي‏كنيد (و سستي به خرج مي‏دهيد) آيا به زندگي دنيا به جاي آخرت راضي شده‏ايد! با اينكه متاع زندگي دنيا در برابر آخرت چيز كمي بيش نيست!»                                        

تعبیر زیبای « اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ» گویای تأثیر جدّی دنیا طلبی، در زمین‌گیر کردن مؤمنان و بازداشتن آنان از پرواز در آسمان زیبای فرهنگ متعالی شهادت است. راستی چه نسبت خاک را با عالم پاک؟!

۲- سرمستی و ریا

کسی که توانسته است از تعلّق به شهر، دیار و خانواده برهد و عزم جهاد نماید و به صفوف مجاهدان فی سبیل الله بپیوندد، هنوزهم نباید مطمئن شود که وارد آستانِ رفیع فرهنگ آسمانی شهادت شده است؛ زیرا کارکرد این فرهنگ به این مقدار خلاصه نمی شود.

پیرو فرهنگ شهادت، عملش را خالصانه برای خدا انجام می دهد و « تیغ از پی حق » می زند. امّا آیا شیطان و هواهای نفسانی، برای او در عمل جهاد و مبارزهاش انگیزههای دیگری را نمیسازند؟

آیا پای انتقام جویی، تظاهر و خودنمایی، قدرت طلبی و … اموری از این دست در این کار باز نمیشود؟

متأسّفانه همه‌ی موارد بیش گفته ممکن است اتفاق بیفتد و فرد مجاهد را از زمره‌ی اهالی فرهنگ شهادت خارج ساخته و به درکات نازله‌ی دنیا پرستان و خدا نشناسان ساقط کند و احیاناً  او را به” قتیل الحمار”  یا ” قتیل الریاء” و یا “قتیل الهوی” مبدّل سازد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِم بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَاللّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ.[۱۴۰]

  «و مانند كساني نباشيد كه از سرزمين خود از روي هوا پرستي و غرور و خودنمایي كردن در برابر مردم (به سوي ميدان بدر) بيرون آمدند و (مردم را) از راه خدا باز مي‏داشتند (و سرانجام كارشان شكست و نابودي شد) و خداوند به آنچه عمل مي‏كنند احاطه (و آگاهي) دارد.»   

بخش دوم

سيرهي امام حسين (ع)

۱- امکان استناد و تأسي به نهضت امام حسین (ع)

۱/۱- حجيّت سنّت معصوم

در جای خود ثابت شده است که سنّت معصوم (ع) برای ما حجیّت دارد، به این معنا که ما میتوانیم تکالیف و وظایف شرعی خود را به آن مستند کنیم. همچنین اهل تحقیق گفته اند که سنّت شامل سه مورد زیر است:

۱- قول و گفتار معصوم (ع)

۲- فعل و رفتار معصوم (ع)

۳- تقریر معصوم (ع)

قول و فعل ، واضحتر از آن است که احتیاج به تفسیر داشته باشد. در این باره فقط تذکر یک نکته ضروری است و آن اینکه برای فهم صحیح قول معصوم (ع) باید با لغات و اصطلاحاتی که در گفتار آنان مورد استفاده است، آشنایی داشته باشیم و ادبیّات زبان عرب را – که آن حضرات بدان زبان سخن میگفتند- بدانیم. نیز برای این کار باید به این که فلان قول ، قول معصوم است اطمینان داشته باشیم و وسایط و ابزار نقل را بشناسیم، همچنانکه برای استفاده از فعل نیز باید به صحت استناد یک فعل به معصوم مطمئن شویم؛ که این امر نیز به نوبه‌ی خود مستلزم بهره‌مندی از دانش‌ها و داشتن اطلاعاتی خاص است.

۱/۱/۱- تقریر معصوم(ع) یعنی چه؟

مراد از تقریر معصو م(ع) آن است که فعلی در محضر آنان انجام شود و یا مطلبی گفته شود و آن حضرات(ع) در رد و نفی آن قول یا فعل چیزی نگویند و عملی انجام ندهند. دراین صورت و با حفظ پاره‌ای شرایط، گفته می‌شود که آن قول یا فعل مورد تقریر امام (ع) قرار گرفته و حجّیت پیدا کرده است. بنابراین سنّت معصوم عبارت است از قول، فعل و تقریر معصوم (ع) و چنین چیزی برای ما حجیّت شرعی دارد و لازم الاجراست.

استناد فقها و متفکران دینی به روایات و سیره‌ی امامان معصوم (ع) به همین خاطر است. از همین رهگذر اطلاع اطمینان بخش از زندگی و افعال امامان(ع)، اهمیّتی خاص می‌یابد و از تحقیق و تدقیق در تاریخ و سیره‌ی عملی آنان نباید غفلت شود.

   سنّت و سیره‌ی حضرت امام حسین(ع) از این قاعده‌ی کلی خارج نیست، یعنی قول ، فعل و سیره‌ی عملی و تقریر آن حضرت نیز جزو مآخذ احکام شرعی ما و برخوردار از حجیّت کامل است.

۲/۱- سيرهي حسيني، مأخذي مستقل براي فرهنگ شهادت

دلیل اینکه ما سنّت آن حضرت (ع) را به عنوان فصلی مستقل در ماخذ فرهنگ شهادت مطرح نمودیم موارد زیر است:

نخست: آن حضرت دارای مقامی شامخ و جایگاهی بی‌بدلیل در  تعلیم و ترویج و تعمیق فرهنگ شهادت است .او سیّد الشهدا و سالار آزادگان جهان است و خون به ناحق ریخته‌ی ثاراللهی اوست که به تعبیر امام خمینی (ره ):

“خون همهی ملتهای اسلامی را به جوش میآورد.”

دو م: دستاورد عظیم انقلاب اسلامی و دفاع مقدّس که از آن به فرهنگ شهادت تعبیر می‌نماییم، به نحوی واضح و صریح درحرکت جاودانه و خونرنگ آن امام مظلوم ریشه دارد.

شعار ها، ارزش ها، تصمیم ها، گرایش ها و روشهای انقلابي رهبر و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران و سایر عناصر تأثیر گذار در این دو رخداد عظیم، از حسین بن علی (ع) و سیرهی عاشورایی او ملهم است، که دراین باره در بخش پاياني كتاب، به طور مبسوط از آن سخن خواهیم گفت.

سوّم: با کمال تعجّب عده‌ای از افراد که برخی از عالمان نام آور نیز در میان آنان دیده می‌شوند، از آنجا که حرکت شور انگیز امام حسین (ع) را نتوانستند با قواعد و عمومات اولیه‌ی فقهی و استناد به ظاهر آیه‌ی قرآن کریم (وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ)[۱۴۱] هماهنگ و سازگار نمایند، با توجه به برخی جملات آن حضرت (ع) پنداشته‌اند که حرکت آن امام شهید علیه حکومت استبدادی یزید بن معاویه مأموریتی خصوصی و ویژه بود و قابلیت تأسی و الگوگیری ندارد!؟ 

همین دیدگاه موجب شد که جملات و حرکات آن حضرت در این قیام جاودانه آنچنان که باید به فقه ما راه پیدا نکند و سهم ما از این قیام الهی، فقط تکریم و تمجید عناصر آن بویژه عزاداری و تشکیل مجالس و محافل برای آن حضرت و “بلاجویان دشت کربلائی اش” باشد.

ما بهخاطر دفع این شبهه و هشدار نسبت بهپیامدهای سنگین و تلخ آن، نقش محوری و بی‌نظیر آن حضرت و قیام دلاورانه اش در شکلگیری فرهنگ شهادت و رابطهی آن با فرهنگ حاکم بر رفتار امام خمینی (ره) و پیروان انقلابی و مؤمنش، در فصلی جداگانه این موضوع را بررسی خواهیم كرد .

 پيرامون مورد سوّم، مباحث مختلفی قابل طرح است و به دیگر سخن، از زوایای مختلفی می‌توان آن را مورد توجّه قرار داد. مقصود ما آن است كه بتوانيم به این سؤال مهم، پاسخ لازم و قانع کننده دهیم.  

سؤال این است: با قبول حجّیت فعل و قول و تقریر امام حسین (ع) به عنوان یکی از حجّتهای معصوم خداوند، آیا حرکت او در خلق حادثهی عظیم عاشورا میتواند به عنوان مدل والگویی برای ما قرار گیرد یا اینکه این نهضت و حرکت او، در حکم مأموریتی ویژه و خصوصی است و ما حق تقلید از آن و احتجاج به آن را نداریم ؟

 به خاطر اجتناب از ورود به بحثی طولانی ، مطالب مهم خود را طی چند نکته یاد آور می‌شویم.

۱/۲/۱- اختلاف در تحليل فقهي نهضت حسيني

 بی تردید میان فقهای شیعه درباره‌ی حرکت امام حسین (ع) و تبیین فقهی آن اختلاف نظر وجود دارد. خواننده‌ی فرهیخته می‌داند که هیچ فقیهی به خود اجازه نمیدهد که امام (ع) را در انجام این حرکت تخطئه کند. اصلا چنین امری به لحاظ متدولوژی فقهی امکان پذیر نیست، زیرا چنانکه پیش از این گفته شد، فعل، قول و تقریر امام معصوم (ع) خود حجّت است و می‌تواند مبنای فتوا و صدور حکم شرعی قرار گیرد. پس اختلاف در شرعی بودن یا نبودن حرکت امام (ع) نیست، بلکه اختلاف در آن است که:

۱- آیا حرکت امام مبتنی بر عمومات وادله‌ی فقهی یا مأموریتی خاص است ؟

۲- آیا انجام این قیّام بر آن حضرت واجب بوده یا مباح و یا  مستحب ؟

۳- آیا امام (ع) به جز راهی که پیموده اند- و به شهادت ایشان ویاوران با وفایشان انجامید- امکان پیمودن راه دیگری را داشتند؟

۴- ما اگر در شرایط مشابه آن حضرت قرار بگیریم آیا مجاز به جنگ و مبارزه تا شهادت هستیم؟

الف: بررسي و نقد نظريهي مرحوم طبرسي(ره)

 پی‌گیری این اختلاف فقهی مجالی فراخ می‌طلبد . آنچه در این بند نقل می‌شود برداشتی گزینش گرانه از کتاب« عاشورا در فقه » است، که جهت آشنایی خواننده‌ی محترم نقل می‌شود:

 و َقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَ لاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ.[۱۴۲]

«و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‏جنگند بجنگيد ولى از اندازه درنگذريد،  زيرا خداوند تجاوزكاران را دوست نمى‏دارد.»     

همچنین صلح و مصالحه (هدنه) را نیز در شرایطی از مسلمانان خواسته است:

و َإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا و َتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ.[۱۴۳]

«و اگر تمايل به صلح نشان دهند، تو نيز از درِ صلح درآ، و بر خدا تكيه كن كه او شنوا و داناست.»      

از دیگر سو مسلمانان را از اینکه جان خود را به هلاکت بیفکند، نهی کرده است:

و َأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ و َلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَهِ وَ أَحْسِنُوَاْ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ.[۱۴۴]

«و در راه خدا، انفاق كنيد! و (با ترك انفاق)، خود را به دست خود، به هلاكت نيفكنيد! و نيكي كنيد! كه خداوند، نيكوكاران را دوست مي‏دارد.»

 مرحوم علامه طبرسی صاحب تفسیر گرانسنگ مجمع البیان ذیل آیه‌ی اخیر می‌نویسد:

وَفی هذهِ الایهِ دَلالهٌ عَلی تَحریمِ الِاقدامِ عَلی ما یُخافُ مِنه عَلَی النَّفسِ وَ عَلی جَوازِ تَرکِ الاَمرِ بِالمَعرُوفِ عِندَالخَوفِ لِاَنَّ فِی ذلکَ اِلقاءُ النَّفسِ اِلَی التَّهلُکَهِ وَ فیها دَلالهٌ عَلی جَوازِالصُّلحِ مَعَ الکُفّارِ وَالبُغاهِ اِذا خافَ الاِمامُ علی نَفسهِ اَو عَلی المُسلِمینَ کَما فَعَلَهُ رَسُولُ اللهِ (ص) عامَ الحُدَیبیهِ و َفَعَلَهُ اَمیرُالمُؤمنینَ (ع) بِصِفَّینِ وَ فَعَلَهُ الحَسَنُ (ع) مَعَ مَعاویهَ مِنَ المُصالِحَهِ لَمّا تَشَتَّتَ اَمرُهُ وَ خافَ عَلی نَفسِهِ وَ شیعَتِهِ. [۱۴۵]                    

مرحوم طبرسی در عبارت فوق از آیه‌ي شریفه‌ی« وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَهِ» موارد زیر را استفاده می‌کنند:

۱- اقدام به هر چیز که خطر جانی دارد، حرام است.

۲- در صورت وجود خطر جانی، ترک امر به معروف جایز است.

۳- زمانی که امام بر جان خود یا مسلمانان خایف باشد می‌تواند با کفار و یا متجاوزان قرار داد صلح امضا نماید. کاری که پیامبر(ص) در حديبيه وعلی (ع) در صفین و امام حسن (ع) در صلح با معاویه انجام داد.

روشن است که اگر بخواهیم به ظاهر اين مطالب اکتفا کنیم، حرکت حضرت سیّدالشهدا (ع) با هر سه حکم  مستفاد از آیه مخالف است، زیرا :

هم امام از خطر جانی برای خود خبر داشت( و با این وجود اقدام نمود)،

 و هم با علم به مخاطرهی جانی، دست از امر به معروف نکشید،

 و هم در شرایطی که جان ِنازنین ایشان و برخي مسلمانان در خطر قطعی بود تن به صلح نداد ؟

مرحوم طبرسی خود متوجّه این اشکال شده بود و با عبارت زیر در مقام رفع اشکال بر آمد:

فَاِن عُورِضنا بِاَنَّ الحسینَ (ع) قاتَلَ وَحدَهُ ، فَالجَوابُ اَنَّ فِعلَهُ يَحتَمِلُ وَجهَین : اَحَدُهُما : انَّهُ ظَنَّ اَنـَّهُم لا تَقتُلوُنَهُ لِمَکانِهِ مِن رَسولِ اللهِ (ص) والاخَرُ اَنَّهُ غَلَبَ عَلی ظَنِّهِ اَنَّهُ لَوتَرَکَ قتالَهُم قَتَلَهُ المَلعـونُ اِبنُ زیادٍ صَبـراً  کما فَعَلَ بِابنِ عَمـِّهِ ، فَکانَ القَتلُ مَعَ      عِزِّ النَّفسِ وَالجِهادِ اَهوَنَ علیهِ.[۱۴۶]                                                                                                                          

آقای سید ضیاء مرتضوی در توضیح عبارت فوق چنین نوشته است:

«مضمون این اشکال و جواب این است که اگر کسی به دلالتهایی که ما از آیهی شریفه برشمردیم خرده گیرد که پس چگونه است که حسین (ع) به تنهایی جنگید و اين معارض گفتهی شماست؟پاسخ این است که دو احتمال دربارهي کار حضرت (ع) می رود:

یکی اینکه حضرت گمان میکرد آنها او را به خاطرِ جایگاهی که پیش رسول خدا داشته است، نمیکشند،

و دیگر اینکه گمان برد که حتی اگر او جنگ با آنان را رها کند، باز ابنزیاد ملعون او را اسیر کرده و با آن وضع خواهد کشت، همان گونه که با پسر عمویش مسلم بن عقیل رفتار کرد.

این بود که کشته شدن با عزّت نفس و جهاد، بر او آسانتر بود.»[۱۴۷]

همچنانکه نویسنده‌ی «عاشورا در فقه» ابراز داشته است، قبول این نکته که حضرت فکر نمی‌کرد که آنها  او را به شهادت برسانند، با توجه به قراین فراوان در کلام امام حسین (ع) و نیز با توجه به برخی عقاید ما قابل قبول نیست. افزون بر موارد فوق، آشنایی امام (ع) با میزان جنایت پیشگی و سوابق ابن زیاد و نیز گذشته‌ی مردم کوفه و همچنین ضریب هوشی بالای آن حضرت، اقتضا می‌کند که چنین مطلبی را درباره‌ی ایشان نپذیریم.

آیا جفاهایی که به پدر بزرگوارشان علی بن ابی طالب (ع) و برادر بزرگوارشان امام حسن مجتبی (ع) از سوی همین مردم و کارگزاران شده بود نمی توانست قراینی اطمینان بخش برای آن حضرت فراهم آورد تا احتمال ندهند که شاید از کشتن ایشان به خاطر قرابت با رسول خدا (ص) صرف نظر شود ؟

آیا در نتیجه‌ی همین محاسبات نبود که افراد فراوانی از دوستان و بستگان امام(ع) ایشان را از این کار بر حذر داشته و خواسته بودند تا ایشان به این کار مبادرت نورزند ؟!

راستی ! وقتی امام حسین (ع) احتمال می‌داد که عمّال یزید آن حضرت  را در حرم امن الهی- آن هم درایّام حج – به شهادت برسانند و به همین خاطر، مناسک حج را ناتمام گذاشته و به خاطرِ حفظِ حرمتِ حرمِ الهی از مکه‌ي مکرمه خارج شدند،  چگونه این احتمال را پس از آن منتفی می‌دانستند؟! 

راقم سطور، بر اين عقيده است که با قطع نظر از علم امام (ع) و اخبار پیامبر(ص) درباره‌ی شهادت امام حسین (ع)، طبیعی بود که حسین بن علی (ع) با آن عدّه‌ی اندک، مطمئن باشد که در مصاف با سپاهیان فراوان و دنیا خوی یزید، به شهادت رسیده و با یاران آسمانی و سبک روحش به ملکوت اعلی پر خواهند کشید.

البته احتمال دومی که درسخن مرحوم طبرسی مطرح است می‌تواند مورد قبول باشد. همچنانکه مورد قبول سید مرتضی( ره) است که یک قرن پیش از ایشان اين مطلب را ابراز داشته بودند.[۱۴۸]  

ب: ديدگاه صاحب جواهر(ره)

 فرو رفتن در فروع و شقوق این مسأله ، درا ين نوشتار ضرورتی ندارد، اگر چه به جای خود جذاب و مفید خواهد بود..

 در سیر تاریخی اين بحث، عبارات آیت الله شیخ محمد حسن نجفی صاحب جواهر( ره) بسیار شگفت است، آنجا که فرموده‌اند:

وَ ما وَقعَ مِنَ الحُسَینِ (ع) مَعَ اَنَّهُ مِن الاَسرارِ الرَّبّانیّهِ و العِلمِ المَخزونِ یُمکِنُ اَن یَکوُنَ لِاِنحِصارِ الطَّریقِ فی ذلِکَ ، عِلماً مِنهُ عَلیهِ السَّلام اَنَّهُم عازِموُنَ عَلی قَتلِهِ عَلی کُلِّ حالٍ کَما هُوَ الظّاهِرُ مِن اَفعالِهِم وَ َاحوالِهِم وَ کُفرِهم وَ عِنادِهم . وَ لَعَلَّ النَّفَرَ العَشَرَهَ کَذلِکَ اَیضاً، مُضافاً اِلی ما ترتَّبَ عَلیهِ مِن حِفظِ دینِ جَدِّهِ . صَلَّی اللهُ عَلیه وَ آله وَ شَریعَتِهِ و بیانُ کُفرِهِم لَدی المُخالِفِ وَ الموالفِ ، عَلی اَنَّهُ تَکلیفٌ خاصًّ قَد قَدَمَ عَلیه وَ بادَرَ اِلی اِجابَتِهِ ، وَ مَعصـومٌ مِنَ الخَطـا لایُعتَـرَضُ عَلی فِعلِهِ وَ لا قَولِهِ ، فَلا یُقاسُ عَلیهِ مَن کانَ تَکلیفُهُ ظاهِرُ الاَدِلَّهِ وَ الاَخذُ بِعُمومِها وَ اِطلاقِها مُرَحِّجاً بَینَها بِالمُرَحِّجاتِ الظَّنِّیهِ الَّتی لارَیبَ کونُها هنا عَلَی القوُلِ بِالوُجوبِ . عَلی اَنَّ النَّهیَ عَنِ الاِلقاءِ لایُفیدُ اِلّاباحه بَل یُفیدُ التَّحریمَ المُقتصِرَ فِی الخُرُوجِ مِنهُ عَلی المُتَيَقَّنِ وَ هُوَ حَیثُ لاتَکونُ مَصلَحهٌ فِی الهُدنَهِ و حُبُّ لِقاءِ اللهِ تعالی وَ اِنَ کان مُستَحسَناً وَ لکِن حَیثُ یَکونُ مَشروعاً وَ الکَلامُ فیهِ فِی الفَرضِ الَّذی هُوَ حالُ الضَّرورهِ وَ المَصلَحَهِ الَّتی قَد تَرَجَّحَ عَلَی القَتلِ وَ لَو شَهیداً الَّذی قَد يُؤدّی اِلی ذِهابِ بَیضَهِ الِاسلامِ وَ کُفرِ الذُّریَّهِ وَ نحوُ ذلک …[۱۴۹]      

صاحب جواهر (ره) چون دلیل وجوب صلح (هدنه ) را، آیه‌ی نهی از القای نفس به هلاکت می‌دانند، بنابراین خروج از مفاد این آیه را در شرایطی می‌پذیرند که صلح و هدنه مصلحتی نداشته باشد، و از سويی نمی پذیرند که از آیه‌ی شریفه، جواز و اباحه‌ی صلح استفاده شود، بلکه معتقدند که بر حسب این آیه، صلح در شرایطی که خطر جانی برای امام یا مسلمین باشد، واجب است.

بنابراین طبیعی است که حرکت حضرت سیّدالشهدا (ع) با ظواهر ادله‌ی فقهی یاد شده سازگار نباشد و کار امام، حرکت در مسیر مأموریتی خصوصی و غیر قابل اقتدا و تأسي ارزیابی شود. همچنین ایشان ، حبّ و اشتیاق به لقاءالله را برای توجیه ورود به چنین جنگ شهادت خواهانه ای کافی نمی بینند، و می‌گویند اگر چه علاقه به لقاءالله به خودی خود امری نیکو و ارزشمند است، اما این امر در مورد کاری مقبول است که اصل آن  مشروع باشد. به عبارت دیگر ما نمی توانیم مشروعیت نبردی شبیه نبرد حسین بن علی (ع) را به علاقه‌ی آن حضرت به لقاءالله مستند کرده و  سپس خود نیز از آن جناب چنین درسی را یاد بگیریم.

به هر تقدیر حرکت امام حسین (ع)، از اسرار الهی است و از علم مخزون الهی سرچشمه می گیرد. افزون بر این، ما چه می دانیم شاید تنها راه موجود برای حسین(ع)، همین راه بود؛ از آنجا که آن حضرت، از افعال و حالات کافرانه و خصمانه‌ی آنان، مطمئن شده بودند که آن سياه دلان، برای قتل ایشان، عزم خود را جزم نموده‌اند.

همچنین بر این نهضت عظیم نتیجه‌ای بزرگ مترتب شد که عبارت است از حفظ دین جد امام حسین (ع) و آشکار شدن کفر دشمنان حسین (ع) در نگاه موافق و مخالف.

۱/ ب – نقد نظريه ی صاحب جواهر (ره)

گر چه ما در صدد نقد همه‌ی مطالب مرحوم صاحب جواهر نیستیم، اما ذکر چند نکته خالی از ضرورت نیست:

نقد اول: امام(ع) با اختيار خود تن به بيعت ندادهاند:

اگر مرادِ صاحب جواهر( ره) از احتمال این که شاید تنها راه موجود برای حسین(ع) جنگ بوده است، این باشد که تنها راه قابل پیمودن همراه با حفظ عزّت و سربلندی و نیز کمک به حفظ و بقای دین، این بوده است، چنین چیزی، هم خرد‌ورزانه است و هم با برخی شواهد روایی و تاریخی قابل تأیید مي باشد. مانند این جمله‌ی حضرت(ع) که در جواب عجزو ناله‌ی یکی از دختران خود و يا حضرت زينب(س) که از ايشان می‌خواست تا منصرف شود، فرمودند:

لَو تُرِكَ القَطا لَنام.[۱۵۰] 

« اگر مرغ قطا را به حال خود بگذارند، ميخوابد!»       

این جمله به خوبی نشان می‌دهد که موقعیّت حسین بن علی (ع) موقعیّتی خاص بود که اقتضای همان تصمیم حماسی و حماسه ساز را داشت.

یا مانند فرازهای بسیاری از سخنرانی های آن جناب که از یاران خود می‌خواستند که در کمال آرامش و بدون عذاب وجدان، خود را از معرکه‌ی کربلا برهانند. گاهی نیز می‌خواستند که هر یک از آنان دست یکی از خاندان و فرزندان ایشان را بگیرد و برود و اینکه این قوم با من کار دارند و مرا نیز به هیچ قیمتی رها نمی‌کنند.

(علاقمندان براي اطلاع بيشتر می‌توانند به کتاب های حماسه‌ي كربلا، ص ۶  و سخنان حسين‌بن علي (ع) از مدينه تا كربلا، ص ۶۸  مراجعه كنند.)

اما اگرمقصود مرحوم صاحب جواهر(ره) آن است که امام هیچ راهی برای حفظ جان خود و یاران نداشتند؛ نمی‌شود براین مطلب صحه گذاشت، زیرا لااقل یک راه وجود داشت و آن هم عبارت بود از اینکه امام (ره) تسلیم شده و با فرستادگان ابن زیاد به دربار او یا یزید برود و در  آنجا بیعت کند. باز بودن چنین راهی را می توان حتی از جمله‌ی خود آن حضرت نتیجه گرفت، آنجا که فرمودند :

اَلا وَ اِنَّ الدَّعِیَّ بنَ الدَّعِیِّ قَدرَکَزَنی بَینَ اثنَتَینِ، اَلسِّلَّهِ وَ الذِّلَّهِ وَ هَيهاتَ مِنّا الذِّلَّهِ![۱۵۱]  

«آگاه باشید که زنا زاده، فرزند زنا زاده، مرامیان انتخاب مرگ یا ذلّت، مختار قرار داده است و دور باد از ما ذلّت»!   

برخی از  جملات ابن سعد، حرّ بن يزيد رياحي و دیگران در چند روز منتهی به حماسه‌ی بزرگ عاشورا در مکالماتی که با آن حضرت داشتند، نيز مؤید مطلب ماست .

بنابراین امام (ع) راه سازش ناپذیری و ترک بیعت را خود انتخاب نمود و خود را به پرداخت هزینه های این انتخاب، ملزم کرد.[۱۵۲] 

 نقد دوم: خصوصي نبودن مأموريت امام حسين (ع) و دلايل آن

فرض اینکه امام حسین (ع) در پی انجام یک مأموریت خصوصی و ویژه بودند و به همین خاطر ما نمی توانیم به عمل ایشان تاسی نماییم، به دلایل زیر غیر قابل قبول است :

۱- با توجّه به این امر که اصرار امام (ع) و پس از شهادت ایشان، اصرار امام سجّاد(ع) و حضرت زینب کبری (س) بر امر اطلاع رسانی در خصوص شرایط منتهی به حادثه‌ی عاشورا، به منظور تنویر افکار عمومی بود، حال سؤال این است که تنویر افکار عمومی در این مورد چه فایده‌ای می‌توانست داشته باشد؟

به نظر می آید مهمترین فایده‌ی این کار، همراه نمودن مردم با خود و افزودن بر سپاه حق برای آن زمان و ترسیم مسیر و خط مشی برای مردم در زمان‌های بعد بود . آیا می‌توان باور کرد که آن همه سخنرانی ها و گفت و شنودها از باب آن بود که معلوم شود حسین (ع) دارای مأموریتی خصوصی است ؟

۲- محتوای برخی از سخنرانی‌های امام (ع) به گونه‌ای است که با مأموریت خصوصی نمی‌سازد، مثلا آنجا که اوضاع مسلمانان را تحلیل می‌کند و عمل نشدن به حق، نهی نکردن از باطل ، مرگ سنّت و احیای بدعت را از دردهای بزرگ روزگار می‌شمرد،[۱۵۳] و یا درآنجا که نابسامانی در امر دین ، اجتماع و دنیای مسلمانان را به طور مصداقی نام می‌برد و در نهایت همه‌ی این نواقص را به دو اشکال مهمِ فرار از مرگ و دلخوش کردن به زندگی فانی ارجاع مي دهد و ازمردم می‌خواهد تا رویه‌ی خود را تغییر دهند،[۱۵۴]با مأموریت ویژه و خصوصی چه سازگاری دارد ؟

۳- امام (ع ) در موارد متعددی از جمله در وصيّت به محمدبن‌حنفيه، نهضت خود را به منظور انجام دو فريضه‌ی متعالی ” امر به معروف و نهی از منکر” معرفی نمودند.

 پرسش ما اين است كه آيا امر به معروف و نهي از منكر تكليف عموم مسلمانان نيست؟ 

وقتی خود امام (ع) براي توجیه عمل بزرگ خود به اصولی محکم و شناخته شده، مانند امر به معروف و نهی از منکر استناد می کنند آیا بهتر نیست که به جای آنکه این عمل امام را در تعارض بدوی با آیه‌ی«وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَه» بدانیم و برای حل اين تعارض ، مأموریت امام (ع) را ویژه و از اسرار مگوی الهی بدانیم، این عمل معصومانه و مستند او را مفسر مفهوم تهلکه بگیریم و از آن چنین بفهمیم که: 

جان باختن در مسیر امر به معروف و نهی از منکر، هلاکت محسوب نمي‌شود؟

 البته واضح است که برای امر به هر معروف و یا نهی از هر منکر، نباید جان را هزینه نمود،  همچنان که فقها (رضوان الله علیهم)، امر به معروف و نهی از منکر را هم به شرایطی مشروط نمودند و هم آن را دارای مراتب دانستند. به عنوان نمونه حضرت امام خميني(ره) در تحريرالوسيلهدرباره‌ي شرايط و مراتب امر به معروف و نهي از منكر بحث كرده اند.[۱۵۵]

خلاصه‌ی کلام آنکه، حرکت حسینی برای امر به معروف و نهی از منکر بود، و وقتی امام معصوم (ع) جان خود را بر سر این کار گذاشت ، چارچوب های فقهی و اصولی حکم مي‌کند که دریابیم چنین مرگی از مصادیق “تهلکه” نیست؛ بنابراین، اين امر مصداقي برای آیه‌ي «وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَهِ» نخواهد بود.

۴- برخی از از تعبیرات امام (ع) در نفی تئوری ( مأموریت خصوصی ) ظهور دارد؛اگر نگوییم که نص است، مانند:

الف: وقتی شرایط زمانه‌ی مسلمین را توصیف می‌کند و از مهجوری حق و به کرسی نشستن باطل انتقاد می کند، می‌فرماید .

لِیَرغَبِ المُؤمِنُ فِی لِقاءِاللهِ مُحِقّاً.[۱۵۶]                       

«در چنین شرایطی مؤمن باید مرگ را بهطور جدّی ترجیح داده و به آن مشتاق باشد.»           

 آیا تعبیر به «مؤمن » و نه تعبیر به «من که حسین بن علی هستم»، نافی مأموریت خصوصی نیست ؟

ب : در جمله ی معروفشان خطاب به حاکم مدینه پس از آن که خود و خاندانش را به عنوان اهل بیت نبوت و پیامبری و جایگاه پذیرش رسالت الهی و محل آمد و شد ملائکه ی  الهی و خاندان خود را معدن رحمت و مهر و فرودگاه وحی معرفی می نماید و اشعار می‌دارد که خدای متعال با ما آغاز نموده و با ما به پایان می‌رساند، به معرفی یزید به عنوان نوشنده‌ی شراب، آشکار کننده‌ی فسق و فجور و قاتل نفوس و جان‌های بی گناه و محترم می‌پردازد و در ادامه می‌فرماید :

وَ مِثلی لایُبایِعُ مِثلَهُ.[۱۵۷]

«و مانند من با مانند او بیعت نمی کند.»

سخن در این است که چرا نفرمود:« من با او بیعت نمی‌کنم ؟» آیا امام (ع) با ذکر اوصاف خود و خاندانش و معرفی یزید نمی‌توانست یک نتیجه‌ی خصوصی و موردی بگیرد و بفرماید«وَ انّی لا اُبایِعُه» به نظر ما افزودن کلمه‌ی«مثل» بر «یاء متکلم» و بر ضمیر غایب، برای تعمیم مسأله و بنیانگذاری فرهنگ و شهادت و اعلام یک وظیفه‌ی عمومی برای اهل ایمان بود.

ج : اگر مأموریت آن حضرت خصوصی بود، دعوت از افراد برای ملحق شدن به سپاه حق، توجیه درستی نمی‌یافت، بویژه آنکه در مواردی که دعوت شدگان، دراجابت امام (ع) تردید نموده یا متأسفانه بهانه گیری نموده و به نوعی تثاقل نمودند، امام (ع) آنان را از عاقبت هراسناک این کار مطلع ساخت و در  پار‌ه‌ای از موارد از آنان خواست که لااقل از منطقه‌ی کربلا و حوالی آن دور شوند که مبادا در روزهای آینده فریاد استنصار امام را بشنوند و یاری نکنند؛ که در آن صورت عذاب جهنم برای آنان حتمی خواهد بود.

به عنوان نمونه وقتی عبید الله بن حرّ جعفی، دعوت امام (ع) را به دلایل واهی رد کرد و در کمال بی توفیقی و بی ادبی و گستاخی، اسب و شمشیر خود را به امام تعارف کرد، امام (ع) فرمود:

«ما تورا برای یاری خودمان صدا زدیم اکنون که به ما جواب رد دادی به مال تونیازی نداریم !

و من کسی نیستم که گمراهان را بازو و کمککار خود قرار دهم.»

سپس فرمودند :

قَد سَمِعتُ رَسولَ اللهِ (ص) وَ هُوَ یقولُ : مَن سَمِعَ واعيَهَ اَهلِ َبیتی وَ لَم یَنصُرهُم عَلی حَقَّهِم، اَلاّ اَکَبَّهُ اللهُ علی وَجهِهِ فی النّارِ.[۱۵۸]

 «از پیامبر خدا (ص) شنیدم که می فرمود:

 کسی که صدای استنصار اهل بیتم را بشنود وآنان را دربارهی حقشان یاری نکند، آگاه باشید که خداوند او را به رو در آتش خواهد افکند!»                   

نمونه‌ی دیگر هرثمه بن ابی مسلم است.  خود در جنگ صفین همراه علی (ع) شمشیر می زد. در راه بازگشت شاهد بود که علی (ع) در سرزمین کربلا پیاده شده و نماز خواندند و آنگاه تربت کربلا را بوییدند و فرمودند :

«خوشا به حالت ای خاک ! از تو قومی محشور میشوند که بدون حساب وارد بهشت می شوند.»

هرثمه این مطلب را به همسرش جرداء بنت ثمین که از شیعیان امام علی(ع) بود، منتقل نموده بود و همسرش نیز گفته بود که امیرالمؤمنین چیزی جز حق نمی‌فرماید.

هرثمه می‌گوید:

«وقتی حسین (ع) به کربلا آمد من در گروهی بودم که عبیدالله فرستاده بود. وقتی مکان و درختان کـربلا را دیدم، به یاد گفتار امیرالمؤمنین (ع) افتادم. بر شترم نشستم و به سوی حسین (ع) رفتم و او را از آنچه که از پدرش در این مکان شنیده بودم، مطلع ساختم.

 امام فرمودند: اکنون با مایی یا علیه ما؟

گفتم: نه با شما و نه بر شما ! فرزندانی دارم که نگران آزار عبیدالله ابن زیاد به آنان هستم!

امام فرمودند:

پس برو تا جایی که نه کشتهای از ما را ببینی و نه صدای ما را بشنوی. سوگند به کسی که جان حسین در دست قدرت اوست، امروز احدی نیست که فریادمان را بشنود و یاریمان نکند، مگر آنکه خدای متعال او را به رو به جهنّم افکند.» [۱۵۹]

۵- اگر امام (ع) مأموریت خصوصی داشتند ، کسانی که درباره‌ی جریان کربلا سکوت کرده و مداخله نکردند نباید مورد نکوهش و مذمّت امام حسین (ع) و یارانش قرار می‌گرفتند، و ما نیز نباید برای خود حق محکوم نمودن آنان و یا انتقاد به آنان را داشته باشیم؛ در حالی که آنانی که در جریان امر قرار گرفته و به یاری امام نشتافتند – مانند سپاهی که با امام جنگیده و امام و یارانش را کشتند- مورد لعنت و ملامت هستند و به اصطلاح، نهضت حسینی  تماشاچی نمی‌خواست.

۶- در موارد زیادی امام حسین (ع) جهاد خود را در حجیّت و استناد به حکم خدا و شریعت هم سان و هم ملاک با صلح امام حسن (ع) دانستند و یا به طور کلی نهضت خود را در چارچوب حکم خدا و آیات قرآن تبیین نمودند:

جابر بن عبدالله می‌گوید:

«زمان خروج امام به عراق، به او گفتم چرا مانند برادرت حسن صلح نمی کنی؟

فرمود:

یا جابرُ ! قدفَعَلَ اَخی ذلکَ بِاَمرِاللهِ تَعالی وَ اَمرِ رَسولِهِ (ص) وَ اِنّی ایضاً اَفعَلُ بِاَمراللهِ تعالی و اَمرِ رَسُولهِ . اَ تُریدُ اَن اَستَشهِدَ لَکَ رَسولَ اللهِ (ص) وَ علیّاً و اَخیَ الحَسَنَ (ع) بِذلکَ الآنَ ؟[۱۶۰]

«ای جابر ! برادرم به امر خدای تعالی وپیامبر او عمل کرد  و من نیز به فرمان خدای تعالی و فرمان رسولش عمل می کنم. آیا میخواهی هم اکنون رسول خدا و علی و برادرم حسن را به گواهی بیاورم ؟»

   نکته‌ی مهم در استنباط فرموده‌ی امام حسین (ع) آن است که عمل خود را به لحاظ استناد با عمل امام حسن (ع) مانند می‌دانند. راستی آیا امام حسن مجتبی(ع) هم مأموریت خصوصی داشتند؟! 

واقع قضیه آن است که هم عمل آن حضرت و هم عمل امام حسین(ع) با قواعد قرآنی و آموزههای عمومی دینی قابل فهم، تبیین و تطبیق هستند.

امام حسین (ع) بیش از هرکسی می‌دانستند که مردم زمانه‌ی ایشان و شیعیانی که پس از آن خواهند آمد، حرکات، گفتارها و موضع‌گیری‌های ایشان را حجّت دانسته و ملاک عمل قرار می دهند.

بنابراین اگر قیام علیه یزید، تکلیف خصوصي ایشان بود و دیگران حق اقتدا و تأسی به آن بزرگوار را نداشتند؛ به حکم خرد، ایشان می‌بایست به این نکته تصریح نمایند. به عبارت فنی، اگر این عمل امام (ع) قابل استناد و تأسی نبود، خودشان باید قرینهی صارفه قرار می دادند، زیرا اصل در اعمال  و رفتار امام (ع) قابلیت تأسی و استناد است.

این در حالی است که آن حضرت نه تنها چنین کاری نکردند ، بلکه برخی گفتارها و عموم رفتار و تعامل ایشان دراین نهضتِ حق محورانه و ظلم ستیزانه، لزوم استناد به عمل ایشان وتأسی به اندیشه و رفتارشان را می رساند که در مطالب گذشته به پاره‌ی از آن موارد اشاره شده است.

يك نكتهي مهم!

 حتی اگر با صاحب جواهر(ه) همراهی  نموده و از دلایل پیش گفته صرف نظر کنیم و مأموریت امام حسین (ع) را در نهضت خونین و جاودانه‌اش خصوصی تلقی کنیم، امّا رفتار، منش، سخنان حماسی و شورانگیز، تعامل آن حضرت با همسر، فرزندان، برادران و اصحابش در این  ماجرای حماسی و غم انگیز، برای ما اسوه و قابل تأسی است و از برترین عناصر مقدّس تشکیل دهندهی فرهنگ شهادت محسوب می شود؛ زیرا که امام حسین (ع) بالاترین معلّم و آموزگار فرهنگ شهادت است.

   ز امر حق تسلیم نامردان نشد تا در جهان        زورگـویی  از  کتـاب زنـدگـی الغـا کند

   نازم آن آموزگاری را که در یک نصف روز         دانـش آمـوزان عـالم  را چنیـن اغنا کند

   ابتـدا قـانون آزادی نـویسد در جهـا ن         بعد از آن با خـون هفتاد و دو تن امضا کند

۳/۱- نظريهي امام خميني(ره) در وجوب اقتدا به امام حسين(ع)

مسلم آن است که رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران، حضرت امام خمینی (ره )، حرکت سید الشهدا (ع) را مأموریتی خصوصی نمی‌داند و تبعیّت از آن امام بزرگوار را در همین مسأله نیز لازم و واجب می داند.

صاحب کتاب«عاشورا در فقه» پس از نقل جملات فقهایی مانند علامه حلّی، شهید ثانی ، محقق ثانی، صاحب ِریاض و صاحبِ جواهر، درخصوص حرکت امام حسین(ع)  می‌نویسد:

«نقطه ی اشتراک علّامه ، شهید ثانی ، محقق ثانی و صاحبِ ریاض اين است که حرکت امام (ع) را در فقه، اجمالاً قابل پیشنهاد میدانند، به خلاف صاحبِ جواهر که آن را خارج از حوزهی درک و عمل دیگران میشمارد.» [۱۶۱]

 این نویسنده و محقـق محترم در واقع علمـای شیعه را در این مسألـه صاحب سه رأی می داند:

 دسته ی نخست: یادشدگان جمله‌ی بالا، به غیر از صاحب ِجواهر، عمل امام (ع) را منطبق برقواعد و عمومات فقهی دانسته و آن را قابل استشهاد فقهی میدانند. البتّه اين دسته در این که آیا اين راه ، تنها راه امام بوده و یا اینکه این حرکت بر امام (ع) واجب و یا مستحب بوده با هم اختلاف رأی دارند.

رأی و نظر دیگر مربوط به صاحب جواهر است که حرکت امام (ع) را از اسرار الهی میداند که دستیابی به کنه و عمق آن ممکن نیست و البته امام(ع)  نیز چاره‌ی جز این نداشت و با اینکه ثمرات عمده‌ای را در پی داشت، اما تکلیفی ویژه برای امام (ع) بوده‌است و دیگران باید براساس موازین کلی و ادلهی دیگر عمل کنند؛ که مفاد ادله‌ی دیگر در شرایط مشابهِ شرایط امام (ع)، لزوم صلح، سازش و مهادنه است و علاقه‌ی فرد به شهادت نیز نمی‌تواند شرایط را عوض کند.

رأی سوّم، رأی حضرت امام خمینی (ره) است که حرکت امام (ع) را منطبق با قواعد و عمومات فقهی می داند و معتقد است که امام (ع) از شهادت خود و یاران آگاهی داشته و  با وجود اين، به قصد و تشکیل حکومت اسلامی نیز حرکت کرده است؛ مهمتر از همه، این که، ما نیز باید به این حرکت امام (ع) اقتدا نموده و تا پای جان در شرایط مشابه به نهی از منکر و ظلم ستیزی بپردازیم.

جالب و جاذب اینکه این مرجع عظیم الشأن خود نیز به حضرت سیّدالشهدا (ع) اقتدا نمود و در شرایطی که وارد دهه‌ی هفتم عمر مبارک خود شده بود بر طاغوت زمانه- شاه خاين و مزدور- شورید و با دعوت مردم مسلمان به ایده‌ی خود موفق شد تا او را سرنگون نموده و نظام اسلامی را در ایران پایه ریزی کند.

اگر کسی بخواهد در لا به لای آثار و گفتار امام خمینی (ره ) به دنبال گواه برای صحت استناد نظریه‌ی سوّم به ایشان باشد به موارد فراوانی دست می‌یابد که نقل و تحلیل آن جملات، مستلزم تدوین کتاب مستقلی است. ما برای رعایت اختصار چند فراز از جملات امام را حل (ره )را نقل نموده و سپس جهت تقویت رأی ایشان به ذكر چند نکته می‌پردازیم.

   امام خمینی(ره) در سخنرانی مهم خود در نجف اشرف که به مناسبت برپايی جشن های شوم دوهـزار و پانصـد ساله‌ي شاهنشاهي تـوسط رژیم پهلـوی درتاریخ ۶/ ۳/ ۱۳۵۰ ایراد شده است، می‌فرماید:

« امام حسین (ع)، مسلم بن عقیل را فرستاد تا مردم را دعوت کند به بیعت؛ تا حکومت اسلامی تشکیل دهد و این حکومت فاسد را از بین ببرد.»[۱۶۲]

امام خمینی (ره ) در این سخنرانی به مسؤولیت علمـا و لزوم تأسی به امام حسین (ع) نیز سفارش می‌کند.

امام خمینی(ره) در جای دیگری  نیز فرموده‌اند:

«محرّم ، ماه نهضت بزرگ سیّد شهیدان و سرور اولیای خداست که با قیام خود در مقابل طاغوت تعلیم سازندگی و کوبندگی به بشر داد و راه فنای ظالم و شکستن ستمکار را به فدایی دادن و فدایی شدن دانست و این خود سرلوحهي تعلیمات اسلام است برای ملت ما تا آخر دهر.»[۱۶۳]                                         

 از این سخن ایشان فهمیده می شود که حرکت امام حسین (ع) نه تنها منطبق بر تعلیمات اسلامی بود، بلکه حرکت ایشان منطبق با آموزه‌هایی است که سر لوحه‌ي  تعالیم اسلامی قلمداد می شوند و باید این امر همواره مورد تأسی و اقتدا برای ملت اسلامی باشد .

جالب آن است که حدیث معروف«کل یوم عاشورا  و کل ارض کربلا» از نظر امام خمینی (ره ) یک جمله‌ی توصیفی و اخباری نیست؛ بلکه یک دستور آموزنده برای امت اسلامی است:

«مگر نه آن است که دستور آموزندهي” کل یوم عاشورا  و کل ارض کربلا “باید سرمشق امت اسلامی باشد، قیام همگانی در هر روز و درهر سرزمین ..

دستور آن است که این برنامه، سرلوحهی زندگی در هر روز و در هر سرزمین باشد.»[۱۶۴]

۱/۳/۱- پاسخ به سه پرسش پيرامون ديدگاه امام خميني(ره)

از آنجا که در فصـل پاياني اين کتـاب، فرهنگ شهـادت در اندیشه‌‌‌‌‌ي‌‌ امام خمینی (ره ) مورد مطالعه قرار خواهد گرفت و برخی جملات ایشان نقل مي‌شود، در اینجا به همین مقدار اکتفا می‌کنیم و در انتهای این فرصت به عنوان تقویت قول امام(ره) به طرح چند پرسش و پاسخ آن مي‌پردازيم:

پرسش اوّل: ممکـن است گفته شود که تأسی و اقتـدای ما به عمـل امـام حسین (ع) در شرایط مشابه ممکن است با عمل به آیه شریفه‌ی «وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَهِ» تعارض داشته باشد و در مقام تعارض میان قرآن و سنّت، قرآن معیار است و باید مقدّم شود.

می دانیم که امامان معصوم (ع) ما را به اين  امر تأكيد فرمودند که آنچه از ایشان نقل می شود، باید به قرآن عرضه بداریم، آنگاه اگر با قرآن موافق بود قبول نماییم و اگر مخالف مفاد قرآن کریم بود آن را نفی و طرد کنیم.

در پاسخ باید گفت؛

اوّلا: ما در صدور این نهضت و عمل قهرمانانه از حسین بن علی (ع) هیچ تردیدی نداریم.  بنابراین، باید میان این مصداق از سنّت با مصادیق دیگر آن – که نقل گفتارهایی از امام یا پیامبر (ع) درباره‌ی موضوعاتی خاص است و در صدور قطعي آن از معصوم(ع) به هرحال ترديد وجود دارد- تفاوت نهاد؛ در نتيجه، عمل معصومانه‌ی امام حسین (ع) به جای آنکه در تعارض با آیه‌ی شریفه قرار گیرد، مفسّر آیه‌ی شریفه خواهد بود.

ثانیا: عمل امام حسین (ع) عبارت از امربه معروف، نهی از منکر و طلب اصلاح میان امت اسلامی است، که این امور هر کدام بطور قطعی و مسلّم، مدلول و مشمول آیات و اوامر قرآنی هستند.

به دیگر سخن اگر قرآن کریم ما را از القا به تهلکه، نهی کرده است، همین قرآن کریم است که فرمان ظلم ستیزی، اجتناب از طاغوت، اصلاح امر دین و دنیای مردم، امر به معروف و نهی ازمنکر را نيز صادر فرموده است. پس بهتر است که حرکت امام حسین (ع) را معياري براي تبيین معنای هلاکت بگیریم و دریاییم که جانبازی بر سر دین و آموزههای آن و برنتافتن منکری بزرگ مانند تحمّل جوانكی سگباز و شرابخوار بهعنوان حاکم مسلمین، مصداق به هلاکت  افکندن خود نیست، بلکه مصداق هجرت، جهاد و معاملهی سراسر سود با خدای متعال است؛که والاترین مشتری جان اهل ایمان است.

پرسش دوّم: یکی از احکام مهم در فقه شیعه، تقیّه است تا جایی که در حدیث شریف آمده است:

اَلتَّقّیه دینی وَ دین آبائی؛

«تقّیه ، دین من و دین پدران من است.»

لا دینَ لِمَنْ لاتَقیّه لَه؛[۱۶۵]

«کسی که تقیّه ندارد، دین هم ندارد.» 

ما درباره‌ی عمل امام حسین (ع) قضاوت نمی‌کنیم، چون ایشان معصوم بوده و وظیفه‌ی خود را بهتر می دانستند و شاید هم مأمور به مأموریتی خصوصی بودند، امّا اگر ما در شرایط مشابه ایشان برای دفع ظلم و ستم و یا ایجاد نظام اسلامی دست به قیام بزنیم و یا زیر بار برخی خواسته‌های حاکمان نرویم، حکمِ وجوب و لزوم تقیّه را نادیده انگاشته ایم.

در پاسخ به این مسأله نیز باید به فلسفهی تشریع تقيّه دقت نمود.

به راستی چرا تقّیه در شریعت ما تشریع شده است؟

از روایاتی که حکم تقیّه ازآن استفاده شده است بر می‌آید که مبادرت به اين عمل برای حفظ دین و احکام اسلامی است. سؤال این است که اگر با تقیّه نمودن، دین آسیب ببیند و یا محو شود و یا اینکه حفظ دین موقوف به ترک آن باشد، آیا بازهم باید تقّیه نمود؟

به راستی در آن شرایط این کار چه معنایی دارد؟

در این صورت است که تقیّه نمودن، موجب نقض غرض می‌شود.

امام خمینی (ره) در این باره می‌فرمایند:

« گاهي وقت ها تقّيه حرام است، آن وقتي كه انسان ديد كه دين خدا در خطر است، نمي تواند تقّيه بكند، آن وقت بايد هر چه بشود، برود.

تقيّه در فروع است، در اصول نيست.

تقيّه، براي حفظ دين است، جايي كه دين در خطر بود، جاي تقّيه نيست، جاي سكوت نيست.»[۱۶۶]           

   به همین خاطر در روایات وارد شده است که تقّیه برای حفظ خون مؤمن است  اما اگر تقیّه  به خون برسد دیگر معنا ندارد که کسی تقّیه کند.[۱۶۷]

پرسش سوّم: ممكن است کسی بگوید امام حسین (ع) کار خودرا مصداق امر به معروف و نهی از منکر می دانستند. ما می‌دانیم که یکی از شرایط جواز امر به معروف و نهی از منکر آن است که امر کننده یا نهی کننده، احتمال تأثیر بدهد، يعني احتمال بدهد که امر یا نهی او در مخاطب تأثیر می گذارد. ما به امام حسین (ع) کاری نداریم، زیـرا او خـود عـالم به همـه‌ی مسايل بوده و لابـد مـأموریتی خاص داشتـه است. اما ما در شرایط مشابه او چگونه میتوانیم امر به معروف و نهی از منکر را برای خود مجاز بدانیم، در حالی که احتمال تأثیر، منفی است ؟

در پاسخ باید گفت:

اولا: امام حسین (ع) نه تنها احتمالِ تاثیر می داد بلکه به تأثیر حرکت خود مطمئن بود.

به راستی مطلوب امام حسین (ع) چه بود؟

آیا امام حسین (ع) برای تحکیم ارکان دین و رسوا سازی دسیسه‌های اموی قیام نکرد؟

آیا امام حسین (ع) برای پایداری معارف الهی دین و زنده ماندن قرآن و استقامت دین جدش بر پا نخاست؟

آیا آن حضرت برای ترسیم قواعد جوانمردی و اخلاق و آزادگی در میان مسلمانان و شیعیان خطر نکرد؟

راستی کدام یک از این خواسته های آن حضرت تحقق نیافت و یا در مسیر تحقق قرار نگرفت؟

ثانیا: برخی از فقها مانند حضرت امام خمینی (ره ) تصریح نموده اند که احتمال تأثیردر امر به معروف ونهی از منکرهای متعارف و معمولی است، امّا آنجا که پای اصل دین و کیان مسلمین در بین باشد احتمال تأثیر، شرط  این دو فريضهی الهی نیست.

مسأله‌ي زير را به نقل از توضيح‌المسايل حضرت امام خميني (ره) مي‌آوريم:

«مسأله: اگر بدعتی در اسلام واقع شود ، مثل منکراتی که دولتها اجرا میکنند به اسم دین مبین اسلام، واجب است خصوصا بر علمای اسلام، اظهار حق و انکار باطل، و اگر سکوت علمای اعلام موجب هتک مقام علم و موجب اشاعهي ظنّ به علمای  اسلام شود، واجب است اظهار حق به نحوی که ممکن است؛ اگر چه بدانند تأثیر نمیکند.» [۱۶۸]

 ثالثا: گاهی تحقق معروف در بستری طولانی و ممتد از زمان است و یا زوال منکری در بستری این چنین، امكان پذير است. در آن صورت، نمي‌توان با مرور روزها و ماه‌هاي پس از وقوع امر به معروف و نهي از منكر، توقع داشت که تأثیر آن مشاهده شود.

معروفی که سیّد شهیدان و سالار آزادگان، به دنبال آن، و منکری که آن امام همام درصدد دفع و رفع آن بودند، از این دست هستند.

    آفرین بر همت مردانه ی سالار شهیدان که با حرکت عظیم و اصلاح‌گرانه‌ی خود، عرصه را بر همه‌ی یزیدیان برای همیشه تنگ نمود. هرگز فراموش نکنیم که انقلاب اسلامی ما در محرّم ریشه دارد و آموزه‌های اصیل آن از محرم و امام شهیدان کربلا و آزادگان تاریخ و اصحاب باوفایش گرفته شد و این، یعنی تحقق آرمان نهضتِ کربلا و تأثیری عمیق که آن حرکت سرخ و توفنده بر جای گذاشت!

۲- عناصر فرهنگ شهادت در نهضتِ امام حسين (ع)

نگارنده پس ازمطالعات و دقت های فراوان در رخدادهای نهضت عاشورا و اظهارات حضرت سّید الشهدا (ع) و یاران و فدايیان آن حضرت به این نتیجه رسید که ملموس ترین و عينیترین مأخذ برای «فرهنگ شهادت» آموزه های مطرح شده در نهضت امام حسین (ع) است.

به عبارت دیگر آنچه امروزه فرهنگ شهادت نام دارد همان است که به اعتبار ماخذ آن، «فرهنگ عاشورا» نامیده می شود.

نویسنده‌ي محترم جناب آقای جواد محدثی در کتاب ارزشمند«فرهنگ عاشورا»، درتعریف فرهنگ عاشورا می نویسد:

«مقصود مجموعهی مفاهیم، سخنان، اهداف و انگیزهها، شیوههای عمل، روحیّات و اخلاقيات والایی است که در نهضت کربلا گفته شده یا به آنها عمل شده یا در حوادث آن نهضت تجسم یافته است.»[۱۶۹]

الف: عناوين فرهنگ عاشورايي

مسأله‌ی اصلی آن است که عناصر این فرهنگ را باید چگونه از وقایع عاشورا و آثار مربوط به آن استخراج و تدوین نمود؟

به نظر جناب آقاي محدثي براي تمييز عناصر فرهنگي فرهنگ عاشورا بايد:

« این فرهنگ را از خلال زیارتنامهها، مقتلها، رجزها، خطبهها، و نیز بررسی حوادث و رخدادهای عاشورا می توان استخراج کرد.»

این محقق محترم در سطوری کوتاه و متناسب با کتاب خود، عناوین مهم مؤلفه‌های این فرهنگ را ذکر نموده و یاد آور شده است:

«برای تک تک محورهای یاد شده می توان از سخنان امام حسین (ع) و اصحابش، یا نحوهی عمل و موضع گیری و جهاد وشهادتشان سند آورد و این فرهنگ نامه را مستندتر ساخت.»[۱۷۰]

به راستی برای تدوین فرهنگ شهادت، مناسب‌ترین گامی که می توان برداشت، همین است. البتّه در خلال برخی کتاب ها ، بخش ها و صفحاتی به این امر اختصاص یافته است. امّا واقعاً جای یک اثر مفصل، تحلیلی و مستقل در این باره خالی است، که امیدواریم عزمی جزم شود و به این امر مهم و مفید و پربرکت اقدام نماید!

ب: مؤلفههاي فرهنگ شهادت

به خاطر حق شناسی و ارج گذاری، عناوینی را که آقای جواد محدثی به عنوان اصلي‌ترين مؤلفه‌هاي فرهنگ شهادت در كتاب ايشان آمده است، عینا ذکر نموده و بحث را متعاقباً با توضيحاتي پی می‌گیریم.

مجمـوعه‌ی آن باورها، ارزش‌ها و مفاهیـم را می‌توان در عنـوان‌های زیر خلاصه کرد :

« مقابله با تحریف دین،

مبارزه با ستم طاغوتها و جور حکومتها،

عزّت و شرافت انسان،

ترجیح مرگ سرخ بر زندگی ذلت بار،

پیروزی خون بر شمشیر وشهادت بر فاجعه،

شهادت طلبی وآمادگی برای مرگ،

 احیاي فریضهی امر به معروف و نهی از منکر و سنتهای اسلامی،

فتوت و جوانمردی حتی در برخورد با دشمن،

 نفی سازش با جور یا رضایت به ستم،

اصلاح طلبی در جامعه ،

عمل به تکلیف به خاطر رضای خدا،

تکلیف گرایی چه به صورت فتح یا کشته شدن،

جهاد و فداکاری همه جانبه،

قربانی کردن خود در راه احیای دین، آمیختن عرفان با حماسه و جهاد با گریه،

قیام خالصانه برای خدا ،

نمازاول وقت،

شجاعت و شهامت در برابر دشمن،

صبر و مقاومت در راه هدف تا مرز جان،

 ایثار، وفا، پیروزی گروه اندک ولی حق بر انبوه گروه باطل،

هواداری از امام حق و برائت و بیزاری از حکام جور،

حفظ کرامت امت اسلامی،

لبیک گویی به فریاد استغانهی مظلومان،

فداشدن انسانها در راه ارزشها.»[۱۷۱]

عناوین فوق را که شامل نزدیک به سی مورد است مي‌توان از اصلی‌ترین مؤلفه‌های فرهنگ شهادت تلقی نمود، که در رفتار و اعتقاد حضرت سیّد الشهدا (ع) و یاران باوفای او تجلی یافته است. البتّه برخی موارد پیش گفته، متداخل هستند، همچنانکه برخی موارد دیگر را می توان به آن افزود به عنوان مثال:

«اجتناب از استفادهی ابزاری از دین، 

ترویج روحیهی شهادت طلبی،

نفی تملق و چاپلوسی،

نفی حرام خواری و شبهه خواری،

تکریمپیامبران و پیامبردوستی و حبّ امیرالمؤمنینعلی(ع).»

باید دانست که اين تلقی از قیام آن حضرت (ع) در سنّتِ عامِّیانهی مذهبیما نیز سابقه‌ای دیرینه دارد. مثلا در نوحه ها، مراثی و گفت و شنودهای محرّمی مردم ما اين گونه موارد وجود دارد:

«کرامت و ستم ناپذیری،  قرین امام حسین (ع)،

وفا و جوانمردی و ادب،  قرین حضرت ابوالفضل (ع)،

صبر و شکیبایی،  قرین حضرت زینب کبری (س )،

فداکاری و دلاوری،  قرین حضرت علی اکبر (ع)،

تحمـلرنج و مشقـت، تکلیف گـرایی و مظـلومیـت،  قـرین امـام زینالعابدین (ع)،

بیگناهی،  قرین حضرت علی اصغر (ع)،

شفقت و مهرورزی،  قرین دختران حضرت سید الشهدا(ع)،

حدّ نگهداری و قدر شناسی، قرین اکثر اصحاب، مانند حبیب بن مظاهر و زهيربن قین،

توبه، آزادگی، بهره مندی از توفیق الهی و شجاعت در تصمیم گیری، قرین حرّ بن یزید ریاحی.»

گرچه بايد اذعان كرد كه همه‌ی اين اوصاف، در همه‌ی یاد شدگان فوق وجود دارد.

   همچنین از دیر باز تا کنون در حسینیه‌ها و مراکز برگزاري و اقامه‌ي عزای سالار شهیدان‌، اصولاً شاهد تابلونوشته‌هايي هستیم که در میان آن با خطی زیبا و درشت، نام مبارک امام حسین (ع) به چشم می خورد و دورتا دور آن با خطی ریزتر، عناوین برخی فضایل اخلاقی ايشان چشم نوازی می کند.

عناوین زیر از چنین پرده ای نصب شده در یکی از تکایای حسینی گرفته شده است:

امانت ، سخاوت ، شجاعت ، امامت ، شفاعت ، صداقت ، رشادت ، شهادت ، شهامت، حرّیت ، دیّانت ، همّت ، غیرت ، حمیّت ، صمیميّت ، کرامت ، عدالت ، انسانیت ، حقیقت، فضیلت ، مروّت ، فتوّت. 

در این تابلوی زیبا، که حسین بن علی (ع) مظهر صفات و فضایل فوق، قلمداد شده است، عناصری وجود دارد که چهره‌ی آن حضرت و چشم انداز فرهنگ شهادت را در سطحی عمومی‌تر از توده‌های شیعه و به شکلی جهانی و جاویدان برای همه‌ي اعصار و امصار مطرح می نماید.

ج: چند پيشنهاد براي تدوين فرهنگ شهادت بر مبناي سيره ي حسيني

به اعتقاد نگارنده برای تدوین فرهنگ شهادت بر مبنای نهضت امام حسین (ع)     باید چند کار مهم انجام شود:

۱- خطبه ها و نامه‌های امام حسین (ع) مورد تحلیل محتوايی قرار گیرد.

۲- رجزهای آن حضرت و اصحاب و یاران او در نبرد عاشورا جمع آوری، ترجمه و تحلیل محتوايی شود.

۳- کارکرد این فرهنگ درعرصه‌های مختلف نهضت عاشورا مورد ارزیابی‌ قرار گیرد؛ مثلا می توان به این سؤال‌ها پاسخ داد:

” این فرهنگ در عرصه ی مدیریت اجتماعی چه نتیجهای داشته است؟”

” این فرهنگ در حوزهی «مدیریت بحـران» چه کارکردی ميتواند داشته باشد؟”

” این فرهنگ برای هدایت نبردی نابرابر چه فواید و برکاتی داشته و دارد؟

” کارکرد این فرهنگ در رساندن پیام شهیدان کربلا چگونه بوده است؟”

” نقش این فرهنگ در هدایت نسلهای بعد چه اندازه است؟

” مؤلفههای این فرهنگ چه نقشی در برآوردن خواسته ها و اهداف امام (ع) و یاران او داشته ودر آينده خواهد داشت؟”

” نقش این فرهنگ در کامیابی انقلاب اسلامی ایران و نقش آفرینیِ موفق حضرت امام خمینی (ره ) تا چه ميزاني بوده است؟”

ما در این مختصر برخی آموزه‌های اعتقادی و اخلاقی مربوط به نهضت حسینی را مطرح نموده و به گواه آن در رخدادهای عاشورایی و کلمات امام حسین(ع) اشاره می کنیم.

۱/۲- آموزههای اعتقادی 

بی‌گمان فرهنگ آفرین‌ترین بنیادهای اعتقادی در حماسهی شگفت انگیر کربلا عبارتند از:

۱- اعتقاد به وجود خدا و برخورداری از مقام ذکر الهی.

۲- اعتقاد به اینکه همه‌ی امور هستی در دست خدا است و او لحظه ای از بندگان خود غافل نمی‌شود. قدرت، حکمت و رحمت خدای متعال بی‌کرانه است و همین امر نیز موجب توکل بر ذات لایزال الهی است.

۳- اعتقاد‌ به‌وجود قیامت و اینکه زندگی‌آدمی به این دنیای‌فانی محدود‌نیست.

۴- گذرا و فانی بودن دنیا و همه‌ی مظاهر آن.

موارد زیر به عنوان گواه برای آموزه‌های پیش گفته کافی است.

  گواه نخست:

علامهی مجلسی می نویسد:

«حسین بن علـی (ع) کاغذ و قلـم طلبید و وصیّت زیـر را برای بـرادرش، محمّد- معروف به ابن حنفيه – نوشت:

“بسم الله الرحمن الرحیم

هذا ما اَوصی بِهِ الحُسَینُ بنُ علیِّ ابنِ اَبی طالبٍ الی اَخیهِ محمدٍ، المَعروفِ بِاِ بنِ الحَنَفيَّهِ :

اِنَّ الحُسینَ يَشهـدُ اَن لااله الا اللهُ وحدَهُ لاشـریکَ لهُ و اَنَّ مُحَمّداً عبدُهُ و رسـولُهُ . جـاء بِالحقِّ مِن عِندِالحَـقِّ و اَنَّ الجَنَّهَ و النـّارَ حقٌّ وَ اَنَّ السّاعهَ آتیَهٌ لارَیبَ فیهـا ، وَ اَنَّ اللهَ یَبعثُ مـَن فی القُبـورِ ، و اِنّـی لَم اَخـرُج اَشِراً و لابَطِـراً وَ لامُفسِداً و لا ظالِمـاً وَ اِنَّمـاخَرَجْتُ لِطَلَبِ الاِصلاحِ فی اُمَّهِ جـدّی (ص) اُریدُ اَن آمُـرَ بِالمَعـرُوفِ و اَنهی عَنِ المُنکَرِ و اَسیـرَ بِسیرَهِ جدّی و اَبـی عَلیبـنِ ابیطالبٍ علیه السـلامُ ، فَمَن قَبِلَنـی بِقَبـولِ الحَـقِّ فَاللهُ اَولـی بالحـقِّ وَ مَن رَدَّ علَیَّ هذا اَصبـِرُ حتّی یَقضِیَ اللهُ بَیتنی وَ بَینَ القـومِ بِالحـقِّ وَ هُوَ خَیرُ الحاکِمینَ وَ هـذِهِ وصیَّتـی یا اَخـی اِلیکَ وَ مـا تَوفیـقی اِلّاباللهِ عَلیهِ تـَوَکَّلتُ وَ اِلَیهِ اُنیبُ.   [172]          

                       «به نام خداوند بخشایندهی مهربان

این است آنچه حسین بن علی ابن ابی طالب به برادرش محمّد، وصیّت نموده است :

به درستی که حسین شهادت میدهد که معبودی به جز الله نیست،كه او واحد و بدون شریک است؛ و اینکه محمد (ص) بنده و پیامبر اوست که حق را از جانب حق تعالی آورده است؛ و اینکه بهشت حق است و جهنم و آتش هم حق است و اینکه قیامت حتما خواهد آمد و خداي متعال ساکنان قبرها را بر خواهد انگیخت.

نیز به درستیکه من نه فتنهگرانه، نهمستانه، نهمفسدانه و نهستمکارانه قیام ننمودم، فقط در جهت طلبیدن اصلاح در میان امّت جدّم قیام کردم.

میخواهم امر به معروف و نهی از منکر نمایم و به راه پیامبر و پدرم علی بن ابی طالب بروم.

پس هر کسی مرا به راستي بپذیرد،پس خدا به حق و حقیقت اولی تر است (سزای او را خدا بدهد ! )

 وهر که مرا نفی کند، من صبر میکنم تا خدا میان من و اين مردم به حق داوری کند که او بهترین داوران است.

و این است وصیت من به تو برادرم ! و توفیق من جز بهدست خدا نیست. به او توکّل نموده و به سوی او باز میگردم.»[۱۷۳]

گواه ما در این قسمت فراز اول این وصیّتنامه است که در آن شهادت به وجود خدا و وحدت او و پیامبری حضرت محمد (ص) و حقانیت آموزه‌های نبوی و واقعیت داشتن بهشت و جهنم  و وجود قیامت و برانگیخته شدن همه‌ی انسان‌ها در آن روز مورد تأکید قرار گرفته است.

گواه دوم:

در میان مصايبی که در روز عاشورا بر امام حسین (ع) وارد شد، شاید مصیبت شهادت حضرت علی اصغر (ع) ازهمه شکننده تر و تحمّل آن دشوارتر بوده است؛ مصیبتی که هنوز هم  جانِ  هر شنونده‌ی منصفی را می‌سوزاند و از دیدگان دوست و دشمن اشک جاری می کند و قوی‌ترین گواه مظلومیت و بی‌گناهی امام (ع) قلمداد می شود. جالب است بدانیم که امام (ع) این ضربه‌ی سخت و شکننده را در پناه اعتقادات قوی خود، تحمّل نموده است .

خوارزمی می‌گوید:

«وقتی جز حسین و زنان و اطفال و فرزند بیمارش، امام سجاد (ع) باقی نماندند، ندا داد:

” هَل مِن ذابٍّ یَذُبُّ عَن حَرَمِ رَسولِ اللهِ ؟

هَل مِن مُوَحِّدٍ یَخافُ اللهَ فینا ؟

هَل مِن مُغیثٍ یََرجوُاللهَ فی اِغاثَتِنا ؟

هَل مِن مُعینٍ یَرجوا ماعِنداللهِ فی اِعانَتِنا؟”

” آیا کسی نیست تا از حرّم پیامبر دفاع کند؟

آیا خدا پرستی نیست که از خدا بترسد؟

آیا دادرسی نیست که در دادرسی از ما به خدا امید داشته باشد؟

آیا یاری کنندهای  نیست که با یاری کردن ما، رحمت و رضوان  الهی را بجوید؟”

در اینجا فریاد نالهی زنان بلند شد. پس حضرت به سوی در خیمه رفت و طفل کوچکش را خواست تا با او وداع کند.

پس طفل را به او دادند و او در حالی که فرزندش را غرق بوسه کرد، فرمود: 

وای بر این قوم، آنگاه که جدّ تو دشمن آنان باشد!

و در حالی که طفل، در دامان حضرت بود، حرمله بن کاهل اسدی به سوی او تیر انداخت و او را در آغوش پدر به شهادت رساند. 

سپس، آن حضرت برای طفلش با شمشیر خود قبر حفر کرد و او را آغشته به خون، دفن نمود و بر او  نماز گزارد.»

مجلسی می‌گوید:

«سپس فرمود:

 هوَّنَ عَلَيَّ مانَزَلَ بی اَنَّهُ بِعَینِ اللهِ.[۱۷۴]   

” این مصیبت را بر من، این نکته آسان و قابل تحمّل کرد که آنچه پیش آمده، در محضر و منظر خدا اتفاق افتاده است.»                                                               

خواننده‌ی محترم در این فراز از تاریخ عاشورا، نقش اعتماد به خداوندِ حاضر و ناظر را در تحمّل رنج و مواجه با ابتلايات الهی به خوبی نظاره می‌کند.

 البتّه در اکثر موارد مشابه در آن روز دردناک، حسین بن علی (ع) با یاد خدا و مناجات با خدای متعال، خود و دیگران را به صبر و تحمل وا می‌دارد.

گواه سوم:

شيخ صدوق (ره) نقل می‌کند که وقتی عرصه بر حسین بن علی (ع) تنگ‌تر و کار او سخت‌تر مي‌شد، رنگ رخسار حسین و برخی یاران خاصّش، درخشش بیشتری پیدا می‌کرد و آرامش بیشتری در جان و تن آنان دیده می‌شد و برخی از آنان به هم می گفتند:

«”ببینید که حسین (ع) هیچ باکی از مرگ ندارد! “

پس حسین بن علی (ع) به آنان فرمود:

“صَبراً يا بَنِی الکِرامِ ! فَما المَوتُ اِلّا قَنطَرَهٌ تَعبُرُبِکُم عَنِ البُوسِ و الضَّرّاءِ اِلی الجِنانِ الواسِعَهِ وَ النَّعیمِ الدّائمَهِ فَاَیُّکُم یَکرَهُ اَن یَنتَقِلَ مِن سِجنٍ اِلی قصرٍ ؟ وَ ما هُوَ لِاَ عدائِکُم اِلّا کَمَنیَنتَقِلُ مِن قَصرٍ اِلی سِجنٍ وَ عَذابٍ؟

 اِنَّ اَبی حَدَّثَنی عَن رسولِ اللهِ (ص): اَنَّ الدُّنیا سِجنُ المُؤمِن و جَنَّهُ الکافِر وَ المَوتُ جِسرُ هولا ءِ اِلی جِنانِهِم وَ جِسرُ  هولاءِ اِلی جَحیمِهِم  ما کَذَبتُ و لا کُذِّبتُ ؟” [۱۷۵] 

 “شکیبا باشید ای کریمان! که مرگ نیست جز پلی که شما را از این رنج و سختی به باغهای پهناور و نعمتهای جاویدان عبور میدهد. راستی ! کدام یک از شما خوش ندارد که از زندان به قصر منتقل شود ؟ و مرگ برای دشمنان شما موجب انتقال از قصری به زندان و شکنجه است.

به درستی که پدرم از رسول خدا برایم نقل کرد که فرمودند:

دنیا زندان مؤمن و بهشت کافر است ومرگ پلی برای مؤمنان به بهشت آنان و پلی برای کفار به جهنم آنان است. نه من دروغ گفتم و نه به من دروغ گفته شود.”»

راستی! کسانی که دیدشان به مرگ آن باشد که در این جملات نقل شده است، از چه چیزی باید بهراسند؟

تنها نگراني آنان می تواند این باشد که آیا وظیفه‌ی خود را درست شناخته‌اند؟

مبادا در شناخت آن کوتاهی کرده باشند؟

و مبادا وسوسه‌های دنیا و نیرنگ‌های نفس و فریب‌های شیطان ، گام‌های آنان را در مسیر بندگی خداوند بلغزاند!

این است که چنین انسان‌هایِ به فرهنگ شهادت آراسته، با ترس و زبونی برای همیشه وداع می‌کنند و لباس کرامت و بزرگواری مي‌پوشند، و راستی چه تعبیر زیبایی را حسین بن علی (ع) نثارشان نموده است: ” بَنِی الکِرام ! “

گواه چهارم:

مرحوم مجلسی می گوید:

« روایت شده که مردی خدمت امام حسین (ع) رسید و گفت:

“من مردی گناهکارم و نمی توانم گناه نکنم(صبربرمعصیت ندارم)،  مرا به نصيحتی موعظه کن!

پس امام فرمودند:

” اِفعل خَمسهَ اَشیاءٍ و اذنِب ماشئتَ :

 فَاَوَّلُ ذلکَ : لا تَاکُل رزقَ اللهِ و اذنِب ماشئتَ !

والثّانی : اُخرُج مِن وِلایهِ اللهِ و اذنِب ماشِئتَ ،

 وَ الثّالثُ : اُطلُب مَوضِعاً لايَراکَ اللهُ و اذنِب ماشئتَ،

 و الرّابعُ : اِذا جاءَ مَلَکٌ المَوتِ لِيَقبِضَ روحَکَ فادفَعهُ مِن نفسِکَ و اذنِب ماشئتَ،

 و الخامسُ : اِذا اَدخَلَکَ مالِکٌ فی النّارِ فَلا تَدخُل فی النّارِ و اذنِب ماشئتَ !” [۱۷۶]

   “پنج کار را انجام ده و آنگاه هر گناهی را که خواستی مرتكب شو!

نخست: آنکه رزق و روزی خدا را نخور، آنگاه هر گناهی که خواستی بکن.

 دوّم: از حکومت و قلمرو ولایت خدا خارج شو، آنگاه هر گناهی که خواستی مرتکب شو.

 سوّم: جایی را پیدا کن که خدا تو را نبیند و آنگاه هر گناهی که خواستی بکن.

چهارم: وقتی فرشتهی مرگ برای گرفتن روح و جان تو آمد، او را از خود بران و سپس هر آنچه خواهی گناه کن.

پنجم: آنگاه که ملک موکّل الهی تو را داخل آتش میسازد، تو داخل نشو، آنگاه هر چه خواهی گناه کن.” »                                                               

 دقّت در حدیث فوق نشان می‌دهد که اعتقاد به خدا ، قدرت بی‌کرانه‌ی او، تسلّط و سیطره‌ی الهی، و اعتقاد به قیامت و حساب و کتاب و اینکه در همه‌ی این عرصه‌ها تنها حاکم مطلق، خدای متعال است چه تأثیر فوق العاده‌ای در زندگی می‌گذارد.

راستی! چه زیباست زندگی خالی از  گناه که از  هر سوی آن عطر دل‌انگیز حضور خدای متعال شامّه‌ها را بنوازد و راه را بر همه‌ی گناهان ببندد‌.

اگر یکی از ویژگی‌های مهم فرهنگ شهادت را احتراز از همه‌ی گناهان و نا‌فرمانی خدا بدانیم، معلّم بزرگ این فرهنگ درحدیث فوق، بهترین راهکار را برای تحقق بخشیدن این ویژگی، تدوین و ارايه کرده‌اند.

سخن در این باب بیش از آن است که این خامه بتواند از آن هزاران، شرحی کند واز آن یم، نَمی را فرا روی خواننده‌ي گرامی قرار دهد. آنچه مهم است، آن است که در اندیشه‌ی حسین بن علی (ع)، خدای زنده، مدبّر، ناظر، مهربان، حکیم، قادر و قیّومی وجود دارد که لحظه ای از کار بندگان خود غافل نیست. خروج از قلمرو سلطانی او غیرممکن است. او دنیا را عرصه‌ی فانی و برای امتحان خلايق ایجاده کرده است و به هیچ روی آدمیزاد نباید در این گذرگاه رحلِ اقامت افکند.

دل بستن به این سرای فانی، منشأ همه ی مفاسد و ذلّت پذیری از نفس، شیطان و دشمن ستمکار خارجی است.

با توجّه به موارد فوق، مرگ نیز برای بنده‌ی مؤمن خدا نه تنها هراس انگیز نیست، بلکه شوق آفرین و سرور انگیز است. زیرا مرگ همان فرشتهی نجاتی است که مؤمن را از زندان دنیا و زندان تن آزاد ساخته و در نعیم الهی مستغرق می سازد، که:

 وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتّ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَهً فِي جَنَّاتِ عَدْنّ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.[۱۷۷]

   «خداوند به مردان و زنان با ايمان، باغ هايي از بهشت وعده داده كه نهرها از زير (درختان) آنها جاري هستند، جاودانه در آن خواهند ماند و مسكنهاي پاكيزه‏اي در بهشتهاي عدن (نصيب آنها ساخته) و رضا (و خوشنودي) خدا (از همهي اينها) برتر است! و پيروزي بزرگ همين است.»

آن کسی که در حوزه‌ی اعتقاد همگام با امام حسین (ع) پیش رود، فرهنگ شهادت را با همه‌ی شیرینی‌ها و زیبایی‌هایش درک‌نموده و به آن متلبّس می‌شود و به مقام‌:”راضِیَهً مَّرضِیَّهً“ دست می‌یابد، كه چه خوش مقامی است این !

۲/۲- آموزه هاي اخلاقي

تا کنون به مناسبت‌های مختلف ، فضایل اخلاقی اهالی فرهنگ شهادت را نام برده‌ایم، اکنون در صدد ِآنيم تا فضایلی را که بر محور فرهنگ شهادت متمرکزند و در نهضت حسینی – در رفتار امـام (ع) و یـارانش و یا در گفتـار آنان – تجلّـی یافته، مورد اشاره قرار دهیم.

پر واضح است که در این مجال نمي‌توانیم کلیه‌ی آن موارد را مطرح نماییم. امّا، تلاش ما آن است که اهمِّ فضایل اخلاقی مرتبط با محورهای اصلی فرهنگ شهادت را ذکر نماییم.

۱/۲/۲- حق طلبی و حق مداری

گواه نخست:

جمله‌ی معروف حضرت امام حسین (ع) که فرمود:

اَلا تَرَونَ اَنَّ الحَقَّ لا یُعمَلُ بِهِ وَاَنَّ الباطِلَ لایُتَناهی عَنهُ لِیَرغِبَ المُؤمِنُ فی لِقاءِ اللهِ مُحِقّاً .[۱۷۸]

« آیا نمی بینید که به حق عمل نمی شود و از باطل جلوگیری به عمل نمیآید؟ 

راستی در چنین شرایطی انسان مؤمن باید مشتاق لقاء الله شود(آمادگی مرگ داشته باشد).»

گواه دوّم:

در منزل« قصربنی مقاتل» و در اواخر شب امام (ع) دستور داد جوانان مشک‌ها را پر از آب کردند و به سوی منزل بعدی حرکت نمودند. به هنگامی که قافله در حرکت بود، صدای امام به گوش رسید که کلمه‌ی استرجاع را مکرر برزبان می‌راندند:

إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعونَ.

  و

 الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

«حضرت علی اکبر فرزند دلیر آن حضرت از انگیزهی این استرجاع سوال نمود.

امام این چنین پاسخ داد:

 “من سـرم را به زیـن اسب گذاشـته بودم که خـواب خفـیفی بر چشمـم مسلّط شد. در این موقع صدا ی هاتفی به گوشـم رسید که میگـفت:

این جمعیّت در این هنگام شب در حرکتند. مرگ نیز در تعقیب اینهاست، و برای من معلوم گردید که این خبر، خبر مرگ ماست.”

حضرت علی اکبر عرضه داشت:

لا اَراکَ اللهُ بِسوءٍ أَوَلَسْنا عَلَی الحَقِّ؟

“خدا حادثهی بدی پیش نیاورد، مگر ما بر حق نیستیم؟”

امام فرمود:

“بلی، بهخدا سوگند که ما جز بهراه حق قدم بر نمیداریم.”

حضرت علی اکبر عرضه داشت:

اذاً لانُبالی اَن نَموتَ مُحِقّینَ.

” اگر بناست در راه حق  بمیریم، ترسی از مرگ نداریم.”

امام دراین هنگام او را دعا نمود.» [۱۷۹]

۲/۲/۲- مقابله با تحریف دین

امام (ع) یکی از مهمّ‌ترین اهداف نهضت خود را مقابله با بدعت‌ها و تثبیت حدود و احکام و تقویت آموزه‌های دینی می‌دانند. از اینکه معاویه و فرزندان لا قيدش، حلال خدا را حرام و حرام الهی را در مواردی حلال کرده است، به شدت نگران بوده‌اند و به این امر اعتراض داشتند.

گواه نخست:

امام در منزل «بیضه» – یکی از منازل مسیر حرکت به کربلا- خطاب به سپاه حرّ فرمودند:

اَیُّها النّاسُ ! اِنَّ رَسولَ اللهِ صلّی اللهُ علیهِ وآلِهِ و سلّم قال:

 مَنْ رَأی سُلطاناً جائِراً مُستَحِلّا لِحَرامِ اللهِ ناکِثاً عَهدَهُ مُخالِفاً لِسُنَّهِ رَسُولِ اللهِ یَعملُ فِی عِباداللهِ بِالاِثمِ والعُدوانِ ، فَلَم یُغَیِّر علیهِ بِفِعلٍ ولاقَولٍ کانَ حقّاً عَلَی اللهِ اَن یُدخِلَهُ مُدخَلَهُ.[۱۸۰]

«مردم ! پیامبر خدا فرمود:

هر مسلمانی با سلطان ستمگری روبهرو گردد که حرام خدا را حلال نموده و پیمان و حریم الهی را در هم می شکند، و با شیوه و قانون پیامبر مخالفت میورزد و در میان بندگان خدا به گناه و تجاوز عمل میکند، اگر در مقابل او با عمل و سخن مخالفت نکند، بر خداوند است که او را با همان ظالم و طغیانگر در آتش دوزخ وارد کند.»               

گواه دوّم:

امام حسین (ع) در پاسخ نامه‌ی معاویه به برخی انحرافات و ستم‌های او، از جمله به شهادت حجربن عدی و برخی از اهالي قبیله‌ی کنده اشاره كرده و آنگاه درتوصیف آنان می‌فرماید:

المُصلّینَ العابدینَ الَّذینَ کانوا یُنکرون الظُّلمَ و یَستَعظِمونَ البِدَعَ و لایَخافونَ فی اللهِ لَومَهَ لائِمٍ.[۱۸۱]

«نمازگزاران عابدی که ظلم و ستم را بر نتابيده و انکار میکردند و بدعت ها را بزرگ شمرده و برآن می شوریدند و در راه خدا از سرزنش ملامتگری نمیهراسیدند.»

 گواه سوّم:

امام حسين(ع) در وصیّت معروف خود به برادرشان محمدبنحنفيه تاکید کردند که برای طلب اصلاح درامّت جدّشان قیام نموده و برای این اصلاح، امر به معروف و نهی از منکر نموده و به راه روش پیامبر(ص) و امیر المومنین (ع) خواهند رفت. در واقع امام (ع) فساد جاری در میان امّت را ناشی از دوری جامعه از معروف و نزدیکی آن با منکر و اجتناب از سیرهی پیامبر (ص) و علی (ع) ارزیابی مینمودند.

گواه چهارم:

امام (ع) در خطبه‌ی خود در منا به مردم تذکر می دهند که درجامعه اوامر و عهود الهی شکسته شده است و سنّت پیامبر متروک گردیده و امر و نهی خدا نادیده گرفته شده است، در حالي كه شما فریاد نمی زنید و اعتراض نمی‌کنید.

در پایان خطبه هم به‌خدای متعال عرضه‌می‌دارد که هدف ما قدرت یا ثروت طلبی نیست، بلکه درصدد اصلاح و بازگرداندن و ارايهی آموزه های دین تو هستیم، تا به احکام تو عمل شود و بندگان مظلوم تو در امنیت و آرامش قرار گیرند[۱۸۲]                                                                                       

    در میان کلمات آن حضرت و یاران آسمانی‌اش، در این موضوع موارد زیادی وجود دارد که ما به همین مقدار اکتفا نمودیم.

در همين زمينه، نامهي آن حضرت به اشراف بصره كه در آن از مرگ سنّت و رشد بدعت ها ياد كرده و مردم را به طريق حق فراخواندند؛ بسيار خواندني است.[۱۸۳]

۳/۲/۲- احیاي فریضهی امر به معروف و نهی از منکر براي اصلاح جامعه 

بهترین گواه بر این موارد، این فراز از وصیّت امام (ع) به محمّد‌بن حنفّيه است:

 اِِنّی لَمْ اَخرُج اَشِراً و لابَطِراً وَ لامُفسِداً و لا ظالِماً.[۱۸۴]        و اِنَّماخَرَجْتُ لِطَلَبِ الاِصلاحِ فِی اُمَّهِ جَدّی (ص) اُریدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهی عَنِ المُنکَرِ و اَسیرَ بِسیرَهِ جدّی و اَبی علیِبنِ ابی طالب (ع).[۱۸۵]

۴/۲/۲- علاقه به معروف و بیزاری از منکر

امام حسین (ع) علاوه بر آنکه در پی امر به معروف و نهی از منکر بودند، در قدمی فراتر و پیش‌تر به معروف علاقه و از منکر تنفر و بیزاری داشتند.

علاقه به معروف و تنفر از منکر نشان دهنده‌ي درونی شدن فرهنگی خاص در انسان است، که بر علایق و سلايق او حکم می‌راند:

«امام حسین (ع) درکنار قبر پیامبر (ص) پس از زیارت و به جای آوردن دو رکعت نماز، به درگاه الهی عرضه داشتند:

  اَلّلهُمَّ اِنَّ هذا قبرُ نَبیِّکَ مُحَمَّدٍ (ص) وَ اَنَا ابنُ بِنتِ مُحَمَّدٍ(ص) وَ قد حَضرنی مِن الاَمرِ ما قد عَلِمتَ،  اَلّلهمَّ و اِنّی اُحِبُّ المعروفَ و اَکرَهُ المُنکَرَ .[۱۸۶]                                                                              

«خدایا !  این قبر پیامبر تو محمّد (ص) است و من پسر دختر محمّدم و بر من چیزی رفته است که تو می دانی.

خدایا! من معروف را دوست می دارم و از منکر بدم میآید و از آن بیزارم.»

۵/۲/۲- کرامت ، شرافت و عزت انسان

اصل کرامت انسانی که به واسطه‌ی مقام بلند انسان در میان آفریده‌های خداوند برای او حاصل است، از قرآن کریم به آسانی قابل استفاده است؛ چه که خدای متعال، بنی آدم را تکریم فرموده و پس از خلقت انسان به خود آفرین گفته و زمین و آسمان و آنچه را در اینهاست، مسخّر او ساخته است.[۱۸۷]

   در روایات ما نیز مسألهي عزّت نفس و تکریم آن و حرمت تذلیل نفس، از مسلّمات است و پیامدهای مخرّب تذلیل نفس به زبان‌های مختلف بیان شده است.

در نهضت امام حسین (ع) کرامت انسانی بیشتر در قالب مذّلت ناپذیری، بیعت نکردن با فساق و ظالمان و می‌خوارگان مصداق می‌یابد.

به دو نمونه اشاره مي‌شود:

گواه نخست:

امام (ع) در پاسخ به پیشنهاد دلسوزانه‌ی برادرشان«عمربن علی ابن ابی طالب» مبنی بر انصراف از قیام بر علیه یزید- با توجّه به اینکه او خبر شهادت امام حسین (ع) را از برادرش امام حسن (ع) شنیده بود- فرمودند:

«پدرم از پیامبر (ص) نقل کرد که آن حضرت پدرم را از شهادت ايشان و من خبر داده بود، و اینکه آرامگاه من نزدیک آرامگاه پدرم خواهد بود!

آیا گمان می کنی چیزی را می دانی که نمی دانم؟! 

بهراستی که من هرگـز پستی نفس خود را امضـا نمـیکنم و بهراستـی که فاطمه (س) پدرش را در حالی که از امّتش دربارهی آزار آنان به ذرّیهاش شکایت میکند، ملاقات خواهد کرد.

کسی که فاطمه (س) را از ناحیهی اذیت فرزندانش آزار کرده باشد، وارد بهشت نمی شود.» [۱۸۸]

گواه دوّم:

جمله‌ی معروف آن حضرت است که وقتی خود را بر سر دو راهی ذلّت و شهادت مخیّر دید، خطاب به سپاه دشمن فرمود:

هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلِّهُ،

یَأبَیاللهُ ذلِکَ لَنا وَ رَسوُلُهُ وَالْمُؤمِنونََ وَ حُجورٌ طابَتْ وَ طَهُرَت.[۱۸۹]

« ذلّت از ما دور باد! ذلّت را خدا ورسول او و مؤمنان و دامانهای پاک وپاکیزهای که ما را پروراندهاند، برای ما نميپسندند.»

اصولاً آن حضرت در بسیاری از موارد، یاران خود را با اوصافي دال بر کرامت و عظمت ياد مي‌كند: 

بَنِی الکِرام ، اَیُّهَا الکِرام.

امروزه جمله‌ي زیبای «هَیْهات مِنَّا الذِّلَه» به صورت شعاری بلیغ و انقلابی، همواره یادآور روحیه‌ی بزرگ و کریم حسین بن علی (ع)، محرّم و عاشورای ذلّت ستیز اوست.

 6/2/2- شهادت طلبی و ناچیز انگاری مرگ

گواه نخست:

صبح عاشورا پس از آنکه تعدادی از اصحاب امام (ع) شهید شدند، خطاب به آنان فرمودند:

صَبْرَاً يا بَنِی الکِرامِ ! فَما المَوتُ اِلّا قَنطَرَهٌ تَعبُرُبِکُم عَنِ البُوسِ و الضَّرّاءِ اِلی الجِنانِ الواسِعَهِ وَ النَّعیمِ الدّائمَه.[۱۹۰]

«ای کرامت پیشگان !

مرگ نیست مگر پلی که شما را از دشواری و خطر، به باغ های وسیع بهشتی و نعمت جاویدان آن منتقل می سازد»

گواه دوّم:

اشاره به رجز معروف آن حضرت (ع) گوياي موارد بسياري است:

الموتُ اَولي  مِن  رُکوبِ العارِ  وَ العارُ اَولی مِن دُخولِ النّارِ.

« مرگ از پذيرش عار و ننگِ تسلیم بهتر،

 و عار و ننگ از داخل شدن در آتش بهتر است.»

   تمام داستان عاشوراي حسین بن علی (ع) حکایتِ به سخریّه گرفتن مرگ در طلب تنعّم و حیات جاویدان است:

مرگ  اگر مرد است گو نزد من آی                                 

تـا درآغوشـش بگیرم  تنگ تنگ

مـن از اوجانـی ستـانـم جـاودان                                      

 او زمـن دلقـی ستانـد رنگ رنگ

گواه سوّم:

« در شب عاشورا وقتی قاسم بن الحسن از امام (ع) پرسید که آیا من هم جزو شهیدان فردا هستم ؟

 امام پرسیدند که مرگ بیش تو چگونه است؟

عرض کرد:

 اَحْلی مِنَ العَسَل

 ” ازعسل شیرین تر است.”»[۱۹۱]

۷/۲/۲- برخورداری از عرفان حماسی

 برای این منظور اگر بخواهیم فراز‌هایی را نقل کنیم، مطلب به درازا می‌کشد؛ بنابراین به اشارتی بسنده می‌کنیم.

مناجات شورانگیز و عالیه‌المضامین آن حضرت در دعای عرفه، همچنين مناجات‌هاي خالصانه‌ي ايشان در شب و روز تاسوعا و عاشورا در كنار دلاوري‌هاي بي‌نظير آن جناب و یاران با وفایش، و مضامین حماسی و برانگیزاننده و رجزهای انقلابی و حرکت انگیزش، و مهلت خواهی او از دشمن برای خواندن نماز و قرآن، نشانگر عرفان حماسی و مسؤولیت پذیرانه‌ی اوست؛ عرفانی که آدمی را از جامعه و مسؤولیت‌های آن بر کنار نکرده و به گوشه‌ی عزلت نمی‌فرستد.

هيچ از دعوت عنان واپس كشيد؟      

هيچ اندر گوشهي عزلت خـزيد؟

۸/۲/۲- صبر و پایداری

گواه نخست:

امام (ع) خود و دیگران را از ابتدای نهضت تا روز شهادت و برای بعد از آن به صبر توصیه می فرمودند.

در وصیت به محمّد بن حنفيّه فرمودند:

فَمَن قَبِلَنی بِقَبولِ الحَقِّ فَاللهُ اَولی بِالحَقِّ

وَ مَن رَدَّ علَیَّ هَذا اَصبِرُ حتّی یَقضِیَ اللهُ بَینی وَ بَینَ القومِ بِالحقِّ وَ هُوَ خَیرُ الحاکِمینَ.

« آن کس که دعوت مرا اجابت کند پس خدا برای سزا دادن به او سزاوارتر است،

 و هر که مرا رد کند و در این امر یاورم نباشد، صبر خواهم کرد تا خدا میان من و این قوم داوری کند، که او بهترین داوران است.»

گواه دوّم:

همچنین آن حضرت قبل از حرکت از مکّه به سوی عراق، در میان اصحاب خود خطبه‌ای ایراد فرمودند، که در اثنای آن آمده است:

 رِضااللهِ رِضانا اَهلِ البَیتِ ،

 نَصْبِرُ علی بَلائِهِ ویُوَفّینا اُجُورَ الصّابِرینَ .[۱۹۲]

«خوشنودی خدا در رضایت ما اهل بیّت است.

بر آزمایش او صبر میکنیم و او اجر و مزد صابران را به طور کامل خواهد داد.»

گواه سوّم:

امام حسين (ع) در یکی از منازل میان راه با توجّه دادن همراهان به سختی مسیر و استقبال از نیزه ها و شمشیرها و نیاز میدان عاشورا به دلیر مردان مقاوم و شکیبا بر زخم و مرگ و شهادت، فرمودند:

اَیُّهَا النّاسُ ! فَمَن کانَ مِنکُم یَصْبِرُ عَلی حَدِّ السَّیفِ وَ طَعنِ الاَسِنَّهِ فَلیَقُم مَعَنا وَ اِلّا فَلیَنصَرِف عَنّا.[۱۹۳]

« ای مردم !

هر کدام از شما که تحمّل تیزی شمشیر و ضربت نیزهها را دارد با ما بماند، وگرنه برگردد!

یاران آن حضرت نیز همانگونه بودند که او میخواست.»                               

نيست در اين راه غير از تير و تيغ        

گو ميا هركس ز جـان دارد دريـغ

جـاي پـا ، بـايد ، بسـر  بشتافتن                 

 نيست شـرط راه، رو ، برتـافتـن[۱۹۴]  

همچنین آن حضرت در میانه‌ی معرکه وقتی بسیاری از اصحاب به شهادت رسیدند، بازماندگان را به « صَبراً یا بَنِیالکِرام– توصیه به صبر – فرمودند؛

بازماندگان حضرت مسلم را به صبر توصیه نمودند؛

خواهر دلیر و فرزانهشان را پس از خود به صبر و پایداری توصیه کردند؛

و اهل بیت خود را به شکیبایی پس از خود توصیه نموده و خواستند که در معصیت فقدان آن حضرت و جوانان عاشورایی، گریبان چاک نكنند و صورت نخراشند.

حتی آخرین کلمات سید الشهدا (ع) نیز در قتلگاه وقتي که بر زمین افتاده و با پروردگارش مناجات می کرد حاکی از همين روحیه بود: صَبرا عَلی قَضائِک.[۱۹۵]

 9/2/2- احترام به عهد و پیمان

    در فرهنگ امام حسین (ع)، به تبع امر قرآن کریم اهمیّت‌گزاری به عهد وپیمان از اهمیّتی ويژه برخوردار است. چه پیمان با خدا، چه با مردم، چه با دشمن و حتی پیمان های نانوشته ! توجّه کنید:

گواه اوّل:

وقتی عده‌ای به معاویه اطلاع دادند که حسین بن علی (ع) قصد خروج و مبارزه با تو را دارد ، امام این افراد را سخن چین معرفی نموده و از اینکه پیمانی را که برادرشان امام حسن (ع) بسته است بشكنند، به خدا پناه بردند:

بسم الله الرحمن الرحیم 

«امّا بعد، نامهات به من رسید و آنچه ذکر کردی را دانستم. به خدا پناه میبرم که عهدی را که برادرم حسن با تو بسته است نقض کنم و اما آنچه که به تو گفته شده است از سوی دروغگویان سخنچین و تفرقهاندازان میان مردم بوده است؛ به خدا سوگند که اینان دروغ میگویند.»[۱۹۶]

   گواه دوّم:

امام (ع) در نامه‌ی خود به معاویه که در آن انحرافات و ظلم‌های او را گوشزد می‌کند ، می‌فرماید:

«تو برخی از مؤمنان را کشتی؛ در حالی که به آنان امان داده بودی و با آنان پیمان بسته بودی،

 مثلا درباره‌ی قتل عمروبن‌حمق از صحابی رسول خدا(ص) توسط معاویه می‌نویسند:

أَ لَستَ قاتلَ عمروِ بنِ الحَمقِ صاحبِ رسول اللهِ (ص) العَبدِ الصّالحِ الَّذی اَبلَتهُ العبادهُ فَنَحِلَ جسمُهُ و صَفُرَت لونُهُ،

بعدَ ما امَّنتَهُ و اَعطَیتَهُ مِن عُهودِ اللهِ و مَواثیقَهُ ما لَواَعطَیتَ طائراً لَنَزَلَ الیکَ مِن رَأسِ الجَبَلِ ثُمَّ قَتلتَهُ جُراهً علی ربِّکَ و اِستِخفافَاً بِذلِکَ العَهد.ِ[۱۹۷]

«آیا تو کشندهی عمر و بن حمق از صحابی پیامبر خدا نیستی ؟ همان بندهی صالح خدا که عبادت، بدنش را فرسوده بود و جسم او ضعیف و رنگ او زرد شده بود؟

 این در حالی است که به او امان داده بودی و عهد و پیمان خدایی با او بسته بودی،آنچنان که اگر با پرندهای می بستی از فراز کوه پایین آمده خود را تسلیم مینمود. پس او را کشتی درحالی که بر خدای خود گستاخی نموده و عهد خود را بیارزش و ناچیز انگاشتی.»

در همین نامه تعبیراتی مشابه را در خصوص شهادت حجر بن عدی و عده‌ای از خوبان کندی مطرح می‌کنند که باز هم حاکی از نکوهش معاویه به خاطر پیمان‌شکنی است.                                         

   اهمیت پیمان در فرهنگ ایثار و شهادت واضح‌تر از آن است که بخواهیم بیش از این قلم فرسایی کنیم. امّا یک نکته‌ی جالب آن است که امام حسین (ع) حتی نسبت به پیمان نانوشته نیز حساسیت دارند و می‌خواهند خلاف آن هم عملی صورت نگیرد:

گواه سوّم:

«جون» غلام سیاه پوست اباذر غفّاری وقتی از امام(ع)  اجازه‌ی میدان می‌خواهد، امام (ع) به او می‌فرمایند:

ياجون ! اَنتَ فی اذنٍ مِنّی فَاِنَّما تَبِعتَنا طَلَباً لِلعافیهِ فَلاتَبتَلِ بِطَریقتِنا.[۱۹۸]

« ای جون ! من بیعت را از تو برداشتم و آزادت گذاشتم، زیرا تو به امید عافیت و آسایش تا اینجا به همراه ما آمده ای، در راه ما خود را به ناراحتی و مصیبت مبتلا مکن!»                                        

آن شهید سپید روی عالی‌مقام، با جملاتی زیبا اعلام وفاداری نمود و از امام(ع)خواست که او را بپذیرد.

شاهد مدعای ما همین است که اگر چه پیمانی مکتوب و حتی ملفوظ با مفادی که حسین (ع) فرموده‌اند وجود نداشت، امّا چون بر حسب عادت، بردگان در کنار موالی خود عافیت و سلامت را می جستند، امام (ع) رعایت این پیمان نانوشته و ناگفته را نیز فرمود و به آن توجّه کرد.

۱۰/۲/۲- ایثار، فداكاری و وفاداري

صحنه‌هایی که در نهضت حسینی – بویژه در روزهای پایانی دهه‌ی اول محرّم‌الحرام سال شصت و یک هجری- به وقوع پیوست مشحون از ایثار و فداکاری حسین(ع) و اصحاب آسمانی او بخصوص حضرت ابوالفضل العباس (ع) است. به خاطر رعايت اختصار فقط به عناوین برخی از وقایع حاکی از وفاداری آنان اشاره می‌کنیم:

۱- ردِّ امان نامه‌ای که برای حضرت ابوالفضل(ع) و برادرانشان در عصرتاسوعا آورده‌بودند؛ توسط آن وفاداران ایثارگر و دلدادگان وصال دوست.[۱۹۹]

۲- سخنان حماسی یاران امام حسین (ع) پس از آنکه آن حضرت بیعت را از آنان برداشته و تقاضا نمودند که آنان از تاریکی شب استفاده کرده و به دیار خود بروند، بسیار جذّاب و بیانگر روح حماسه و وفاداری آنان است.[۲۰۰]                                    

۳- شب عاشـورا حضـرت ابوالفضل (ع) برادران و عمـوزادگان خود را جمـع کـرده و هماهنگ نمـوده بود تا آنان فـردا زودـتر از اصحـاب به نبـرد رفته و به خـون درغلطند، امّا اصحـاب وفادار نیـز از این خیر عظیـم عقب نبودند. آنان نیز به سرکردگی حبیب‌بن‌مظاهـر تصمیم گرفتند که مبـادا یکی ازآنان زنده بماننـد و شهادت بنی هاشم را ببینند ![۲۰۱]

۴- وقتی حسین‌بن‌علی (ع) و حبیب‌بن‌مظاهر به بالین مسلم‌بن‌عوسجه آمدند و حبیب از مسلم خواست تا وصیّت کند، او با جمله‌ي کوتاه« اَوصیکَ بِهذا » حبیب را به ادامه‌ی حمایت از حسین (ع) وصیّت نمود، که حبیب نیز قول مساعد داد.[۲۰۲]

۵- وفاداری تک تک یاران حسین بن علی(ع) درمراجعه و اخذ اجازه برای رفتن به میدان و سردادن رجزهای حماسی و وفادارانه‌ی آنان.

۶- جان‌نثاری و عشق بازی وفادارانه‌ي عباس(ع) در اطاعت از فرمان برادر، و تلاش برای آب‌ر‌سانی به خیمه‌ها و ننوشیدن از آب فرات از سر نجابت، و وفاداری و ادب- كه زبان‌زد خاص و عام است و گویای رفعت شخصیت این مرد بزرگ و جاویدان- [۲۰۳].

ذکر موارد وفاداری یاران و بازماندگان مجالی مستقل و فراخ می‌طلبد.

در وفاداری آنان همین بس که حسین (ع) آنان را « باوفاترین» خواند .

فَاِنّی لااَعلمُ اَصحاباً اَوفی وَ لاخَیراً مِن اَصحابی وَلا اَهلَ بَیتٍ اَبَرَّ وَ لا اَوصَلَ مِن اَهلِ بَیتي فَجَزاکُم اللهُ عَنّی خِیراً.[۲۰۴]

«من از اصحاب خود باوفاتر و از اهلبیت خود بهتر و نیکوتر و پیوند خورندهتر نمی شناسم، خداوند شما را جزای خیر دهاد!»

۱۱/۲/۲- نفی حرام خواری

یکی از ویژگی‌های اهالی فرهنگ عاشورا انضباط مالی و اقتصادی آنان است.

 شهادت محوران هرگز بنده‌ی شکم نیستند و جز از خدا رزق حلال و پاکیزه نمی‌خواهند. امساک، گرسنگی و فقر را بر حرام خواری، شبهه خواری، ویژه خواری و دیگر طرق کسب حرام ترجیح می‌دهند.

حرام خواری و تغذیه‌ی حرام، آمادگی انسان را برای فهم و پذیرش حق از بین می‌برد و آنجاست که راه آدمی بر حق بسته می شود و باطل درچشم آدمی آراسته و متزیّن شده وجا باز می‌کند.

امام حسین (ع) در سخنرانی روز عاشورا خطاب به سپاه دشمن آنگاه که با همهمه و سروصدا مانع از رسیدن صدای امام به خود می‌شوند، می‌فرمایند:

وَیلَکُم، ما عَلَیکُم اَن تَنصَتوا لی فَتَسَمَعوا قَولی وَ اِنَّما دَعَوکُم اِلی سَبیلِ الرَّشادِ،

 قد انخَرَلَت عَطِیّاتُکُم من الحَرا مِ و مُلِئَت بُطونُكُم مِن الحرامِ فَطَبَعَ اللهُ عَلی قُلُوبِکم،

وَيلَکَم اَلا تَنِصتوُن ؟ اَلا تَستَمِعوُنَ؟[۲۰۵] 

« وای بر شما ! چرا گوش فرا نمیدهید تا گفتارم را که شما را به رشد وسعادت فرا میخواند بشنوید؟

هر کس از من پیروی کند، خوشبخت و سعادتمند است و هرکس عصیان و مخالفت ورزد از هلاک شدگان است و همهي شما عصیان و سرکشی نمـوده و با دسـتور من مخـالفت میکنید کـه به گفتارم گوش فرا نمیدهید .

آری ، در اثر هدایای حرامی که به دست شما رسیده و در اثر غذاهای حرام و لقمه های غیر مشروعی که شکم های شما از آن انباشته شده، خدا این چنین بردلهای شما مهر زده است. وای بر شما! آيا ساكت نمي شويد و گوش فرا نمي دهيد؟»

  دانشمند محترم جناب آقای محمّدصادق نجمی در این باره می‌نویسد:

« آنچه مسلّم است هریک از گناهان در صورتی که توأم با توبه و برگشت نباشد، میتواند در انحرافات و در شکل گرفتن اعوجاجها وکجیها مؤثر باشد، ولی درمیان همهی گناهان، تغذیه از حرام، بیش از هر گناه دیگر در اعوجاج فکری و انحراف از حق، نقش مؤثر و اثر عمیق دارد و از اینجاست که مییينيم در اسلام دستور داده شده است که این اصل نه تنها در افراد مکلّف، بلکه در تغذیهی اطفال و درتعذیهی مادران آنگه که طفل در دوران جنینی و شیرخوارگی است، دقیقا مراعات شود.

 زیرا اگر چه نسبت به اطفال تکلیفی متوجّه نيست، ولی بالاخره اثر وضعی غذا که در ساختمان فکری و روحی آیندهی وی نقش اساسی دارد مورد توجه خاصی قرار گرفته است.»[۲۰۶]

۱۲/۲/۲-  دعا ، عبادت و نماز  

گواه نخست:

در علاقه‌ی آن حضرت به عبادت و نماز همین بس که در شب عاشورا به خاطر علاقه به نماز و خواندن قرآن، از دشمن مهلت خواست و فرمود تا به آنان گفته شود:

حسین نماز را دوست می دارد.”

گواه دوّم:

در روز عاشورا وقتی ابو ثمامه‌ی صائدی به امام، فرا رسیدن وقت نماز را تذکر دادند، ايشان با مهربانی فراوان فرمودند:

ذَکرَتَ الصّلاهَ، جَعَلَکَ اللهُ مِنَ المُصَلّین.

« نماز را به یادم آوردی ! خداوند تو را از نمازگزاران قرار دهد.»

و آنگاه در آن شرایط وحشتناک و هراس انگیز، راست قامت به عاشقانه‌ترین نماز ایستادند و در حالی که یاران وفادارش او را تحت محافظت گرفته بودند، نماز خوف خواندند.

گواه سوّم:

مجموعه‌ی دعاهای عارفانه‌‌ای که از آن حضرت باقی مانده است- خصوصاً دعای بی نظیر عرفه و مناجات‌های عارفانه‌ی عاشورایی‌اش – حكايت از تگاه بلند، توجّه‌ي خاص به مسايل عبادي و عرفان بي‌نظير آن حضرت است.

   راقم این سطور از خواننده‌ی گرامی استدعا دارد تا آخرین مناجات آن حضرت را که با:

 اَللّهُمَّ مُتَعالَی المَکانَ عَظیمَ الجَبَرُوتِ ، شَدیدَالمَحال.

 آغاز می شود و با:

وَ اَنْتَ خَیْرُ الحاکِمینَ 

پایان می یابد، به دقت مطالعه نماید.

۱۳/۲/۲- عدم استفادهي ابزاری از دین

حسینیان در خدمتِ دین هستند و به اين عمـل‌ مباهات می‌کنند، از خـدای خود متشکـرند که چنیـن توفیقی را یافـته اند و هـرگز دین را در خدمت هواهـا و امـیال خود قـرار نمی‌دهند. ایـن درس را به شکل کامل شخـص امـام حسیـن(ع) به اهـالی فرهنگ شهادت داده است.

گواه نخست:

وقتی امام(ع) حس کرد که شاید مأموران یزید در پی ترور و کشتن ایشان در مکه‌ی مکرمه باشند، از ملاحظه‌ي اینکه مبادا ریخته‌شدن خون ایشان خدشه‌ای در امنیّت حرم امن الهی وارد سازد، حج خود را ناتمام گذاشته و روز هشتم ذی‌الحجه از مکه خارج شدند و فرمودند که به هیچ وجه دوست ندارم من همان قوچی باشم که پیامبر (ص) فرموده بودند که خون او در مکّه ریخته می‌شود.[۲۰۷]                                         

 گواه دوّم:

در یکی از منازل میان مکّه تا کربلا(ذیحسم) فرمودند:

اَلنّاسُ عَبیدُ الدُّنیا وَ الدّینُ لَعِقٌ عَلی اَلسِنَتِهِم،

یَحوطونَهُ مادرَّت مَعایشُهُم فَاِذا مُحِّصوا بِا لبَلاءِ قلَّ الدَّیّانونَ.[۲۰۸]

« مردم بندگان دنیایند و دین لقلقهی زبان آنان است،

مادام که در رفاه و معيشت خود خوش باشند دور دین میگردند، و آنگاه که به بلایی آزموده شوند، دینداران کم هستند!»                            

   در هر حال دین، احکام، آموزه ها و ظواهر دین را اسباب اقتصاد و معیشت کردن و به عبارتی دین را در خدمت خود قرار دادن، امری نکوهیده و دور از شأن علاقمندان فرهنگ شهادت است.

حافظا ! می خور و رندی کن وخوش باش، ولی

دام تـزویر مكـن چـون دگـران قــرآن را

استفاده‌ی ابزاری از دین ، قبل از هر چیز نشان می‌دهد:

۱- آدمی قدر و ارزش دین را نمی‌شناسد.

۲- دراظهار علاقه به دین صداقت ندارد.

و روشن است که اهـالی فرهنگ شهـادت بایـد از این دو صفـت مبـرّا و منـزّه باشند.

۱۴/۲/۲- پیامبر دوستی و حبّ امیرالمومنین (ع)

هر کسی که در سيره‌ي حضرت سید الشهدا (ع) اندک مطالعه‌ا‌ی داشته باشد، در می‌یابد که آن حضرت به شکلی ژرف، دل در گرو پیامبرخدا(ص) و امیرمؤمنان (ع) داشتند. انس روحی آن حضرت با پیامبر اکرم (ص) را می‌توان در لابه‌لای جملات ایشان و درد دل‌هایی که با پیامبر(ص) نموده اند، دریافت.

گواه نخست:

ثُمَّ اَتی قبرَجَدِّهِ رسولِ اللهِ صلی اللهُ علیهِ وآلِهِ و سلَّم،  و التَزَمَهُ و بَکی بُکاءً شَدیداً وَ قالَ :

بِاَبی اَنتَ وَ اُمّی یا رَسولَ اللهِ ! لَقَد خَرَجتُ مِن جِوارِکَ کُرها،ً

وَ فُرِّقَ بَینی وَ بَینَکَ حَیثُ اِنّی لَم اُبایِع لِیَزیدِ بنِ مُعاویهَ ، شاربِ الخُمورِ وَ راکبِ الفُجورِ ،

وَ ها اَنَا خارجٌ مِن جِوارِکَ عَلی الکِراههِ. فَعلیکَ منّي السَّلام.[۲۰۹]       

« سپس کنار قبر جدش رسول الله (ص) آمد و مدتی ماند و گریهی شدیدی نمود و عرض کرد:

پدر و مادرم به فدایت یا رسول الله ! از کنار تو مجبوراً و با کراهت میروم.

میان من و تو را  این نکته جدا کرده است که من زیر بار بیعت با یزید و فرزند معاویه نرفتم، که شرابخوار و مرتکب فجور است.

آگاه باش که من به اجبار و ناخرسندی از جوار تو جدا میشوم.

سلام من بر تو باد!»                                         

 گواه دوّم:

درباره‌ی تعلق‌خاطر قوی آن حضرت به حضرت امير(ع) مطالب فراوانی دردست است؛ بویژه امام(ع) در معرفي‌هایی که از خود ارايه می‌كنند همواره به تعریف و تمجید از علی (ع) بهای فراوانی می‌دهند.

 به عنوان نمونه در شعر معروفشان:

    خِیَـرَهُ اللِه مِن الخلـقِ اَبـی           

    بعدَ جَدّی و اَنَا ابنُ الخِیَرَتینِ[۲۱۰]

« پس از جدّم، پدرم برگزیدهترین مردم است و من فرزند دو برگزیدهی عالم هستم .»

گواه سوّم:

از جمله‌ی مواردی که محبت بی‌کران حسین (ع) را به پدر بزرگوارش ثابت می‌کند آن است که آن حضرت همه‌ی فرزندان ذکور خود را علی نام نهادند.

مرحوم کلینی از عبد الرحمن بن محمد عرزمی نقل می‌کندکه گفت:

«معاویه ، مروان بن حکم را عامل خود درمدینه قرار داد و از او خواسته بود برای جوانان قریش سهمی  بپردازد. او نیز چنین کرد.

پس علی بن الحسین (ع) فرمود:

پیش او رفتم،  گفت اسم توچیست؟

گفتم: علی بن الحسین.

پس گفت: نام برادرت؟ گفتم علی.

پس گفت: علی و علی؟!  پدرت هیچ یک از فرزندانش را به غیر از علی نام مینهد!

من برگشته و این مطلب را برای پدرم امام حسین (ع) گفتم.

ایشان فرمودند:وای بر فرزند زرقا(دباغیکنندهی پوستها)  اگر صد فرزند داشته باشم، دوست دارم حتی یکی از آنان را غیر از “علی” نام ندهم.»[۲۱۱]        

البته بايد دانست که محبّت پيامبر(ص) و علي(ع) سزاوار خوبان و پيروان فرهنگ شهادت است، نه امري كه به آسانی در ضمیر وجان هر کسی قرار گیرد.

   کتاب فضل امام حسین (ع) و حسینیان بسی قطورتر از آن است که اگر با آب بحر سر انگشت خود تر نماییم، بتوانیم صفحات آن را بشماریم، موارد پيش گفته هم به خاطر اهمیت، تخصیص به ذکر شدند، چرا كه نيّت آن بود تا در حدّ بضاعت بتوانيم شیوه‌ی استخراج عناصر فرهنگ شهادت را از سیره‌ی عملی امام (ع) و یاران آسمانی و قرآنی‌اش فرا روی مخاطب ارجمند قرار دهيم؛ امیدواریم كه این مختصر، راهی برای نیل به این مقصود عالی گشوده باشد.

ما بدان مقصد عالی نتوانیم رسید      هم مگر پیش نهد لطف شما گامی چند!

اکنون مناسب است چند بیت حکیمانه از علامه اقبال لاهوری- شاعر پرآوازه، مسلمان و شهير فارسي‌گوي _ را نقل کنیم که در آن تلاش کرده تا از حسین بن علی(ع) درس گیرد و نکته‌ها آموزد.

  مـا سـوی الله را مسلمان، بنده نیست  

پیش فرعونی سـرش افکنـده ، نیست

 خــون او تفسیـر ایـن اســرار کـرد                      

ملــت خوابیــده را بیــدار کــــرد

 رمـز قــرآن از حسیـن آمـوختیــم             

ز آتـش او شعلــه هـا افــروختیــم

 تـار مـا از زخمـه اش لـرزان هنــوز                 

تــازه از تکبیـــر او ایمــان هنــوز

  ای صبــا ای پیــک دور افتـادگـان!            

   اشـک ما بـر خاک پـاک او رسـان [۲۱۲]

نتیجهگيري فصل دوم

۱- عمل قهرمانانه‌ی حسین‌بن‌علی(ع) منطبق بر قواعد عام دینی و فقهی است.

۲- نهضت آن حضرت دانشگاهی برای ارايه‌ی دروس فرهنگ متعالی شهادت است.

۳- آن حضرت برای انجام یک مأموریت خصوصی، قیام نکردند، اگر چه از طریق این قیام به مقامی منحصر و اختصاصی دست یافتند؛ و راستی مگر از ثارالله جز این می‌شود فهمید ؟

۴- رهبر کبیر انقلاب‌اسلامی ایران حضرت‌امام‌خمینی(ره)، نهضت امام حسین(ع) را درعرصه‌ی فقهی وارد نموده و بدان استناد کرده و براساس آن احکام مهم و سرنوشت سازي هم صادر نمودند.

۵- اگر در گفتار و عمل حسین بن علی (ع) بررسی و دقت نماییم، می‌توانیم عناصر و مؤلفه‌های فرهنگ شهادت را در حوزه‌ی آموزه‌های اعتقادی،  روابط اجتماعی و آموزه‌های اخلاقی، استخراج نموده و برای زندگی و اعتقادات خود درس‌هایی ارزنده و فراموش نشدنی بگیریم.

این مقال را با چکامه‌ای دردمندانه از“سید شهیدان اهل قلم، شهید سید مرتضی آوینی” به پایان می بریم؛که در آن، آراستگی به فرهنگ شهیدان و خروج از جهل، خود خواهی و خود بینی هاي معمول و متعارف را می‌طلبد:

« ای شهید ! ای آنکه بر کرانهی ازلی و ابدیِ وجود بر نشستهای، دستی برآر و ما قبرستان نشینان عادات سخیف را، نیز از این منجلاب بیرون کش!»[۲۱۳]

فصل سوم

فرهنگ شهادت در انقلاب اسلامي؛

تجلّي فرهنگ عاشورا

۱- پيوند انقلاب خميني(ره) با نهضت حسيني(ع)

   در این بخشِ کوتاه، درصدد اثبات این ادعا هستیم که انقلاب اسلامی ایران هویت اصیل خود را وامدار حرکت جاویدان حسینی است. اگر امروز در کشور ما صحبت از فرهنگ وگفتمان ويژه‌اي به عنوان «فرهنگ شهادت» است- که ما بنا داريم در این کتاب درصدد تعریف و تحلیل آن برآييم- بدون هيچ شك و ترديدي این فرهنگ ریشه در نهضت حسینی و آموزه‌هاي آن دارد،كه با اثبات این نکته می‌توان به صورتی صحیح‌تر و علمی‌تر، سیره‌ي حسینی را مأخذی برای فرهنگ شهادت در انقلاب و روزگار ما دانست.

به زعم راقم سطور برای اثبات نکته‌ی فوق می توان دلایل و شواهدی را مطرح نمود.

۱/۱- نهضت حسيني، الگوي انقلاب اسلامي

قیامِ مردم مسلمان ايران در سال‌هاي قبل از انقلاب اسلامي كه فاقد هر گونه سلاح و قدرت نظامی بودند، در مقابل رژیم ستمکار و تا دندان مسلح پيشين، نیازمند توجیه فقهی و دینی بود. به این معنا که باید از درون دین و در رفتار پیشوایان دین و گفتار آنان مؤیدی برای انجام چنین قیامی وجود می داشت، و گرنه مردم متدیّن و معتقد، در شرایطی که هر فریادی با گلوله خاموش می‌شد، با کدام توجیه شرعی می‌توانستند جان خود را سخاوتمندانه در طبقِ اخلاص بگذارند و دلاورانه به میدان بیایند و تا پای جان مبارزه نمایند؟

بی هیچ تردیدی، الگوی این مردم، قيام حضرت سیّد الشهدا (ع) بود و رهبری نهضت هم با تأسی به آن بزرگوار، به خود حق می داد که در این وادی متبرّک، امّا پر خطر پای نهد.

امام خمینی (ره ) در مناسبت‌های مختلف به الگو گیری نهضت اسلامی ایران از نهضت امام حسین (ع) تصریح و توصیه  مي‌نمودند.

از نظر امام خمینی (ره ): “بالاترین رمز پیروزی انقلاب اسلامی ایران، قضیهی سیّدالشهداست و ما موظف هستیم که این رمز را حفظ نماییم.”[۲۱۴]

ایشان “حادثه‌ی جمعه‌ي خونین انقلاب اسلامی _ ۱۷/۶/۵۷ (هفده شهریور) – را تکرار عاشورا نام می‌نهند.” [۲۱۵]                                                                                                         

 از نظـر امـام (ره)”مسـألهي کـربلا در رأس مسـأيل سیـاسی است و بایـد زنـده بماند.”[۲۱۶]

ایشان از فرصت‌های مختلف، براي اعلام وابستگی این نهضت به نهضت حسینی استفاده می نمودند.

«ملت ما از طفل شش ماهه تا پیرمرد هشتاد ساله را در راه خدا فدا  کرد و این اقتدا به بزرگمرد تاریخ، حضرت سیدالشهدا  سلام الله علیه است.»[۲۱۷]     

۱/۱/۱- تقارن روزهاي پر حادثهي انقلاب با مناسبتهاي عاشورايي

    روزهای پر اوج و فرازهاي تعيين كننده در انقلاب اسلامی ایران در ماه محرّم و یا ايّام مربوط به قیام حضرت سّید الشهدا (ع) رخ داده است، مانند قيام پانزده خرداد چهل و دو که در دوازدهم محرّم واقع شد.

همچنین روزهای محرّم در سال ۱۳۵۷ و نیز اربعین حسینی در همین سال، در تاریخ نهضت اسلامی ایران ایّامی ماندگار و تاریخ ساز به شمار می روند. به همین خاطر است که امام خمینی(ره) میگویند:

 «محرّم چه ماه پر غايلهای و چه ماه خونی و چه ماه حماسه آفرینی!

ماهی که دستگاه شاهنشاهی بنی امیّه را درهم کوبید.

ماهی که رژیم ۲۵۰۰ سالهی جنایتکاران را در هم پيچید.»[۲۱۸]

 وقوع حوادث بزرگ و فجرآفرین انقلاب در روزهای محرّم و یا مناسبتهای عاشورایی و حسینی، اتفاقی و صرف تصادف و تقارن زمانینبود، بلکه بی‌تردید،حال و هوا و منطق حسین(ع) که در آن روزها تداعی می‌شد، موجب پیدایش آن حرکت‌ها و پیروزی‌ها می‌گشت . این است که امام خمینی (ره ) و همچنين علما و فقهاي اندیشمند دیگر نيزحفظ این مناسبت‌ها و تعظیم و تکریم این ایّام را یکی از راه‌های مهم برای حفظ دستاوردهای نهضت اسلامی می‌دانند. .

« ما هر چه داریم از محرّم است و از اين مجالس. مجالس تبليغ ما هم از محرِم است. از اين قتل سيدالشهدا و شهادت اوست.»[۲۱۹]                                                                                    

    حضرت امام(ره)، ملت را به حفظ آداب و سخن معمول و متعارف در عزاداری امام حسین (ع) سفارش نموده و از اینکه بخواهند شکل آن را به راهپیمایی و تظاهرات تغییر دهند، همگان را بر حذر داشتند.

از نظر امام خمینی (ره) دستجات و مجالس عزاداری امام حسین (ع) خود دارای محتوای سیاسی و دستمایهای برای حفظ روحیهی مبارزه و عزّت اسلامی است، به همین خاطر اشاره مي‌كنند كه هیچ لزومی ندارد از طریق تبدیل آن به راهپیمایی بخواهیم به آن رنگ سیاسی بدهیم:

«همان سینهزنی، همان نوحهخوانی، همان رمز پیروزی ماست، در سرتاسر کشور مجلس روضه باشد. همه روضه بخوانند و همه گریه کنند.»[۲۲۰]

۲/۱/۱- حضور مفاهيم و مضامين عاشورايي در شعارهاي انقلاب اسلامي

   یکی از راه های شناخت ماهوی یک انقلاب و نهضت، تحلیل محتوای شعارها، موضوعات و مفاهيمي است که در آن به کار رفته است.

ملّت خوش ذوق و ادب پرور ایران در طول شكل‌گيري انقلاب اسلامی با مطرح نمودن شعارهای مناسب در مناسبت‌های مختلف، اهداف، راهبردها، ارزش‌ها و مواضع خود را اعلام می نمايند. با مروری بر آن شعارها، جایگاه مهم امامحسین(ع)، عاشورا، کربلا،  محرّم، اصحاب امام حسین (ع) و دیگر مفاهیم مرتبط با آن را می توان دریافت، كه با تحلیل دقّیق وجامع می‌توان به میزان تاثیر پذیری و وابستگی نهضت اسلامی ایران به نهضت حسینی دست یافت.

شعارهایی مانند  :  

                  « نهضت ما حسینی است        رهبـر ما خمینی است»

                 « حسین حسین شعار ماست     شهادت افتخار ماست»

                         « این نهضت حسینی ، تماشاچی نمی خواد»   

 مصاديق فوق هر کدام به نوعی بیانگر ارتباط وثیق میان نهضت اسلامی ایران و قیام حسین بن علی (ع) است.

   آقای دکتر محمد حسین پناهی، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه‌ي طباطبایی در تحقیق خود نشان داده اند که از میان حدود ۴۰۰۰ شعار انقلاب اسلامی، ۳۹۵ مورد حاوی ۷۰۰ مضمون مربوط به شهادت و ایثارگری است، که از آن میان ۶۱ مورد در موضوعات زیر است:

–  تعظیم و تکّریم ماهِ محرّم ، ماهِ خون و شهادت

– حسینی بودن راه شهیدان و ضرورت ادامهي آن

– حسینی بودن نهضت اسلامی ایران

– مضامین عاشورا، کربلا و سایر مضامین مربوط به آن

بنابراین مضمونِ حدود ۹درصد از این شعارها (۳۹۵ شعار حاوی مضامین شهادت و ایثارگری) به عاشورا، امام حسین (ع) و ارتباط انقلاب اسلامی با آن مربوط است.

ایشان در تحلیل مربوط به همین مضامین است، آورده‌اند:

«بین انقلاب اسلامی و قيام امام حسین (ع) که در فرهنگِ شیعی ایران همیشه زنده بوده است،  ارتباط نزدیک و همگونی برقرار شده و بدینسان هم انقلاب و رهبری آن مشروعیت پیدا کرده، هم انقلاب اسلامی برای مردم معنا و مفهوم ملموسی یافته و هم از احساسات غنی اسلامی مردم در جهت عشق به شهادت و ایثارگری برای انقلاب استفاده شده است.»[۲۲۱]        

   البته به نظر نگارنده ، همهی ۳۹۵ شعاری که در تحقیق ایشان مورد توجه قرار گرفته است با مضامین ۷۰۰گانهی خود، گویای ارتباط میان انقلاب اسلامی و نهضت حسینی است؛ چرا که اصولاً مفهوم شهادت و ظلم ستیزی را ملت ما از امام حسین(ع) و شهدای کربلا یه یاد دارد و از آنان آموخته است.

شاید به همین خاطر است که دکتر پناهی درپایان مقالهی خود نتیجه میگیرند که:

« بعید است بدون وجود ارزشهایی مانند شهادت و رهبریِ انقلاب و الهام گیری از حسین (ع)  و عاشورای حسینی، این انقلاب به نتیجه میرسید.»

۳/۱/۱- مجالس محرّم، رسانهي فراگير انقلاب اسلامي

  مجالس محرّم و سوگواری امام حسین (ع) درکشور ما از دیر باز با جدیت تمام و در همه‌ی شهرها، روستاها و آبادی‌ها، لااقل دردهه‌ی اوّل محرّم‌الحرام و روزهای مربوط به اربعین حسینی ( و در بسیاری از مناطق درطول دو ماه محرّم الحرام و صفر) انجام می شود. حضور روحانیون براي ارايهي سخنرانی و ذکر مصیبت سالار شهیدان، جزء لاینفک این برنامه‌ها بوده و ان‌شاءالله خواهد بود.

درروزهای تاریک ستم‌شاهی و مظلومیتِ حوزه های علمیه و مراکز دینی و فقدان رسانه برای بيان سايل و جریانهاي مذهبی، این  مجالس که در مساجد و تکایای کشور برگزار می‌شد، خودبه‌خود به رسانهای فراگیر، قدرتمند و پر مخاطب برای انقلاب اسلامی بدل شده بود.

نسل انقلاب هرگز فراموش نمی‌کند که بسیاری از اطلاع‌رسانی‌ها، نشر اعلامیّه‌های امام (ره)، آشنا شدن نیروهای انقلابی با هم در همین مراسم و محافل حسینی انجام می‌شد.

روحانیون و خطبای انقلابی نیز برای انجام وظیفه‌ی مقدّس خود از این فرصت استثنايي و پر بركت استفاده نموده و تازه‌ترین مطالب و اخبار درخصوص مواضع امام خمینی(ره) و مظلومیت علمايِ در بند رژیم و شکنجه‌ی مبارزان نستوه را به اطلاع مردم می‌رساندند. به این طریق رفته رفته، قطره های ملّت به هم پیوست تا دریای خروشانی شد و رژیم ستم پيشه را در امواج متلاطم خود در هم کوبید.

   بنابراین می توان گفت برنامه های مربوط به امام حسین (ع) شبکه ای گسترده و تشکیلاتی را برای نشر اخبار ، اهداف و امواج انقلاب اسلامی فراهم آورده بود.

۲/۱- دفاع مقدس، جلوهگاه پر شكوه ارتباط مردم انقلابي با فرهنگ عاشورا

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و استقرارنظام مقدس جمهوری اسلامی ايران باز هم حضور محرّم و تأثیر گذاری فرهنگ عاشورا بر انقلاب اسلامی ادامه یافت و به شکلی دیگر درعرصه‌ی دفاع مقدّس خود را نمایان ساخت.

به راستی، دفاع مقدّس جلوه گاه پر شکوهی از ارتباط و وابستگی مردم و فرهنگ ما با فرهنگ عاشوراي حسینبن علی(ع) است.

در این قسمت اگر بخواهیم به طور مبسوط وارد بحث شویم، مثنوی هفتاد من کاغذ شود. به خاطر رعایت اختصار، خوانندگان عزیز را به آثار فراوانی که در این باره وجود دارد، ارجاع می‌دهیم و خود نیز به ذکر چند عنوان که گویای تأثیرپذیری دفاع مقدّس، رزمندگان و ملّت استوار ایران در آن رخداد عظيم از نهضت حسینی است، اکتفا می‌کنیم.

۱- نیروهای مردمی  و بسیج که بالاترین سهم را در اداره‌ی دفاع مقدّس داشتند، مانند ياران و نیروهای امام حسین (ع ) داوطلبانه به جبهه می رفتند. شرط سنی برای‌ آنان مطرح نبود و در میان آنان از نوجوانان ۱۲ یا ۱۳ ساله تا پیران بالای هشتاد سال – مانند یاران امام حسین (ع)- دیده می‌شوند.

۲- بانوان فراوانی چه در پشت جبهه – در سنگر کمک رسانی- و چه در کنار رزمندگان – در مراکز تدارکاتی و امدادی-  نقش خود را در این امر خطیر ایفا می‌کردند. مانند قافله و سپاه سالار شهيدان حسين‌بن‌علي(ع) كه در ان بانوان فراواني با نقشهاي مختلف حضور داشتند.

۳- از بزنامه‌هاي مستمر و قطعي رزمندگان اسلام و مردم مقاوم وصبور ما در پشت جبهه‌ها در دوران دفاع مقدس، برگزاري مراسم عزاداري، نوحه خواني، زيارت عاشورا و… بود.

۴- بسیاری از عملیّات‌ها؛ مناطق، پادگان‌ها، گردان‌ها، لشگرها، تیپ‌ها، مقرها و موقعيت‌ها به نام‌های مربوط به کربلا و امام حسین (ع) و فرهنگ عاشورا نامگذاری شده بود.

۵- تابلو نوشته ها و شعارهای درون جبهه، عموماً با نهضت حسینی ارتباط داشت، مانند:

« خسته نباشی برادر !   تا کربلا راهی نیست ! »

« تا كربلا رسيدن ، يك يا حسين ديگر! »

كه این تابلو نوشته‌هاي زيبا و روحيه‌بخش در راه‌های مواصلاتی جبهه‌ها هميشه چشم نوازی می‌کرد.

۶- در وصیت نامه‌های شهدای ما مضامین عاشورایی، جملات امام حسین (ع)، تحلیل حادثه‌ي کربلا، تنظیر شرایط کشور به شرایط دوران امام حسین (ع)، نامیدن امام خمینی (ره ) به حسین زمان و … فراوان دیده می شد.

۷- برای بسیج مردم به سوی جبهه ها از نوحه‌ها و مراثی مربوط به امام حسین(ع) بهره می‌گرفتیم:  

      « بار سفر بندیم سوی کربلا        از جبهه میآید بـوی کربلا »

   امام خمینی (ره) نیز گاهی رزمندگان اسلام را به عناوینی مانند:«کربلايیان» یا « حسینیان» مورد خطاب قرار می دادند.

۸- پیشانیبندهای رزمندگان اصولاًحاوی شعارهای‌کربلايي بود.گاهی شعارهای کربلایی یا نام امام حسین (ع)، حضرت ابوالفضل‌العباس(ع) و یاران باوفایش، لباسهای بیآلایشِخاکی، ولي آسمانيِ رزمندگان غيور وصبور را مزيّن مي‌كرد و براي تقويت و الگوگيري از آن مردان بي‌بديل، تبرّك مي‌بخشيد.

۹- یکی از شعارهای رایج مردم درتشییع جنازه‌های شهدا این بود:

            « این گل پرپر از کجا آمده          از سفر کرببلا آمده »

هم اکنون نیز می توان با تفرّجی در گلزارهای شهدا در شهرها و روستاهای کشور و مرور نوشته‌های سنگ مزارآنان، مشاهده کرد که نام، یاد و فرهنگ حسین(ع) بیشترین سهم را در مزار نوشته های شهیدان دفاع مقدّس به خود اختصاص داده‌است.

۱۰- امام خمینی (ره) در هدایت و مدیریت دفاع مقدّس و دعوت مردم و رزمندگان به پایداری و استقامت و نا امید نشدن و نهراسیدن از عِدّه وعُدّه‌ی دشمن، درس‌های کربلایی را مطرح نمود و از الهامات حسینی بهره‌هاي فراواني به ملت ارزاني داشتند.

امام خميني در سخنراني خود در جمع روحانيون قم، تهران و استان‌هاي آذربايجان شرقي و غربي، درباره‌ي درس‌هايي كه مي‌توان از نهضت حسيني گرفت، وجوبِ الگوگيري از نهضت امام حسين(ع) و لزوم حفظ مجالس و محافل عزاي سالارشهيدان،مطالب‌ارزنده‌اي فرموده‌اند كه به‌بهترين وجه مقصود ما را اثبات مي‌كند.[۲۲۲]  (ا)

 نشان دادن موارد ارتباط دفاع مقدّس با نهضت حسینی بیشتر از آن است که بتوانیم در این مختصر به آن بپردازیم.

هدف ما از طرح این موارد آن بود که اثبات کنیم آنچه ما امروز آن را به عنوان «فرهنگ شهادت و دستاوردهاي انقلاب اسلامی و دفاع مقدّس» مطرح می‌کنیم، به راستی زاییده و محصول عاشورای حسینی و فرهنگ حاکم بر نقش آفرینان این حماسه‌ی جاوید بشری است که مدیریت عالی و سکانداری آن را سرور آزادگان جهان امام حسین (ع) به عهده داشته‌اند.

این فصل را با جمله‌ا‌‌ی از وصیّت نامه‌ی «طلبه‌ي شهید، علی بخشنده»- از شهدای گرانقدر ساری در عملیات بیت‌المقدس- به پایان می بریم:

«من همهی عزّت و شرف خود را مدیون حسینبنعلی (ع) میدانم.»

                                              (روحش شاد و راهش پر رهرو باد!)

۲- فرهنگ شهادت در انديشهي حضرت امام خميني(ره)

    هر چند امام خمینی (ره) در آثار فقهی خود، شهید را از منظر فقهی، مورد تعریف وتوجّه قرار می‌دهد، امّا همچنانکه در فصل اوّل كتاب آورده‌ایم، از این نکته غافل نیست که شهید فقهی، یکی از مصادیق شهید است و شهادت قلمرو وسیع‌تري  دارد.

در گفتمان اسلامی شهادت رخدادی نیست که لزوماً تابع بروز جنگ و جهادِ نظامی و تحققِ معرکه باشد تا کشته شدگان آن معرکه، به عنوان رفیع «شهادت» نايل آیند، بلکه شهادت گویای میزانی خاص از تعالی و ترقّی انسان در مسیر عبودیت و بندگی خداوند متعال است و از طریق اکتساب پارهای فضايل معنوی، عبادت و بندگی خدا، با انتخابی آگاهانه و به شکل فعال- ونه منفعل- قابل وصول است.

شهادت از نگاه ایشان « هنر مردان خداست» وفرهنگ آن همواره چه در جنگ، چه صلح ، چه در عرصه‌ي نظامی و دفاعی، چه عرصه‌ي اقتصاد، صنعت، سیاست و اخلاق، کارکرد خاصّ خود را دارد.

ما در این فصل با استناد به بیانات و مكتوبات ایشان، تلاش می‌کنیم تا به برجسته‌ترین مسايلي که در باب فرهنگ شهادت مورد توجه ایشان قرار گرفته‌است، اشاره کنیم:

  1/2- مقام شهید

فرازهای فراوانی از سخنان و پیام‌های حضرت امام (ره)، مستقیم و غیرمستقیم، به مقام شامخ شهیدان ناظراست. از نگاه ایشان مهم‌ترین برتری شهید، آن است که از دیگران به خداوند متعال مقرّب‌تر است و به درگاه خاصّان حق راه می‌یابد. جمله‌ي  معروف ایشان که:

« شهید نظر میکند به وجه الله»

به روشنی بیانگر همین نکته است. یا اینکه:

« شهید به بالاترین مرتبهي ممکن برای انسان میرسد، که عبارت از نظر به وجهالله است.» [۲۲۳]

اینکه مراد از «نظر به وجه الله» چیست، بحثی دراز دامن است که باید از منظر تفسیری و عرفانی مورد مطالعه قرارگیرد. آنچه مهم است، آن است که این مقام و مرتبه، مقامی است که از آن بالاتر برای انسان امکان ندارد.

درست به همین خاطر است که ایشان” ارزش خدمت به شهید را بیشتر از ارزش سایر خدمت ها می‌دانند، چرا که شهید را برتر و افضل از همه قلمداد می‌کنند”:

«خدمت به شهید ارزشش بیشتر از همهي خدمتهاست.

بنیاد شهید از همهي بنیادها افضل است؛

 برای این که شهید، از همه افضل است.»[۲۲۴]                                                                                                         

این اندیشه‌ي امام(ره) درست منطبق با حدیث نبوی است که فرموده‌اند:

 فُوقَ کُلِّ بِرٍّّ بِر،ّ حَتّی یُقتَلَ فِی سَبیلِ اللهِ، فَلَیسَ فَوقَُهُ بِرٌّ.

«بالاتر از هر خوبی ، خوبی دیگری است، تا اینکه آدمی در راه خدا کشته شود، که بالاتر از آن هیچ خوبی ونیکویی وجود ندارد.»[۲۲۵]                                                                                                           

خواننده محترم توجّه مي‌فرمايندکه دیدگاه حضرت امام(ره) چگونه این گفتار ماندگار پیامبراعظم(ص) را تبیين نموده و سرّ آن را گشوده‌اند. راستی، آیا برای آدمی مقامی فرازمندتر از آن متصوّر است که به لقاي الهی راه یابد و وجه جمیل حضرت ربّالعالمین را نظارهگر باشد؟

این مقام والا و ارجمندگاهی چنان در عمق وجود امام تأثیر مي‌گذاشت که احساسات پاک ایشان را از نوک قلم زیباشان در قالب جملاتی زیبا و دلکش و در عین حال قرآنی و الهی به صفحه‌ي کاغذ می نشاند.

دقت در جمله‌های فوق و مفاد برخی کلمات به خوبی نشان می‌دهد که آن جناب تا چه پایه‌ای تحت تأثیر مقام شهادت بوده و به شهیدان راه خدا غبطه می‌خوردند.

۲/۲- شهیدان ، سعادتمندان واقعی

   در معارف اسلامی و انسان شناسیِ اسلام، سعادت و سعادتمندی در مقابل شقاوت و تیره بختی، کاملاً آشناست.گرچه در تعریف سعادت و تبیين ماهوی آن میان صاحب نظران، بحث و منازعه است، اما دراین نکته تردیدی نیست که سعادت،  والاترین مطلوب برای آدمی است و ادیان الهی و هم رسولان خداوند برای سعادتمندسازی بشر وجامعه‌ي بشری مبعوث شده‌اند.

امام(ره) در بسیاری از بیانات خویش، شهیدان را سعادتمند معرفي می‌کند. البته در اکثر موارد به این مسأله نیز توجه می دهند که “مجاهدان راه خدا چه شهید شوند، چه پیروز، سعادتمند هستند.

ما از این نکته برای رسیدن به حقیقتی به عنوان « فرهنگ شهادت» باید استفاده کنیم، به این معنی که “فرهنگ شهادت فراتر از شهادت است“. سعادتمندی مجاهدان پیروز راه خدا در کنار شهیدان این نکته را گوشزد می‌کند که علّت و راز سعادتمندی در مجاهدت فی سبیل الله است؛ اگر چه شهادت برای مجاهد فی سبیل الله، ره‌آوردی خاص دارد که به موقع به آن خواهیم پرداخت.

«ما از هیچ چیزی نمی ترسيم، وقتی که با خدا باشیم؛ برای اینکه اگر کشته شویم و با خدا باشیم، سعادتمندیم و اگر بکشیم هم سعادتمندیم.»[۲۲۶]                                           

«ما بندگان خدا هستیم و در راه او و در  سبیل او حرکت می کنیم و پیشروی میکنیم. اگر شهادت نصیب شد، سعادت است و اگر پیروزی نصیب شد، سعادت است.» [۲۲۷]                                                 

این جمله‌ها و نظایر آن در آثار حضرت امام(ره) هماهنگ با آیه‌ي شریفه‌ي قرآن است که مي‌فرمايد:

وَمَن يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيُقْتَلْ أَو يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا.[۲۲۸]

«و آن كس كه در راه خدا پيكار كند و كشته شود يا پيروز گردد، پاداش بزرگي به او خواهيم داد.»   

و نیز برگرفته از منطق متعالی قرآن كريم در آيه‌ي۵۲ سوره‌ي توبه است كه مي‌فرمايد :

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ

«بگو آيا براي ما جز يكي از دو نيكي را انتظارداريد؟»

پایان‌سخن در این قسمت آنکه از نظر‌ایشان شهادت، عزّّت و حیات انسان است.

«از خدا بخواهید که شما را توفیق بدهد، توفیق شهادت بدهد، توفیق عزّت؛ شهادت، عزّت شماست»[۲۲۹]

« از شهادت نترسید و نمی ترسید. شهادت عزت ابدی است؛حیات ابدی است.»[۲۳۰]                         

۳/۲- تحصيل رضاي خدا، مهمترین فضیلت شهیدان   

مجموعه‌ای از اوصاف و فضایل در كنار هم قرار مي‌گيرندتا شخصیت شهید را رقم می‌زنند. یکی از آن فضایل بارز كه نقش اساسی و محوری دارد، همانا حاكم نمودن رضايت الهي در اجراي امور و اَعمال است.

از نظر امام خمینی (ره) فضیلت مندترین ویژگی شهید آن است که فقط برای رضای خدا فعالیت می‌کند و تیغ از پی حق می‌زند و در عمل خود ارضاي خویش و یا خوشایند غیر خدا را در نظر ندارد:

«…همهي اینها ارزشمند است و بسیار ارزشمند، لکن آن اخلاق و محبت شما و آن ایثار در راه خدا، بالاترین ارزش است برای شما»[۲۳۱]                                                                                                                        

 از نگاه ایشان آنچه به عمل حضرت علی (ع) و ضربه‌ي جاودانه‌ي او بر پیکر      سرکرده‌ي کفر در جنگ خندق- عمروبن عبدود- ارزش بسیار داده و آن را معادل عبادت جنّ و انس نموده است، اخلاص و خدابینی آن حضرت بود، نه نفس عمل ایشان.

«شمشیر علی بن ابیطالب سلام الله علیه و فرود آوردن شمشیر به دشمن، آن شمشیر را ضربه زدن و او را کشتن.

این امری است که در همه جا واقع می شود و بسیاری از اشخاص این اعمال را کرده و می کنند. ارزش به اینها نیست. ارزش به آن است که در قلب علی بن ابیطالب چه میگذشته است.»[۲۳۲]

طبیعی است که اخلاص، صفت ممتاز و اصیلی است که در روح و شخصیت آدمی تأثیرشگرفی دارد و خود موجب و مولّد فضایل دیگری از قبیل گذشت، شوق به خدمت، بی توقّعی، گمنامی و بی نام و نشانی است.

براهل نظر پوشیده نیست که منتهی الیه مقام اخلاص با مقام عالی«عصمت» متحد است. به‌همین خاطراست كه در قرآن کریم نیزگاهی شاهد توصیف برخی پیامبران به برخورداری از مقام اخلاص هستیم.به عنوان نمونه:

وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَّبِيًّا.

« در اين كتاب (آسماني) از موسي ياد كن، كه او مخلص بود، و رسول و پيامبر والامقامي.»[۲۳۳]

اهل تحقيق مي‌دانند كه مقام اخلاص در بالاترين حد خود، مساوي با عصمت است.  

   در هر حال از نظر ایشان مقام اخلاص، به رزمندگان و شهیدان ارزش و اعتباري می‌دهد، که با هیچ معیار و میزانی نمی‌توان آن را اندازه‌گیری نمود:

« شما این اخلاصتان و این شهادت طلبی و این ایثارتان برای خداست که ارزش به شما داه است، و ارزش آن را هیچ معیاری نمیتواند اندازهگیری کند.» [۲۳۴]                                      

«…شما عزیزان، بدون ادّعا، بدون توقع مدح و ثنا و بدون توقع پاداش، تعهد خودتان را به اسلام و قرآن ثابت کردید.»[۲۳۵]

۴/۲- راز دلاوری اهالی فرهنگ شهادت 

از مهمترین مسايل درباره‌ي شناخت پیروان فرهنگ شهادت آن است که بدانیم آنان این همه دلاوری وشجاعت را چگونه تحصیل کرده‌اند؟

   استقامت و پایداری در فرایند ظالم ستیزی و مبارزه با ستمگری و ستمگران، نیازمند شجاعت و بی باکی است. دلاورانه به دشمن تاختن وجان عزیز را در کف‌نهادن، در شرایط خاصی حاصل می شود و محصولِ نگرهای ویژه به زندگی و عاقبت کار است. به دیگر سخن، این امر با اعتقاد آدمی و نحوه‌ي نگاه او به آفرینش و همچنين عاقبتطلبي انسان ارتباط مستقیم دارد.

مؤمن به دنبال تحصیل سعادت است. اگر ترس و هراسی داشته باشد به خاطر نگرانی از عدم وصول به سعادت است. وقتی ورود به فرهنگ شهادت، اعم از کشته شدن و یا مجاهده در راه خدا سعادت او را تضمین می کند، دیگر ترس و هراس برای او معنا ندارد.

« ما ازهیچ چیز نمیترسیم وقتی که با خدا باشیم؛

برای اینکه اگر کشته بشویم وبا خدا باشیم، سعادتمندیم؛

. و اگر بكشيم هم، سعادتمندیم.»[۲۳۶]

بنابراین یکی از اسرار دلاوری اهالی این فرهنگ آن است که خود را با خدا همراه  می دانند، در نتیجه سعادتمندی خود را قطعی می انگارند.

سرّ دیگر آن است که مؤمن، مرگ را پایان راه نمیداند و به جهان دیگر اعتقاد عمیق دارد.

« از شهادت نترسید ونمیترسید. شهادت، عزّت ابدی است، حیّات ابدی است.

آنها از شهادت بترسند که مردن را تمام می دانند و انسان را فانی. »[۲۳۷]                                                                 

از جمله‌ي فوق روشن می‌شود که اهالی فرهنگ شهادت، تابع انسان شناسی خاصّی هستند که در آن، انسان باقی و ماندگار است. همچنان كه در این باره می‌فرمایند:

 خَلِقْتُُْ لِلْبَقاء لالِلفَناء.[۲۳۸]

«برای ماندن آفریده شدید، نه برای از بین رفتن و نابود شدن.»

نکته!

ممکن است گفته شود که انگارهي جاودانگی انسان، چگونه با آن همه احادیث وآیات که در باب فنا و ناپایداری زندگی انسان وجود دارد، قابل جمع است؟ آیا جز این است که جز ذات لایزال الهی، همه از بین می‌روند؟

                            و آنکــه تغیّـر نپـذیرد تـويي

                                  آنکــه نمردهست و نميرد تـويي           

باید دانست که در فرهنگ اسلامی آنچه در باب فنا و زوال آدمی است راجع به فنا‌ي زندگی دنیایی اوست. همه‌ي آن آیات و احادیث درصددند تا به آدمی این واقعیت را تذکر دهند که زندگی دنیا، دايمی نیست. پس نباید دنیا همه چیز انسان شود و خدا فراموش گردد. مؤمن باید بداند که این دنیا محل گذر است و سرایي برای اقامت و استقرار تلقی نمی‌شود.

إِنَّ لله مَلَكاً يُنَادِي فِي كُلِّ يَوْمّ:

 لِدُوالِلْمَوْتِ،

وَاجْمَعُوالِلْفَنَاءِ،

 وَابْنُوا لِلْخَرَابِ.[۲۳۹]

«خداوند فرشته‏اى دارد كه همه روز بانگ ميزند:

بزاييد براى مرگ،

و گرد آوريد براى فنا،

و بنا كنيد براى ويران شدن.

يعنىسرانجام كار جهان چنين است و هيچ چيز پايدار نمى‏ماند.»

به دیگر سخن، این تعبیرات نه تنها در صدد بیان ناپایداری انسان نیستند، بلکه در صددند تا انسان را نسبت به حقیقت جاودانه‌ي او که به این دنیا محدود و مقیّد نیست، آگاهی دهند و او را از اینکه خود را محدود به این خاکدان بداند، بر حذر بدارند.

به‌طور کلی از نظر ایشان باورداشت ماوراي طبیعت و جریان زندگی جاودان انسان در آن، پس از رهیدن از زندان طبیعت، یکی از دلایل نترسیدن مجاهدان و مؤمنان واقعی از مرگ، و بلکه استقبال آنان از مرگ سرخ است.

      مرگ اگر مرد است گو نزد من آی       تا در آغوشش بگیرم تنگ، تنگ

      من از او جانـی ستانـم، جاودان      او زمن دلقـی ستانـد رنگ، رنگ

ابيات فوق، را با این جمله‌ي حضرت امام(ره) قیاس کنید که فرمودند:

«شهادت، حیات ابدی است.»

ایشان درجای دیگر می فرمایند:

« آقای ما فرمود:

وَاللهِ لَاِبنُ اَبی طالبٍ آنسُ بِالمَوتِ مِن الطِّفلِ بِثَدی اُمِِّّه….

سوگند به خدا که اُنس فرزند ابی طالب با مرگ افزونتر از اُنس طفل به پستان مادرش است.

ایشان فرمودند:

ما البته نمی توانیم چنین ادعایی بکنیم. لکن ما شیعهي او هستیم.

ما اگراز مرگ بترسیم معنایش این است که ماوراءالطبیعه را قبول نداریم.»[۲۴۰]   

از مجموع مطالب فوق این نتیجه به دست می‌آید که سرّ نهراسیدن اهالی فرهنگ شهادت از مرگ به موارد زیر بر می‌گردد: 

۱- نوع نگاه به انسان و اینکه انسان موجودی ماندگار و ابدی است.

۲- قبول داشتن ماوراءالطبیعه.

۳- باورداشت معاد و روز واپسین.

۴- وصولبهسعادتیقینیدرصورتیکهباخداباشیم؛چه بکشیم و چهکشته شویم.

اصولاً نگاه امام خمینی (ره) به شهادت و فرهنگ آن، نگاهی ماورايی و در چارچوب حقایق وحیانی بود، به همین دلیل در منطق ایشان اینکه تصوّر شود شهیدی برای تحصیل زندگی و رفاه دنیوی حرکت کرده باشد معنا ندارد.

« آیا مردم ایران هم مثل شورشیهای شوروی فریاد میکردند  و علف می خواستند؟!  فریاد می کردند و دنیا می خواستند؟ جوانهای ما برای اینکه یک زندگی مرفهی در دنیا داشته باشند خون می دادند؟ این میشود که یک کسی خودش را بکشد که زندگیاش خوب باشد؟ یا خیر این یک نهضتی الهی بود.»[۲۴۱]     

۵/۲- روحیهي  « شهادت طلبی»

یکی دیگر از محورهای مورد توجه حضرت امام(ره) در مباحث فرهنگ شهادت، روحیه‌ي شهادت طلبی و جنبه‌هاي مرتبط با آن است. ایشان به این مسأله،  از زوایای مختلفی نگریسته‌اند:

 1/5/2- دعا کردن برای درک فیض شهادت

حضرت امام خمینی(ره) با توجه به ارزش والای شهادت در فرهنگ اسلامی و نیزجایگاه متعالی شهید در نظام آفرینش -که مقام نظاره به وجه الهی است- معتقد بودند که باید توفیق شهادت را برای خود از خدای متعال خواست:

«دراین دل های شب، با خدای تبارک و تعالی مناجات کنید. از خدا بخواهید که شما را توفیق بدهد.

توفیق شهادت بدهد، توفیق عزّت ؛  شهادت عزّت شماست.»[۲۴۲]

می دانیم که طلب شهادت از خدا برای خویشتن، در دعاهای مأثور ما امری آشنا و مضمونی مکرّر است و آدمی زمانی می‌تواند این دعا را بر زبان جاری کند که شهادت برای او مطلوبی محبوب باشد و در واقع روحیه‌ي  او شهادت طلب و شهادت‌دوست شده باشد.

۲/۵/۲- التماس دعا از دیگران  برای نيل به شهادت

کسی که با سخنرانی‌ها و نوشته‌های امام(ره) آشنا باشد، می‌داند که یکی از مضامین مکرّر در سخنان ایشان آن است كه “مردم از من مي‌خواهند تا براي شهيد شدن آنان دعا كنم”. امام(ره) همواره اين مسأله را با افتخار نقل کرده و آن را از دلایل رشد معنوی و بالندگی دینی و انسانیِ در خواست کنندگان قلمداد نموده‌اند و از این طریق به بسط روحیه‌ي  شهادت طلبی دامن زده  و با جملاتی تحسین آمیز طالبان این دعا را ستوده‌اند.

مخفی نماند که ايشان در هیچ موردی نفرمودند که “من هم برای شهید شدن آنان دعا می‌کنم” ، در اکثر موارد اشاره نمودند که “من برای پیروزی و بقاي عمر آنان دعا می‌کنم”.

چنانکه پیش از این نیز گفته‌ایم، در فرهنگ ما شهادت را برای خود خواستن امری مستحسن و مأنوس است،  اما خواستن آن برای دیگران از خداوند متعال، مألوف نیست. این خود دلیلی است بر اینکه شهادت، مقصود بالاصاله و بالذات نيست بلکه آنچه مقصود بالذات و مطلوب علی الاطلاق است، فرهنگ وگفتمان شهادت است.

۳/۵/۲- ثمرهي  روحیهي « شهادت طلبی»

در برخی فرموده‌های امام (ره)، عشق و شوق به شهادت، عامل پیروزی ملّت و قرین « ایمان به خدا» قلمداد شده است.                                                                                                           

« آنچه کشورما را، ملّت ما را پیروزکرد، ایمان به خدا وعشق به شهادت بود؛ عشق به شهادت در مقابل کفر، در مقابل نفاق، برای حفظ اسلام، برای حفظ قرآن کریم.»[۲۴۳]

جالب آن است که از نگاه ایشان این عشق یک عشق انفاقی و از قبیل خواستن معشوق برای خود نیست. عشقی است کاملاً هدفدار، كه اهداف آن بسی متعالی و خردمندانه است.

مثلاً در همین فراز، عشق به شهادت، با هدف نابودسازی کفر و نفاق و برای حفظ اسلام و قرآن، در وجود فرد متحقق می شود و اوج می گیرد.

۴/۵/۲- «شهادت طلبی» معلولِ تحول فرهنگی و فکری

روحیه‌ي شهادت طلبی، چیزی نیست که بدون مقدمات و عوامل مؤثر، بر وجود کسی مستولی شود. توکل به خدای بزرگ در میان ملت ما موجب تحوّلی عظیم شد، که یکی از برکات ‌آن تحول، پیدا شدن‌« عشق به شهادت» ‌در‌جان و اندیشه‌ي‌ملّت ماست:

« رمزپیروزی، اتکّال به خداوند بود که تحوّلی را در ملّت ما ایجاد کرد. تحوّل بیسابقهای که شهادت را برای خودسازی خود سعادتی دانستند. جوانهای ما الان هم پی من میآیند و استدعا میکنند که از خدا بخواهید ما شهید بشویم.»[۲۴۴]

۵/۵/۲- «شهادت طلبی» امتیاز مکاتب توحیدی، بویژه اسلام

مکاتب توحیدی و در رأس آنها اسلام، به دلیل اعتقاد به عوالمی بالاتر و نورانی‌تر از این عالم طبیعت، شهادت را برای آدمی فیض و فوز عظیم می دانند و همین نقطه‌ي  تمایز این مکاتب نسبت به مکاتب الحادی و بشری است.

« یکی از تفاوتهاي مکتب اسلام و مکتب توحید، با مکتبهای انفرادی الحادی، این است که رجال این مملکت شهادت را برای خودشان فیض عظیم میدانند:

يَا لَيتَنِي كُنتُ مَعَکُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا.

از شهادت استقبال میکنند، چون قايل هستند به این که مابعدِ این عالم طبیعت، عالمهايي بالاتر و نورانیتر از این عالم وجود دارد.

مؤمن در این عالم در زندان است وبعد از شهادت، از زندان خارج میشود.»[۲۴۵]                      

۶/۵/۲- « شهادت طلبی» نشانهي پیشرفت و تعالي

شهادت خواهی در منطق امام خميني(ره) نه تنها حاکی از نا امیدی و دلسردی از دنیا و زندگی- و درواقع گویای انزوا و خمودی روح – نیست، بلکه نشان پیشرفت و تعالی فرد شهادت طلب است.

« مرتّب از من میخواهند که شما دعا کنید ما شهید بشویم، من هم دعا میکنم که پیروز شوید و ثواب شهادت را داشته باشید.

 این روحیّه، موجب پیشرفت است. جدیّت کنید که این روحیه محفوظ باشد.»[۲۴۶]            

۷/۵/۲- « شهادت طلبي» و دلاوری زنان

   امام خمینی (ره) از جمله متفکران بزرگ دینی است که درباره‌ي مقام زن، منزلت و جایگاه او و احقاق حقوق زنان اندیشه‌های نابی مطرح فرموده‌اند که بررسی آن مجالی دیگر می‌طلبد، اما آنچه در اینجا قابل ذکر است، آن است که ایشان، وجود این روحیه را در خانم‌ها برخاسته از نور ایمان می دانند و از آن به معجزه تعبیر می‌کنند.

« این معجـزه است که خانـمها در مقـابل تانک و تـوپ مسلسلها ایستادگی کردند و از هیچ چیز نهراسیدند.

این نـور ایمان، قـرآن و اسـلام است که در دلهای شما، درقلوب همهي ملت ایران جلوه کرده است.

این نور ایمان است که شما خانمها هم از شهادت نمیهراسید.»[۲۴۷]

۸/۵/۲- ارتباط شهادت طلبي با کشوردوستی و دین خواهی

ایشان، روحیه‌ي شهادت طلبی را روحیه‌ای ارزشمند و در مسیر نجات اسلام وکشور می دانند.

« من امیدوارم که این روحيه دراین ملّت باقی باشد….روحیهي بسیار ارزشمندی است؛ شهادت طلبی است وخود را به حلقوم مرگ انداختن برای نجات اسلام وکشور.

 خداوند این روحیه را به همه عنایت  کند.»[۲۴۸]

از مجموع فرازهای پیشین برمی آید که امام(ره) ضمن خرسندی از وجود این روحیه در میان افراد ملت، سعی در پربارکردن معنا و محتوای آن به لحاظ هدفمندی و کاربردی داشتند و خواهان ظهور این روحیه در میان همه و پایداری و ثبات آن بودند.

سرّ این رویکردهای امام آن است که ایشان «روحیهي شهادت خواهی» را معلول اعتقادات صحیح وتخلّق به ارزشهاي اخلاقی میدانستند و آن را شاخصی صادق برای نشان دادن ایمان افراد و درجات آن قلمداد می‌نمودند.

۹/۵/۲- ثمرهي خون شهیدان

شهادت در معارف اسلامی از منزلتی عظیم برخوردار است.

با تأمل و بررسي  در اندیشه‌ي امام(ره) در مي يابيم كه اين بزرگوار صرفاً  به بيان منزلت‌ها و فضیلت‌ها  اکتفا نكرده و در مواضع گوناگون از ثمرات و نتایج خون شهیدان در طول تاریخ اسلام و تشیّع – و یا شهیدان انقلاب و دفاع مقدّس- یاد کرده‌اند، که به چند مورد مهم‌تر آن اشاره می‌كنيم

الف: ترویج دین

از نگاه ایشان یکی از مهم‌ترین وظایف اهل ایمان، ترویج و تبلیغ دین است. وظیفه‌ای همگانی که فرد و جامعه‌ي اسلامی باید در انجام آن کوشا بوده و برای آن برنامه داشته باشد.

یکی از کارکردهای خون شهیدان، تبلیغ و ترویج دین بوده است.

« ما در راه اسلام باید از این شهدا بدهیم. اسلام از روز اول که ظهورپیدا کرد با شهادت، این دین حنیف را ترویج کرد.»[۲۴۹]

« از اوّل، اسلام با شهادت پیش برده و حالا هم می بینیم که جوانهای ما شهادت را میخواهند.                                 

ب: نجات ملت

«ما اگر چه شهدای گرانمایه و جوانان برومندی را از دست دادیم و برادران و خواهران معلول و ناقصالعضو بهجای گذاشتیم…  ولی درعوض ملّتی بزرگ را نجات دادیم.»[۲۵۰]

     به وضوح می بینیم که دراندیشه‌ي ایشان آرمان مقدس نجات ملت، می‌تواند این همه شهادت‌ها و مصايب و خسارات وارده را توجیه نماید. این بدان معناست که دینی که امام از آن دم می زند دینی اجتماعی است و پیرو این دین درباره‌ي جامعه‌ي خود باید قبول مسؤولیت نماید. در اندیشهي ایشان مسلمانی با بیقیدی دربارهي اجتماع و انزوای فکری وعملی از جامعه، سازگار نیست و مسلمان تحت هر شرایطی موظف است تا برای نجات ملت و جامعه‌ي خویش، دست از جان خود بشوید و طعم شيرین شهادت را بچشد.

ج: حفظ مقاصد اسلامی

در منطق فکری امام(ره)، اسلام و دین حرف اول را می زند. حفظ دین و مقاصد دینی اصلی لایتغیّر است.

چنانکه پیش از این نیز گفته ایم مثلاً تقیّه از نظر ایشان تا موقعی جایز است که برای حفظ دین باشد و یا به دین ضرری نرساند، در صورتی که به دین آسیب برساند جایز نیست، زیرا تقیّه برای حفظ دین تشریع شده است.

خون شهیدان که به تبع خون حضرت سیدالشهدا(ع) ریخته شده است، مردم را برای اسلام و حفظ مقاصد اسلامی مهیّا نموده است.

« این خون سیدالشهداست که خون های همهي ملّتهای اسلامی را بهجوش میآورد و این دستجات عزیز عاشوراست که مردم را به هیجان میآورد و برای اسلام وحفظ مقاصد اسلامی مهیّا میکند.»[۲۵۱]                 

د: بازماندگان شهدا

یکی از محورهای مهم در بیانات و آثار امام(ره)، تکریم بازماندگان شهدا است. ایشان افزون بر آنکه تأسی به حرکت شهیدان و ترویج آموزه‌های فرهنگ شهادت را مورد تأکید فراوان قرار می‌دادند، خدمت به خانوادههای شهدا و کار برای تسلّی خاطرآنان، ارج گذاری به مقام شامخ شهیدان واموری از این دست را از وظایف مهم وکارهای پرثواب و ارزشمند قلمداد می نمودند؛كه اصولاً تأسیس بنیاد شهید و توجه‌ي ویژه به آن را باید در همین راستا ارزیابی نمود.

ه: لزوم ابراز عواطف به بازماندگان شهدا و تحذیر از شکستن دل آنان!

 امام خمینی(ره) در اواخر عمر مبارکشان فقط به تقاضای دیدار عمومی بازماندگان شهدا با ایشان پاسخ مثبت می‌دادند.

فراموش نمی‌کنیم که اولین سخنرانی خود را پس از بازگشت به میهن در کنار مزار پاک‌باختگان شهید انقلاب اسلامی در بهشت زهرا  انجام داده و اولین جملات را در این سخنرانی به ابراز احساسات و عواطف نسبت به مادران، پدران و بازماندگان شهیدان اختصاص دادند.

ایشان كارگزاران دولتي خود را از اینکه حتی کوچك‌ترين اهانت و بيان كلمه‌ي درشتی به بازماندگان شهدا و دیگر بازیگران عرصه‌ي فرهنگ شهادت، بگویند بشدّت منع فرمودند:

« مبادا یک کلمهي درشتی گفته شود به این بازماندگان شهدا، ویا این معلولین، ویا کسانی که عايلهي معلولین هستند.» [۲۵۲]                                                                                           

در آستانه‌ي نوروز ۱۳۵۹ به مردم تذکر دادند که مبادا سفرهای نوروز و جشن و شادی شما دل خانواده‌های شهیدان را بیازارد!

« شما فرض کنید که چند روزی هم سفر کردید و به عیش و عشرت برگزار کردید. بالاخره این سفر چند روز است و تمام می شود. اما این اثری که این سفرها و این عشرتها و این عیشها و این عید گرفتنها در قلب خستهي مادرها وخواهرها میگذارد، آن اثر باقی است وخدای تبارک وتعالی این قلوب را که در حضور او اثر بر آن واقع شدهاست، توجه به آن دارد.»[۲۵۳]

و: خدمت به بازماندگان شهدا

از نظر امام(ره) خدمت به بازماندگان شهدا، خدمت به شهیدان تلقی میشود و چون شهیدان از همهي افراد برتر و با فضیلتترند، خدمت به آنان نیز از همهي خدمات ارجمندتر است. درست به همین خاطر که « بنیاد شهید » از نگاه ایشان از همه‌ي مجموعه‌ها و نهادها و سازمان‌ها با فضیلت‌تر است.

« خدمت به شهید، ارزشش بیشتراز همهي خدمتهاست.

بنیاد شهید از همهي بنیادها افضل است، برای اینکه شهید از همه افضل است.»[۲۵۴]                                                                                               

 ز: هشدار نسبت به سوء استفاده از خون شهیدان

به همان مقدار که شهیدان، مقدّس و محترمند، خدمت به بازماندگان آنان نيز والاترین خدمت‌هاست، حتی مجموعه‌ای که به این مهم همت می‌گمارد ارجمندترین مراكز، سازمان‌ها و بنیادهاي كشور است.

سوء استفاده از خون شهیدان و عنوان و نام آنان برای اهداف شخصی از قبیل مقام، قدرت و ثروت و کلیهي اهداف غیرالهی، در اندیشهي امام از کثیفترین و قبیحترین کارهاست که نشان از غلبه ي روح حیوانی بر انسان دارد و آدمی را از حالت شریف انسانی خارج نموده، به حضیض سبعیّت وحیوانیت میکشاند.

 « ای پاسداران، ای ارتشیان، ای ژاندارمری و ای سایر قوای مسلح نظامی و انتظامی و ای رؤسای هرجا که هستيد، هر قبیله که هستيد و ای استاندارهای سراسر کشور! در معرض امتحان هستيد.

مبادا با خون اینها برای خودتان بخواهید مقامی درست بکنید!

   خدا نکند که شما بخواهید دیگران خون خودشان را بدهند و شما مقامتان بالاتر برود.

خدا نکند که همچو حیوانی در باطن شما باشد و شما خیال کنید که انسانید!

بشر در معرض امتحان است.»[۲۵۵]           

از اين فرمايش زيبنده و هشدار دهنده‌ي حضرت امام(ره) مي‌توان چنين استنباط نمود که « سوء استفاده از خون شهیدان» خطری است که همه‌ي افراد ، اقشار، مقامات و صاحب‌منصبان را تهدید می کند و در این باره استثنایی وجود ندارد و نام بردن امام(ره) از این افراد از باب تعمیم است و نه از باب حصر بر آن مصادیق.

به نظر می رسد که یکی‌از‌مصادیق بسیارخطرناک« سوء استفاده‌از‌خون شهیدان»، استفاده‌ي ابزاری از شهیدان،  تحمیل کردن خود، توجه كردن به مقاصد خودخواهانه و منفعت‌جویانه، حاكم كردن اندیشه‌های خود بر این ذوات مقدس و حقیقت‌های گرانقدر… باشد؛ آفتی که خواص را بیش از عامّهي مردم تهدید میکند.

شایسته مي‌نمايد این قسمت را با جمله‌ای دردمندانه، مناجات‌گونه و خواهش‌گرانه از حضرت امام(ره) به پایان بریم.

« خداوندا! من از پیشگاه مقدس تو عذر ميخواهم که کودکان و جوانان عزیز،  خود را فدا کنند و ما بهره کشی نماییم.»[۲۵۶]

خوانندهي محترم!

هر چند اين دفتر به فضل و توجهي الهي در موضوع تحليل فرهنگ شهادت بهسامان آمد و باعنايت ارواح طيّبهي شهداي معظّمِ انقلاب و دفاع مقدس به پايان رسيد و حكايت همچنان باقي است؛ اما مهمتر  آنكه انتظار داريم ارزشها، آموزهها و فرهنگ بيبديل شهيد و شهادت به نسلهاي آينده نيز انتقال يابد و زمينهها و بسترهاي مناسب و مطلوبتري براي اين موضوع و بسط و تعميق اين مباحث و رويكردهاي آن بيش از پيش فراهم آمده ببينيم.

به اميد آن روز و روزهاي پراز شكوه، اقتدار، عظمت و توسعهي مباني عميق اسلام و فرهنگ انسانساز حماسه، ايثار، شهيد وشهادت.                                ان ربي قريب مجيب…

فصل چهارم

نتیجه گیری نهایی

نتیجه گیری نهایی

از مجموع مباحث مطرح شده در این کتاب و با توجه به پرسش های تحقیق که در مقدمه‌ی مؤلف آمده است، مطالب زیر را می‌توان نتیجه گیری نمود:

“فرهنگ شهادت” عبارت است از:

 از نگرش ها، گرایش ها و رفتارهای نهادینه شده‌ی همگن، متوازن و منسجمی که آدمی را به انتخاب ارزش والای شهادت سوق می دهد.

تحقیق درباره‌ی فرهنگ شهادت میدانی وسیع تر از فقه می طلبد. ما با بررسی عباراتی از فقهای مذاهب اهل تسنن و فقهای مذهب شیعه، خواننده ی محترم را به این حقیقت رسانده ایم که فقهای ما در صدد تعریف “شهید” ی هستند که احکام خاص فقهی خود- سقوط غسل و کفن-  را دارد.

تحقیق وبررسي در این حوزه ، ما را به دو نکته‌ی زیر می رساند:

نکته اول: کسانی هستند که از نظر فقهی شهید محسوب می شوند اما تعلقی به فرهنگ شهادت ندارند، مانند کسانی که به انگیزه های دنیایی و نفسانی وارد جنگ شده و در نهایت کشته می شوند.

نکته دوم: عده‌ی فراوانی از مؤمنان واقعی در فرهنگ روایی ما شهید محسوب می‌شوند که در فتاوای فقها بر آنان عنوان شهید، اطلاق نشده است.

البته مخفی نماند که فقهای ما فراتر از فقه و به عنوان اندیشمندان و متفکران دینی در این باره رأی زده اند که باید از مطالب آنان استفاده شود.

همینطور که در صفحات این کتاب متذکر شده ایم ویژگی های اهالی فرهنگ شهادت در قرآن کریم بیش از آن است که در کمند بضاعت اندک راقم این سطور آید اما اهم مواردی که مطرح نموده ایم  عبارت است از:

۱– اهالی فرهنگ شهادت مورد عنایت ویژه ی خدای متعال هستند.

۲– زندگی ابدی دارند.

۳– جهاد را برای خود خیر ونیکی می دانند.

۴–  اندیشه‌ی آنان کاملاً توحیدی است و در جهان غیر خدا، یاری نمی‌شناسند و هر دو جهان را به پای یکی می ریزند.

۵– عمل آنان فقط فی سبیل الله است.

۶– به حاکمیت دین و توسعه‌ی قلمرو دین و رفع فتنه و رهایی مستضعفان می‌اندیشند.

۷– محور و مدار آنان حق است و به همین خاطر حتی در میدان نبرد تابع قوانینی عادلانه، برحق و منصفانه هستند.

۸– برای خدا دوست می دارند و برای خدا دشمنی می کنند و می ستیزند.

۹– قاطع، صبور، شجاع، منظم ، همدل، جوانمرد و وفادارند.

۱۰– در راه خدا هجرت می کنند.

۱۱- امیدوار، بانشاط و امیدبخش به دیگران هستند و …

۱۲- با وجود این از آنجا که بندگان خدا هستند وشیطان رجیم سوگند خورده است که دست از سر بندگان حق برندارد، اینان نیز در معرض خطر هستند و آسیب هایی، این فرهنگ و پیروان آن را تهدید می کند.

با ارایه ی یک بحث تحلیلی و مبسوط به این نتیجه رسیدیم که عمل قهرمانانه حضرت سیدالشهدا، حسین بن علی(ع)،منطبق برقواعدعام دینی و فقهی ونهضت آن حضرت، دانشگاهی برای ارایه ی دروس فرهنگ متعالی شهادت است.

۱- ایشان برای انجام یک مأموریت خصوصی قیام نکردند ،گر چه به مقامی اختصاصی و منحصردست یافتند- مقام ثاراللهی-.

۲- بادقت در گفتار و عمل امام حسین(ع)می توانیم  عناصر و مؤلفه‌های فرهنگ شهادت را در حوزه‌ی آموزه‌های اعتقادی و هم در صحنه‌ی روابط اجتماعی و آموزه های اخلاقی استخراج نموده و برای زندگی خود درس هایی ارزنده و فراموش نشدنی بگیریم؛ کار ارزشمندی که امام خمینی(ره)، رهبر کبیر و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران در بهترین وجه و عالی ترین سطح آن را انجام داده‌اند.

۳- فرهنگ شهادت مانند هر فرهنگ دیگری بر پاره ای از آموزه های اعتقادی استوار است. این آموزه های اعتقادی در زندگی و نهضت امام حسین(ع) به عنوان “معلم بزرگ فرهنگ شهادت” قابل دسترسی است.

بی گمان فرهنگآفرینترین بنیادهای اعتقادی در حماسهی شگفت انگیر کربلا عبارت از موارد زیر است :

۱- اعتقاد به وجود خدا و برخورداری از مقام ذکر الهی.

۲- اعتقاد به اینکه همه‌ی امور هستی در دست خداست و او لحظه‌ای از بندگان خود غافل نمی‌شود. قدرت، حکمت و رحمت خدای متعال بی‌کرانه است و همین امر نیز موجب توکل بر ذات لایزال و حقيقت مطلق اوست.

۳- اعتقاد به وجود قیامت و اینکه زندگی آدمی به این دنیای فانی محدود نیست .

۴– گذرا و فانی بودن دنیا و همه ی مظاهر آن.

در مورد “آموزه های اخلاقی فرهنگ شهادت در نهضت حسینی” مواردی را با استناد به گفتارهای امام حسین(ع) و حوادث کربلا خاطرنشان نمودیم.

حق طلبی و حق مداری، مقابله با تحریف دین، احیای دو فریضه‌ی امر به معروف و نهی از منکر، پایبندی به کرامت، شرافت و عزت انسان، شهادت طلبی و ناچیز انگاری مرگ، برخورداری از عرفان حماسی، صبر و پایداری، احترام به عهد و پیمان در عالی‌ترین شکل متصور، ایثار، وفاداری و فداکاری، نفی حرام خواری، علاقه‌مندی به دعا، عبادت و نماز، عدم استفاده‌ی ابزاری از دین، پیامبر دوستی و حب امیرالمؤمنین،بخشی از فضایل اخلاقی برخاسته از آموزه‌های اعتقادی فرهنگ شهادت هستند که در زندگی حسین بن علی(ع) و یاران با وفایش ظهور یافته و مورد اشارت ما در این اثر قرار گرفته‌اند.

در بخش پایانی کتاب ادعا شده است که فرهنگ شهادت در انقلاب اسلامی ایران ناشی از فرهنگ عاشوراست. برای این منظور به اثبات پیوند میان انقلاب خمینی و نهضت حسینی به دلایل و گواه‌های زیر پرداخته شده است:

۱- نهضت حسینی، الگوی انقلاب اسلامی بود. این مطلب با توجه به فرموده‌های امام خمینی (ره) اثبات شده است.

۲- روزهای ماندگار انقلاب اسلامی با مناسبت‌های عاشورایی، تقارن داشت.

۳- مفاهیم و مضامین عاشورایی در بسیاری از شعارهای انقلاب اسلامی حضور داشت.

۴- مجالس محرم و حسینیه ها، رسانه‌ی فراگیر و خودجوش انقلاب اسلامی بودند.

۵- دفاع مقدس هشت ساله، جلوه گاه پرشکوه ارتباط مردم انقلابی با فرهنگ عاشورا بود. در این مورد ۹ مورد به عنوان شاهد و گواه آورده شد كه كاملاً گویا و قابل قبول است.

در انتها در نیم نگاهی گذرا ، اندیشههای امام خمینی(ره) دربارهی شهیدان و فرهنگ شهادت مورد توجه قرار گرفته است.

۱– شهادت از نگاه ایشان “هنر مردان خداست” و فرهنگ آن همواره چه در جنگ و چه صلح و چه در عرصه‌ی نظامی و دفاعی و چه در عرصه‌ی اقتصاد و صنعت، سیاست و اخلاق، کارکرد خاص خود را دارد.

۲– درباره‌ی مقام شهید همین بس که “شهید نظر می کند به وجه الله”.

۳– شهیدان سعادتمندان واقعی هستند، که: “شهادت عزت ابدی است. حیات ابدی است.”

۴– مهم‌ترین ارزش شهیدان، تحصیل رضای خداست و ” ارزش آن را هیچ معیاری نمی تواند اندازه‌گیری کند.”

۵– دلاوری اهالی فرهنگ شهادت، برخاسته از این است که خود را با خدا و همراه او دانسته و در نتیجه سعادتمندی خود را قطعی می دانند و نیز مرگ را پایان راه نمی‌دانند و به جهان دیگر اعتقاد عمیق دارند.

۶– “روحیه‌ی شهادت طلبی” از محورهای مورد توجه حضرت امام(ره) در مباحث فرهنگ شهادت است که ایشان بر آن تأکید داشته و آن را راز پیروزی ملت و کشور، امتیاز مکاتب توحیدی، موجب پیشرفت و معلول تحول فکری و فرهنگی می‌دانند.

۷– از نگاه امام خمینی(ره) خون شهیدان ثمرات پایدار و ارزشمندی دارد که در این مورد به سه نكته‌ي زیر اشاره شده است:

الف: ترویج دین

ب: نجات ملت

ج: حفظ مقاصد اسلامی

۸– یکی از محورهای مهم در بیانات و آثار امام (ره)، تکریم بازماندگان شهداست.

۹– لزوم ابراز عواطف به بازماندگان شهدا وتحذیر از شکستن دل آنان  خدمت به بازماندگان شهدا و هشدار نسبت به سوء استفاده از خون شهیدان به عنوان مهم‌ترین موارد ، مورد اشارت واستناد قرار گرفتند.

خوب است به عنوان حسن ختام بار دیگر این گفتار امام خمینی(ره)را عبرت گیرانه و دردمندانه مرور نماییم:

« ای پاسداران، ای ارتشیان، ای ژاندارمری وای سایر قوای مسلح نظامی وانتظامی وای رؤسای هرجا که هستید هر قبیله که هستيد و ای استاندارهای سراسر کشور!

در معرض امتحان هستيد. مبادا با خون اینها برای خودتان بخواهید مقامی درست بکنید!

خدا نکند که شما بخواهید دیگران خون خودشان را بدهند وشما مقامتان بالاتر برود.

خدا نکند که همچو حیوانی در باطن شما باشد وشما خیال کنید که انسانید!

بشر در معرض امتحان است.»

                                              وآخر دعوینا ان الحمدلله رب العالمین

فصل پنجم

پی نویس، منابع، مآخذو

پينويس:

۱- در تدوين اين گفتار از تفسير راهنما، اثر جناب آيت الله آقاي هاشمي رفسنجاني و تفسير نور، اثر جناب حجت الاسلام والمسلمين آقاي قرائتي بهره‌هاي بسياري برده‌ام.

همچنين در انتخاب آيات از كتاب تفسير آيات جهاد، اثر سركار خانم فريده مصطفوي(خميني)  استفاده كرده‌ام.

۲- احاديثي با اين مضامين در جوامع روايي ما و اهل سنّت، وارد شده است:

    كنز العمال/ جلد ۳ / صفحه ۹۰

    تفسير ابن كثير/ سوره‌ي تكاثر

    غزالي در احياءالعلوم نيز بحث مبسوطي را در اين باره سامان داده است:

    محجه البيضاء في تهذيب الاحياء/جلد ۸

    كتاب ذكرالموت و مابعده/ الباب‌الثاني في طول‌الامل/ صص۲۴۴-  205

۳-    وقتي پيامبر(ص)، علي(ع) را از شهادت ايشان در آينده مطلع ساختند، پرسيدند:

چگونه بر اين امر صبر ميكني؟

علي(ع) پاسخ داد: اين از مواضع صبر نيست بلكه از مواطن شكر است.

       ( ر.ك به تفسير من هدي القرآن ذيل آيه‌ي دوم از سوره‌ي عنكبوت:

        احسب الناس ان يتركوا…)

۴-    وقتي امام حسين(ع) در شب عاشورا خطبهي شورانگيز خود را ايراد فرمودند، هر يك از ياران به  زباني اعلان وفاداري و بيعت مجدد نمودند تا اين كه قاسم بن الحسن(ع) پرسيد:

 آيا من هم جزو  شهيدان فردايم؟

امام(ع) پرسيدند: مرگ در كام تو چگونه است؟

پاسخ داد: از عسل شيرينتر است. 

        ( ر.ك به موسوعه صفحه ۴۸۶٫)

۵-  در آيهي ۱۹۵ بقره ميفرمايد:

    وَأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَهِ وَأَحْسِنُوَاْ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

    و در راه خدا، انفاق كنيد! و (با ترك انفاق)، خود را به دست خود، به هلاكت نيفكنيد! و نيكي كنيد! كه  خداوند نيكوكاران را دوست مي‏دارد.

۶-  البته در تعبيرات فقهاي اهل سنت، شهيد دنيا در مقابل شهيد آخرت و شهيد دنيا و آخرت، مورد تصور قرار گرفته بود. چنين شهيدي داراي اخلاص و قيد في سبيل الله نيست! اما روشن است كه چنين كسي از فضايل شهيدان بهرهاي ندارد و فقط در احكام ظاهري مانند سقوط غسل و كفن با آنان مشترك است.

۷-  براي اطلاع بيشتر از اين رويداد تاريخي:

    ( ر .ك به سيدهاشم رسولي محلاتي/  زندگاني حضرت محمّد(ص)    

        خاتمالنبيين/ صص ۲۵۴ -۲                    

۸-  ر.ك به: سوره ي بقره ، آيه‌ي۲۱۶/ سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي۱۹۶/  

     سوره‌ي نساء، آيه‌ي ۱۰۲/  سوره‌ي انفال، آيه‌ي ۷۷ /  سوره ي توبه  

   آيات ۱۰۲  و  119.

۹- در اين باره استاد فرزانه جناب علامه محمّدرضا حكيمي در آثار قلمي خود از جمله

     مجموعه‌ي ارزشمند “ الحياه “ مطالب و اسناد فراواني ارايه داده‌اند.

۱۰- اين مضمون در موارد فراواني از دعاها و كلمات معصومان (عليهم السلام) آمده

    است. از جمله امام حسين (ع) در دعاي عرفه:

ماذا وَجَد مَن فَقَدَكَ؟

وَ مَاالَذي فَقَد َمَنْ وَجَدَكَ؟

لَقَدخابَ مَن رَضِيَ دُونَكَ بَدَلاً وَلَقَدْ خَسِرَ مَنْ بَغي عَنكَ مُتَحَوِّلاً،

كَيْفَ يُرجي سِواكَ؟ وَ اَنْتَ ما قَطَعْتَ‌الاِحْسانَ،

وَكَيفَ يُطلَبُ مِن غَيرِكَ، وَ  اَنت َما بَدَّلْتَ عادَهَ‌الاِمتِنانِ.

« آن كه تو را نيافت چه يافته؟

و آن كه تو را يافت چه چيزي را از دست داده است؟

هركس به هرچه غير تو(وشهود و جمال تو)مايل شداز هر چيز محروم شد و هركه روي طلب   از تو گردانيد زيان‌كار گرديد.

چگونه چشم اميد به غير تو كند كه تو هرگز قطع احسان از بندگان نكرده‌اي و نخواهي كرد،

 وچگونه از غير تو چيزي طلبد، حال آنكه تو لطف و كرمت را تغيير نداده‌اي و نخواهي داد.»

فهرست منابع ومآخذ

اين كتاب به استفاده‌ي فراوان از آيات قرآن كريم مفتخر است.

(ترجمه‌ي آيات از حضرت آيت الله ناصر مكارم شيرازي است.)

۱- قرآن كريم با ترجمه‌ي حضرت آيت الله ناصر مكارم شيرازي‏‎،انتشارات مدرسه‌ي امام علي بن ابي طالب،قم،۱۳۷۸٫

۲- آويني، سيدمرتضي، گنجينه‌ي آسماني، نشر ساقي، چاپ اول، تهران،۱۳۸۱٫

۳- ابن شهرآشوب ،ابوجعفر محمدبن علي بن شهرآشوب المازندراني السروي، مناقب آل ابي طالب،دار الاضواء ،بيروت، ۱۴۰۵ ه ق.

۴- ابن كثير، عماد الدين ابوالفدا اسماعيل بن كثير القريشي الدمشقي، تفسيرالقرآن‌العظيم، دارالمعرفه، بيروت، ۱۴۰۲ه ق.

۵- اقبال لاهوري، محمّد(علامه)، كليّات مولانا اقبال لاهوري، (به كوشش عبدالله اكبريان راد) الهام، تهران، ۱۳۸۴ .

۶- امين، سيدمحسن. حماسه‌ي كربلا(ترجمه ي لواعج الاشجان توسط ناصرپك پرور)، بنياد بعثت، چاپ اول، تهران، ۱۳۶۶٫

۷- بهشتي، ابوالفضل، فلسفه وعوامل جاودانگي نهضت عاشورا، بوستان كتاب قم، ۱۳۸۲٫

۸- جزيري،عبدالرحمن، الفقه علي المذاهب الاربعه، مكنبه التجاريه، مصر، ۱۹۷۲م.

۹- حافظ شيرازي، ديوان اشعار(به اهتمام سيّد ابوالقاسم انجوي شيرازي) انتشارات جاويدان، تهران، بهار۱۳۶۱٫

۱۰- خامنه اي، سيّدعلي (آيت الله)، عطر شهادت (مجموعه‌اي از سخنان  و  پيام‌هاي  مقام  معظم  رهبري  پيرامون  شهيد و شهادت، خانواده‌ي شهيد و بنيادشهيد) نشر شاهد، چاپ دوم، تهران، ۱۳۸۰٫

۱۱- خميني، روح الله (امام)، ايثار و شهادت در مكتب امام خميني(ره)، تبيان:   دفتريازدهم،  موسسه ي تنظيم و نشرآثار امام خميني  با همكاري بنياد شهيد انقلاب اسلامي،  تهران، ۱۳۷۵٫

۱۲- خميني، روح الله(امام)، تحريرالوسيله، دارالعلم،  قم،  چاپ دوم،  بي تا.

۱۳- خميني، روح الله(امام)، توضيح المسايل.

۱۴- خميني، روح الله (امام)، درجستجوي راه از كلام امام، دفتر چهارم:  شهيد و شهادت (بيانات و اعلاميه‌هاي امام خميني از۴۱تا۶۱)، اميركبير.چاپ چهارم، تهران،۱۳۷۰٫

۱۵- خميني، روح الله(امام)، صحيفه‌ي امام،، موسسه‌ي تنظيم و نشرآثار امام خميني، نهران،۱۳۷۸٫

۱۶- خميني، روح الله(امام)، صحيفه‌ي نور(مجموعه رهنمودهاي امام خميني قدس سره)، سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي ايران،  تهران، ۱۳۶۹ .

۱۷- دشتي. محمّد، ترجمه‌ي نهج البلاغه،  انتشارات مشرقين، قم، ۱۳۷۹٫

۱۸- دهخدا، علي اكبر، لغت نامه، سازمان لغت‌نامه‌ي دهخدا.

۱۹- رسولي محلّاتي، سيدهاشم، زندگاني حضرت محمّد(ص)خاتم النبيين، انتشارات علميه اسلاميه، چاپ سوّم، ۱۴۰۷ه ق.

۲۰- رضواني،علي اكبر،فلسفه‌ي شهادت،  انتشارات هجرت، چاپ اوّل ،قم، ۱۳۶۲٫

۲۱- سنگري،محمدرضا، پيوند دو فرهنگ عاشورا و دفاع مقدّس، نشر ياقّوت، قم، ۱۳۸۱٫

۲۲- شهيد ثاني، الروضه البهيه في شرح اللمعه الدمشقيه،  تحقيق محمد كلانتر، انتشارات داوري،  قم، بي تا.

۲۳- شيخ صدوق،كمال الدين و تمام النعمه،  تحقيق علي اكبر غفاري،  موسسه النشر الاسلامي،  قم، بي تا.

۲۴- طالقاني، سيدعبدالرضا،  معارف قرآن.

۲۵- طباطبايي،محمدحسين(علامه)، الميزان، اسماعيليان، چاپ دهم، قم ،۱۳۹۴ه ق.

۲۶- طباطبايي يزدي، سيد محمدكاظم، عروه الوثقي،  اسماعيليان،قم، ۱۳۷۰٫

۲۷- طبرسي، ابوعلي فضل بن حسن، تفسير مجمع البيان (تصحيح و تدقيق سيد هاشم رسولي محلاتي)  داراحياءالتراث العربي، بيروت، ۱۹۸۶م .

۲۸- عمان ساماني (تصحيح وحاشيه‌ي سيدمصطفي آرنگ)  انتشارات حق بين، قم، ۱۳۷۲٫

۲۹- فهرستي، زهرا، تحقيق و ترجمه‌ي رساله‌ي تقيه‌ي امام خميني(ره)، پژوهشكده‌ي امام خميني و انقلاب اسلامي ، تهران، ۱۳۸۵٫

۳۰- فيض كاشاني،محسن(مولي)المحجه البيضاء في تهذيب الاحياء، دفتر انتشارات اسلامي، بي تا.

۳۱- فيض كاشاني،محسن(مولي)کتاب الصافی فی تفسيرالقران، کتابفروشی اسلامی، تهران۱۳۵۶٫

۳۲- طبرسي، ابوعلي فضل بن‌حسن، تفسير مجمع‌البيان(تصحيح وتدقيق سيد هاشم رسولي محلاتي)داراحياء، التراث العربي، بيروت،۱۹۸۶م ۱۳۵۶٫

۳۳- قرائتي، محسن، تفسيرنور، مركزفرهنگي درس‌هايي از قرآن، تهران، ۱۳۷۴٫

۳۴- قمي، شيخ عباس، سفينه البحار، انتشارات فراهاني، بي تا.

۳۵- كليني، محمدبن يعقوب (ثقه الاسلام)، اصول كافي(شرح وترجمه‌ي سيدجوادمصطفوي)، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت عليهم‌السلام، بي تا.

۳۶- گروه حديث پژوهشكده‌ي باقرالعلوم(ع)،موسوعه‌كلمات‌الامام‌الحسين(ع)،انتشارات اسوه، قم،۱۳۸۳٫

۳۷- مجلسي،ملامحمدباقر(علامه)بحارالانوار(تحقيق محمدباقربهبودي)دارالكتب الاسلاميه،تهران،۱۳۹۲ه ق.

۳۸- مجله‌ي فرهنگ ايثار ،شماره‌ي دهم.

۳۹ – محدثي، جواد، فرهنگ عاشورا، نشرمعروف، قم، ۱۳۷۴٫

۴۰- محقـق حلـي، ابـوالقاسم نجـم الدين جعفـربن الحسن، شـرايع الاسلام، دارالاضـواء، چاپ دوم، بيروت،۱۴۰۳ ه ق.

۴۱- مدرسي، سيد محمدتقي، تفسير من هدي القرآن، دارمحبي الحسين(ع)،  تهران، ۱۴۱۵ه ق.

۴۲ – مرتضوي، سيدضياء، عاشورا در فقه، دفتر تبليغات اسلامي قم، ۱۳۷۷٫

۴۳ – مصطفوي، فريده، تفسيرآيات‌جهـاد، موسسه‌ي‌تنظيم‌ونشرآثار امام‌خميني، چاپ اول،تهران،۱۳۸۴٫

۴۴ – مطهري،مرتضي، قيام و انقلاب مهدي(عج) از ديدگاه فلسفه‌ي تاريخ به ضميمه‌ي مقاله‌ي شهيد، چاپ سي‌ام، صدرا،۱۳۸۵٫

۴۵ – مغنيه، محمدجواد، الفقه علي المذاهب الخمسه، دارالتيارالجديد، بيروت، ۱۹۹۶م.

۴۶ – مولوي، جلال الدين (مولانا) ديوان شمس تبريزي(به كوشش منصور مشفق)، چاپ مروي، تهران،۱۳۷۱٫

۴۷  – مولوي،جلال الدين (مولانا)، مثنوي معنوي(تصحيح نيكلسون)، فارابي، تهران، ۱۳۷۰٫

۴۸ – نجفي،شيخ محمد حسن، جواهر الكلام، دارالكتب الاسلاميه، تهران،۱۳۹۲ه ق.

۴۹ – نجمـي،محمدصـادق، سخـنان حسيـن بن علي(ع)از مدينـه تا كربـلا، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ هفتم، ۱۳۶۱٫

۵۰ – هاشمي رفسنجاني، علي اكبر، تفسير راهنما(باهمكاري جمعي از محققان مركز فرهنگي معارف قرآن)، دفترتبليغات اسلامي قم، ۱۳۷۶٫

۵۱ – هندي، علاءالدين علي بن حسام الدين المتقي، كنز العمال في سنن الاقوال والافعال، مؤسسه الرساله، بيروت،۱۴۱۳ه ق.

حضرت امام خميني(ره):

از شهدا نمي‌شود چيزي گفت :

شهدا شمع محفل دوستانند.

شهدا در قهقه‌ي مستانه‌شان

و در شادي  وصولشان

 “عند ربهم يرزقون” اند

و از “نفوس مطمئنه”اي هستند

كه مورد خطاب

“فادخلي في عبادي وادخلي جنتي”

           پروردگارند.

اينجا صحبت عشق است و

عشق و قلم در ترسيمش بر خود

 مي شكافد.

                                            ( صحيفه ي نور ج۲۱ص ۳۲)

   نتیجه گیری نهایی

از مجموع مباحث مطرح شده در این کتاب و با توجه به پرسش های تحقیق که در مقدمه ی مولف آمده است مطالب زیر را می توان نتیجه گیری نمود:

“فرهنگ شهادت” عبارت است از نگرش ها، گرایش ها و رفتارهای نهادینه شده ی همگن، متوازن و منسجمی که آدمی را به انتخاب ارزش والای شهادت سوق می دهد.

تحقیق درباره ی فرهنگ شهادت میدانی وسیع تر از فقه می طلبد. ما با بررسی عباراتی از فقهاء مذاهب و فقهاء مذهب شیعه، خواننده ی محترم را به این حقیقت رسانده ایم که فقیهان ما در صدد تعریف “شهید” ی هستند که احکام خاص فقهی خود (سقوط غسل و کفن) را دارد. تحقیق در این حوزه از بحث ما را به دو نکته ی زیر می رساند:

نکته اول: کسانی هستند که از نظر فقهی شهید محسوب می شوند اما تعلقی به فرهنگ شهادت ندارند مانند کسانی که به انگیزه های دنیایی و نفسانی وارد جنگ شده و در نهایت کشته می شوند.

نکته دوم: عده ی فراوانی از مومنان واقعی در فرهنگ روایی ما شهید محسوب می شوند که در فتاوای فقها بر آنان عنوان شهید، اطلاق نشده است. البته مخفی نماند که فقیهان ما فراتر از فقه و به عنوان اندیشمندان و متفکران دینی در این باره رای زده اند که باید از مطالب آنان استفاده شود.

همینطور که در صفحات این کتاب متذکر شده ایم ویژگی های اهالی فرهنگ شهادت در قرآن کریم بیش از آن است که در کمند بضاعت اندک راقم این سطور آید اما اهم مواردی که مطرح نموده ایم  عبارت است از آنکه: اهالی فرهنگ شهادت مورد عنایت ویژه ی خدای متعال هستند. زندگی ابدی دارند. جهاد را برای خود خیر ونیکی می دانند اندیشه ی آنان کاملاً توحیدی است و در جهان غیر خدا، یاری نمی شناسند و هر دو جهان را به پای یکی می ریزند عمل آنان فقط فی سبیل الله است. به حاکمیت دین و توسعه ی قلمرو دین و رفع فتنه و رهایی مستضعفان می اندیشند. محور و مدار آنان حق است و به همین خاطر حتی در میدان نبرد تابع قوانینی عادلانه و برحق و منصفانه هستند. برای خدا دوست می دارند و برای خدا دشمنی می کنند و می ستیزند. قاطع، صبور، شجاع، منظم ، همدل، جوانمرد و وفادارند. در راه خدا هجرت می کنند. امیدوار، بانشاط و امیدبخش به دیگران هستند و …

با این وجود از آنجا که بندگان خدا هستند وشیطان رجیم سوگند خورده است که دست از سر بندگان حق برندارد، اینان نیز در معرض خطر هستند و آسیب هایی، این فرهنگ و پیروان آن را تهدید می کند.


[۱] –  بحار الانوار ج ۱۰۰، ص۱۰                                   

[۲]– پیامبر اکرم (ص)  – سفينهالبحار، ج۱، ص۳۷        

[۳]– تبيان دفتر يازدهم ، ص ۳۷۷         

[۴]– لغتنامه‌ي دهخدا، ج نهم، ص۷        

[۵]– فرهنگ عاشورا ، ص ۲۵۸             

[۶]– قيام و انقلاب مهدي صص۷۳-۷۰    

[۷]–  سفینه البحار،ج۱،ص۶۷۶             

[۸]–  سفینه البحار،ج۲،ص۵۴۳             

[۹]– سفينه البحار، ج۱ ، ص ۱۰۵          

[۱۰]– همان، ص ۱۰۶       

[۱۱]به عنوان نمونه رک به: سفینه البحار، ج۱، ص۷۲۰       

[۱۲] -سوره‌ي توبه،آيه‌ي۱۱۱                

[۱۳]– سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي۱۶۹      

[۱۴]– الروضه البهيه، ج ۱، ص ۴۱۳        

[۱۵]– سوره‌ي فصلت، آيه‌ي۳۰             

[۱۶]–     الفقه علي المذاهب الخمسه ، ص ۶۱                    

[۱۷]-الروضه البهيه، ج۱، ص۴۱۳           

[۱۸]–  جواهر، ج ۴ ص ۹۱                  

[۱۹]– همان

[۲۰]– جواهر، ج ۴ ، صص ۹۲-۹۱          

[۲۱] – تحريرالوسيله، ج ۱، ص ۶۶         

[۲۲]–  تحريرالوسيله، ج ۱ ص ۴۸۵        

[۲۳]– عروه الوثقي، ج ۱، صص ۲۷۷ – ۲۷۶                       

[۲۴]– همان، ص ۲۷۷، حاشيه ۱ 

[۲۵]-كمال الدين و تمام النعمه، ص ۳۲۳ 

[۲۶]–  الفقه علي المذاهب الاربعه، ج ۱، ص ۸۲۸ – انتخاب عبارت حنفی‌ها به خاطر جامعیّت و انسجام فنّی آن است.        

[۲۷]– جواهر،ج ۴، ص ۹۲                   

[۲۸]– عروه الوثقي، ج ۲، ص ۲۷۹         

[۲۹]– ايثار و شهادت در مكتب امام خميني، صص۳۸۳-۳۸۴   

[۳۰]و۲-همان،ص ۳۸۲

 

[۳۲]– همان، ص۲۸۵ 

[۳۳]– سوره‌ي بقره، آيه ي۱۳۳              

[۳۴]– سوره‌ي نور، آيه‌ي۱۳                 

[۳۵]– سوره‌ي نساء، آيه‌ي۶۹                

[۳۶]– سوره‌ي زمر، آيه‌ي۶۹                 

[۳۷]– سوره ي حدید، آيه‌ي ۱۹            

[۳۸]– سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي ۱۶۹ (معارف قرآن ، ص ۲۶) 

[۳۹]– مفهوم الشهاده … محاوله للفهم / فؤاد منير                 

[۴۰]– توضيح در آخر كتاب – پي‌نويس شماره ۱               

[۴۱]– سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي ۱۶۹       

[۴۲]– تفسير راهنما، ذيل آيات ۱۵۴سوره‌ي بقره  و ۱۶۹ سوره‌ي آل عمران          

[۴۳]– تفسيرراهنما، ذيل سوره‌ي بقره،  آيه‌ي۱۵۴                

[۴۴]– سوره‌ي احقاف، آيه‌ي ۳۰           

[۴۵]– سوره‌ي يونس، آيه‌ي ۳۲             

[۴۶]– سوره‌ي ذاريات، آيه‌ي ۵۸           

[۴۷]– سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي ۱۶۹       

[۴۸]– سوره‌ي توبه، آيات ۲۱ و ۲۰         

[۴۹]– توضيح درآخر كتاب، پي‌نويس شماره ۲                 

[۵۰]– بحارالانوار، ج۷۳، ص ۱۶۱           

[۵۱]– تفسير نور، ذيل توبه ۱۱۱            

[۵۲]– توضيح درآخر كتاب، پي‌نويس شماره ۳                 

[۵۳]– توضيح درآخر كتاب، پي‌نويس شماره ۴                 

[۵۴]– توضيح درآخر كتاب، پي‌نويس شماره ۵                 

[۵۵]– سوره‌ي صف، آيات۱۱ و ۱۰        

[۵۶]– سوره‌ي بقره، آِيه‌ي۲۱۶               

[۵۷]–   تفسير راهنما، ذيل سوره‌ي بقره، آيه‌ي۲۱۶              

[۵۸]–  نهج البلاغه، نامه‌ي ۶۲               

[۵۹]– سوره‌ي غافر، آيه‌ي۶۰                

[۶۰]–  سوره‌ي محمد، آيه‌ي۷               

[۶۱]– صحيفه نور، ج ۲۱، صص ۹۵ – ۹۴ 

[۶۲]– سوره‌ي بقره، آيه ي ۲۴۹             

[۶۳]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي۲۵۰               

[۶۴]-سوره‌ي انفال، آيه‌ي۱۷                

[۶۵]– صحيفه‌ي نور، ج ۶، ص ۱۶۲ – ۱۵۴

[۶۶]– سوره‌ي انفال، آيه‌ي ۴۰              

[۶۷]– سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي۱۴۵        

[۶۸]– سوره‌ي   لقمان، آيه‌ي ۳۴           

[۶۹]– سوره‌ي   شعرا، آيات ۸۲ – ۷۷      

[۷۰]– سوره‌ي آل عمران ، آيه‌ي ۱۵۷      

[۷۱]– سوره‌ي آل عمران ، آيه ي۱۵۶      

[۷۲]-آل عمران ، ۱۵۶

[۷۳]– توضيح درآخر كتاب، پي‌نويس شماره ۶                 

[۷۴]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي ۲۰۷              

[۷۵]-توضيح درآخر كتاب، پي‌نويس شماره ۷                  

[۷۶]– سوره‌ي بقره، آيات ۲۰۵ و ۲۰۴      

[۷۷]–  مجمع البيان، ج ۲، ص ۳۵۳ و صافي، ج ۱ ، ص ۲۴۱   

[۷۸]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي۱۹۰               

[۷۹]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي۱۹۰               

[۸۰]– سوره‌ي نساء، آيه ي ۹۵              

[۸۱]– سوره‌ي انفال، آيه‌ي۷۲               

[۸۲]– سوره‌ي توبه، آيه‌ي۲۰                

[۸۳]– سوره‌ي توبه، آيه‌ي ۴۱               

[۸۴]–  سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي ۱۴۶      

[۸۵]– سوره‌ي منافقون، آيه‌ي۹             

[۸۶]– سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي۲۶         

[۸۷]– امام صادق(ع) – اصول كافي، ج ۳، ص ۳۵۳             

[۸۸]–  اصول كافي ، ج ۳، ص ۳۳۹       

[۸۹]– تفسير نور ذيل آيه‌ي شريفه        

[۹۰]– تفسير راهنما، ذيل آيه‌ي شريفه    

[۹۱]– نهج البلاغه، خطبه ۲۸                

[۹۲]– سخنان حسين بن علي (ع) از مدينه تا كربلا، ص ۲۳۶  

[۹۳]–     كليّات رباعيات شمس           

[۹۴]– سوره‌ي نساء،آيه ي ۷۶               

[۹۵]–  مثنوي، دفتر چهارم بيت۳۱۳۷       

[۹۶]– زندگاني حضرت محمد(ص) خاتم النبيين، صص ۴۴۸ – ۴۴۶                   

[۹۷]– سوره‌ي انفال، آيه‌ي۳۹               

[۹۸]– سوره‌ي صف،آيه‌ي ۸  / سوره‌ي توبه،آيه‌ي۳۳ و ۳۲ /سوره‌ي انفال،آيه‌ي ۸  

[۹۹]–   نهج البلاغه، خطبه ۱۳۱             

[۱۰۰]-حماسه‌ي كربلا، ص ۶۹ و موسوعه، ص ۳۵۴             

[۱۰۱]– صحيفه امام، ج ۲۰، ص ۳۲۵       

[۱۰۲]– ر.ك به صحيفه امام، ج ۱۹ ، ص ۱۱۶- ۱۱۳            

[۱۰۳]– سوره‌ي تساء، آيه‌ي۷۵              

[۱۰۴]–      ر.ك به تفسير راهنما، ذيل آيه ي ۷۵ سوره‌ي نساء                       

[۱۰۵]– سوره‌ي يونس، آيه ي۳۵           

[۱۰۶]– سوره ي آل عمران، آيه‌ي۱۴۶

[۱۰۷]– ر.ك به تفسير رهنما، ذيل آيه‌ي شريفه                

[۱۰۸]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي۲۵۰             

[۱۰۹]= تفسير نور، ذيل آيه‌ي شريفه

[۱۱۰]–  سخنان حسين بن علي (ع) از مدينه تا كربلا ، ص ۱۷۲                      

[۱۱۱]– موسوعه، ص ۴۳۱                    

[۱۱۲]– نهج البلاغه، خطبه ۲۱۶             

[۱۱۳]-مثنوي، دفتر اول                      

[۱۱۴]– سوره ي انفال، آيه‌ي ۷۲            

[۱۱۵]-سوره ي انفال، آيه‌ي ۴۶             

[۱۱۶]– حافظ          

[۱۱۷]– نهج البلاغه، حكمت ۱۵۳           

[۱۱۸]–   شرايع الاسلام، كتاب الجهاد     

[۱۱۹]– سوره‌ي توبه، آيات ۲۰و۲۱         

[۱۲۰]-نهج البلاغه، خطبه ۵۶ (               توضيحات كامل‌تر درآخر كتاب، پي‌نويس شماره ۸)

[۱۲۱]-بقره،  190     

[۱۲۲]–  تفسير راهنما، ذيل سوره ي بقره، آيه‌ي ۱۹۰           

[۱۲۳]– سوره‌ي مائده، آيه‌ي ۸              

[۱۲۴]– توضيح درآخر كتاب، پي‌نويس شماره ۹                

[۱۲۵]-سوره‌ي توبه، آيه‌ي ۴۱               

[۱۲۶]–    سوره‌ي  محمد،آيه‌ي ۴          

[۱۲۷]–    حج، ۵۹ و ۵۸                     

[۱۲۸]–  سوره‌ي نساء، آيه‌ي۱۰۰            

[۱۲۹]– سوره‌‌ي ابراهيم، آيه‌ي۱۲            

[۱۳۰]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي۲۱۸             

[۱۳۱]– تفسيرراهنما و تفسير نور، ذيل همين آيه                

[۱۳۲]–  سوره‌ي بقره، آيه‌ي۲۴۹            

[۱۳۳]– سوره‌ي صف، آيه‌ي ۴              

[۱۳۴]–  تفسير راهنما، ذيل آيه            

[۱۳۵]– سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي ۱۴۶     

[۱۳۶]– سوره‌ي فصلت، آيه‌ي ۳۰           

[۱۳۷]– سوره‌ي نساء، آيه‌ي ۷۴             

[۱۳۸]– سوره‌ي توبه، آيه‌ي ۱۱۱            

[۱۳۹]– سوره‌ي توبه، آيه‌ي ۳۸              

[۱۴۰]– سوره‌ي انفال، آيه‌ي ۴۷             

[۱۴۱]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي ۱۹۵            

[۱۴۲]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي ۱۹۰            

[۱۴۳]– سوره‌ي انفال، آيه‌ي ۶۱             

[۱۴۴]– سوره‌ي بقره، آيه‌ي ۱۹۵            

[۱۴۵]–  مجمع البيان، ج ۱، ص ۳۷۴       

[۱۴۶]– همان          

[۱۴۷]-عاشورا در فقه، ص۲۹               

[۱۴۸]– عاشورا در فقه، ص۳۰ به نقل از سيدمرتضي            

[۱۴۹]– عاشورا در فقه، صص ۷۰ – ۶۹    

[۱۵۰]-فرهنگ عاشورا، ص ۳۵۷/موسوعه،ص۴۹۰                

[۱۵۱]-سخنان حسين بن علي (ع) از مدينه تا كربلا ، ص ۲۳۶

[۱۵۲]-مؤلف دانشمند كتابِ سخنان حسين بن علي (ع) از مدينه تا كربلا، در ص ۸۹ بحثي را با عنوان” حسين بن علي(ع) ، آزادانه راه شهادت را برگزيد” پيش كشيده كه خواندني و مفيد است.           

[۱۵۳]– موسوعه،ص۴۳۱                      

[۱۵۴]– موسوعه، ص۳۳۷                     

[۱۵۵]– جلد يك، صفحه‌ي ۴۶۵            

[۱۵۶]– موسوعه، ص۴۳۱                     

[۱۵۷]–   موسوعه، ص ۳۴۴                  

[۱۵۸]-موسوعه، ص ۴۴۴                     

[۱۵۹]-موسوعه، ص ۴۶۰                     

[۱۶۰]– موسوعه، ص۳۸۵                     

[۱۶۱]-عاشورا در فقه، ص ۷۹              

[۱۶۲]– صحیفه نور، ج ۱ ، ص ۱۷۴        

[۱۶۳]– صحیفه نور، ج ۲ ، ص ۱۱         

[۱۶۴]– صحیفه ی نور ج ۱۷ ص ۶۱       

[۱۶۵]– تفسيرصافي، ج۲، ص۴۸۲          

[۱۶۶]– صحيفه‌ي نور، ج۷، ص ۳۸         

[۱۶۷]– امام خمینی درباره‌ی تقیّه، حد و قلمرو آن و احکام مربوط به آن درسال۱۳۳۲، رساله‌ای را به زبان عربی نگاشتند و درآن به خوبی توضیح داده‌اند که تقیّه برای حفظ دین است، نه محو دین!

این رساله در سال ۱۳۸۵ توسط خانم “زهرا فهرستی “مورد تحقیق و ترجمه قرار گرفته و پژوهشکده‌ی امام خمینی و انقلاب آن را منتشر كرده است.                

[۱۶۸]–  توضیح المسائل امام خميني(ره) ، مساله۲۷۹۳            

[۱۶۹]–   فرهنگ عاشورا، ص ۳۴۴         

[۱۷۰]–   همان منبع  

[۱۷۱]–   همان منبع  

[۱۷۲]–   موسوعه، ص ۳۵۴                  

[۱۷۳]-نقل متن کامل این وصیت و ترجمه‌ی آن به این خاطر است که در ادامه‌ی این بخش نیز به فرازهایی از این وصیّت نامه استناد می نماییم.                       

[۱۷۴]-موسوعه، ص ۵۷۳                     

[۱۷۵]– موسوعه، ص ۵۹۸                    

[۱۷۶]– موسوعه، ص ۹۲۴                    

[۱۷۷]-سوره‌ي توبه، آيه‌ي۷۲                

[۱۷۸]–  مناقب ابن شهر آشوب ، ج ، ۴ ص ۶۸                  

[۱۷۹]– سخنان حسین بن علی (ع) از مدینه تا کربلا ، ص ۱۷۲                       

[۱۸۰]–  پیوند دو فرهنگ عاشورا و دفاع مقدّس، ص ۹۸      

[۱۸۱]–  موسوعه، ص۳۱۴                    

[۱۸۲]– موسوعه، ص۳۳۷                     

[۱۸۳]–  موسوعه، ص ۳۸۳                   

[۱۸۴]– موسوعه، ص ۳۴۵                    

[۱۸۵]– موسوعه، ص۳۴۵                     

[۱۸۶]– موسوعه،ص۳۴۹                      

[۱۸۷]-در زمينه‌ي تكريم بني آدم به سوره‌ي اسراء، آيه‌ي۷۰ –  در زمينه‌ي آفرين گفتن خدا به خود پس از خلقت انسان، به سوره‌ي مؤمنون، آيه‌ي۱۴-  درباره‌ي تسخير آسمان و زمين براي انسان، به سوره‌ي لقمان، آيه ي۲۰ مراجعه نماييد.        

[۱۸۸]–    موسوعه، ص ۳۵۵                 

[۱۸۹]– فرهنگ عاشورا، ص ۲۴۹           

[۱۹۰]– فرهنگ عاشورا، ص ۲۴۹           

[۱۹۱]– فرهنگ عاشورا، ص ۲۴۹           

[۱۹۲]– سخنان حسین (ع) از مدینه تا کربلا، ص ۶۳            

[۱۹۳]– فرهنگ عاشورا، ص ۲۶۸           

[۱۹۴]– عمان ساماني 

[۱۹۵]– فرهنگ عاشورا، ص ۲۶۹           

[۱۹۶]– موسوعه، ص۲۹۴                     

[۱۹۷]– موسوعه، ص ۳۱۵                    

[۱۹۸]–  سخنان حسین (ع) از مدینه به کربلا، ص ۲۹۳         

[۱۹۹]– موسوعه، ص ۴۷۲                    

[۲۰۰]– موسوعه، ص ۴۷۹                    

[۲۰۱]– موسوعه، ص ۴۹۵                    

[۲۰۲]–    موسوعه، ص۵۳۲                  

[۲۰۳]–    موسوعه، ص ۵۶۷                 

[۲۰۴]–    فلسفه و عوامل جاودانگی نهضت عاشورا، ص ۱۸۴  

[۲۰۵]– سخنان حسین بن علي(ع) ازمدینه تا کربلا، ص ۲۳۳  

[۲۰۶]– سخنان حسین بن علی (ع) از مدينه تا كربلا، ص ۲۴۱

[۲۰۷]– موسوعه، ص ۳۹۲                    

[۲۰۸]– فرهنگ عاشورا، ص ۲۴۷           

[۲۰۹]– موسوعه، ص ۳۵۰                    

[۲۱۰]– سخنان حسین بن علی (ع) از مدينه تا كربلا، ص ۳۱۹

[۲۱۱]–  موسوعه، ص ۳۰۳                   

[۲۱۲]– کلیات علامه اقبال لاهوری        

[۲۱۳]– گنجينه‌ي آسماني، ص۳۷۲         

[۲۱۴]– صحیفه‌ی نور، ج ۱۰، ص ۲۱۶     

[۲۱۵]– صحیفه‌ی نور، ج۹، ص ۵۷         

[۲۱۶]– صحیفه‌ی نور، ج۱۷،ص ۶۲        

[۲۱۷]– صحیفه‌ی نور، ج ۱۷،  ص ۵۸     

[۲۱۸]– صحیفه‌ي نور،  ج ۷ ، ص ۵۰      

[۲۱۹]– صحفیه‌ي نور، ج ۱۷ ، ص ۶۲     

[۲۲۰]– صحیفه‌ي نور، ج ۱۰، ص ۲۱۷     

[۲۲۱]– فرهنگ ایثار، شماره دهم، ص ۶۱                        

[۲۲۲]-ميدواريم‌خوانندگان محترم اين سخنراني را در جلد ۱۷صحيفه‌ي نور، صفحه ي۵۸ اتا ۶۴ مطالعه فرمايند.               

[۲۲۳]–     در جستجوي راه از كلام امام، ص ۲۷                

[۲۲۴]–    همان، ص ۷۷                     

[۲۲۵]– تفسير صافي، ج ۱، ص ۳۷۱    

[۲۲۶]–     در جستجوي راه از كلام امام، ص ۹       

[۲۲۷]– همان، ص ۲۱

[۲۲۸]– سوره‌ي نساء، آيه‌ي ۷۴             

[۲۲۹]–   در جستجوي راه از كلام امام، ص ۱۶                  

[۲۳۰]–   همان؛ ص ۱۴                      

[۲۳۱]–  همان، ص ۱۴۷            

[۲۳۲]– همان، ص۴۷ 

[۲۳۳]– سوره‌ي مريم، آيه‌ي۵۱              

[۲۳۴]– در جستجوي راه از كلام امام، ص ۴۷                    

[۲۳۵]– همان، ص ۲۸

[۲۳۶]–  همان، ص ۹ 

[۲۳۷]– همان، ص ۱۴

[۲۳۸]– بحارالانوار، ج۶ ، ۲۴۹               

[۲۳۹]–  نهج البلاغه، خطبه‌ي ۳۶           

[۲۴۰]– در جستجوي راه از كلام امام، ص ۱۲                    

[۲۴۱]– صحيفه‌ي نور، ج۷‌، ص۷۰          

[۲۴۲]– همان؛         

[۲۴۳]–  همان، ص ۴۹                       

[۲۴۴]– همان، ص ۵۴

[۲۴۵]– همان، ص ۵۶

[۲۴۶]–  همان، ص ۳۷                       

[۲۴۷]–  همان، ص ۴۰                       

[۲۴۸]–  همان، ص ۴۴                       

[۲۴۹]–    همان، ص ۱۳                     

[۲۵۰]– همان، ص ۴۲

[۲۵۱]– همان، ص ۳۵

[۲۵۲]– همان، ص ۷۹

[۲۵۳]– همان،ص ۸۱                 

[۲۵۴]– همان،ص۷۷                  

[۲۵۵]–  همان، ص ۷۸                       

[۲۵۶]-همان، ص ۷۹ 

برچسبها
مطالب مرتبط

دیدگاهی بنویسید.

بهتر است دیدگاه شما در ارتباط با همین مطلب باشد.

0